Jak działają środki przeczyszczające?

Po środki przeczyszczające sięga się w przypadku trudności z wypróżnieniem. W aptekach dostępne są preparaty na zaparcia z różnymi substancjami czynnymi. Każdy z nich działa inaczej, jednak ma zapewnić ten sam efekt, czyli ułatwić wypróżnienie. Należy pamiętać, że leki przeczyszczające mogą powodować skutki uboczne, dlatego trzeba je stosować rozważnie.

Czym są środki przeczyszczające?

Preparaty o działaniu przeczyszczającym to dość szeroka grupa substancji, które służą do ułatwienia wypróżnienia.

Definicja i ogólna zasada działania

Środki przeczyszczające to powszechnie stosowane substancje, których celem jest ułatwienie wypróżnienia, czyli wydalenie masy kałowej z organizmu. Jak działają tabletki przeczyszczające? Różne substancje umożliwiają osiągnięcie tego samego efektu w nieco inny sposób, np. poprzez zwiększenie objętości stolca lub pobudzenie perystaltyki jelit.

Kiedy stosować środki przeczyszczające?

Głównym wskazaniem do stosowania leków przeczyszczających są zaparcia sporadyczne i przewlekłe. Środki te sprawdzą się w sytuacji, gdy naturalne sposoby jak dieta bogata w błonnik, prawidłowe nawodnienie organizmu i regularna aktywność fizyczna nie są skuteczne.

Stosuje się je również w ramach przygotowania do niektórych badań, np. kolonoskopii lub przed zabiegami chirurgicznymi. Preparaty na zaparcia zaleca się przyjmować doraźnie, długotrwałe stosowanie może powodować skutki uboczne, np. może doprowadzić do rozleniwienia jelit.

Kiedy zaparcia wymagają wizyty u lekarza?

Sporadyczne zaparcia raczej nie wymagają konsultacji z lekarzem. Jednak są sytuacje, gdy trzeba się do niego zgłosić. Jest to konieczne, gdy:

• zaparcia trwają dłużej niż 2–3 tygodnie,
• w stolcu widoczna jest krew,
• pojawił się silny ból brzucha, wymioty, zatrzymanie gazów,
• doszło do niezamierzonej utraty masy ciała,
• zaparcia pojawiają się naprzemiennie z biegunkami,
• pojawiła się gorączka i silne osłabienie.

Ponadto z lekarzem powinno się skonsultować, gdy zaparcia dotyczą małych dzieci lub osób starszych. Konsultacja jest wymagana również wtedy, gdy dotychczas stosowane środki przeczyszczające nie przynoszą efektów.

Rodzaje środków przeczyszczających i ich mechanizm działania

W aptekach dostępne są różne środki przeczyszczające – różnią się między sobą nie tylko mechanizmem działania, ale również formą podania. Warto dodać, że niektóre preparaty na zaparcia można kupić bez recepty, inne wydawane są wyłącznie z przepisu lekarza.

Środki osmotyczne (laktuloza, makrogol, sole magnezowe)

Jak działają środki przeczyszczające osmotyczne takie jak np. makrogol, siarczan magnezu czy laktuloza? Zatrzymują one wodę w świetle jelita, czyli podnoszą ciśnienie osmotyczne w jelicie. W ten sposób zwiększają objętość stolca, a także powodują jego zmiękczenie, dzięki czemu wypróżnienie jest ułatwione. Środki osmotyczne są uznawane za bezpieczne, często są stosowane jako leki pierwszego rzutu. Co istotne, podczas ich stosowania należy zwiększyć podaż wody.

Środki drażniące (bisakodyl, senes, rzewień)

Działanie środków przeczyszczających takich jak bisakodyl, rzewień, senes, olej rycynowy czy aloes polega na drażnieniu splotów nerwowych w ścianach jelita grubego, przekłada się to na pobudzenie perystaltyki i szybsze wypróżnienie. Można je stosować wyłącznie krótkotrwale, gdyż mogą powodować rozleniwienie jelit.

Środki objętościowe (babka płesznik, siemię lniane, metyloceluloza)

Preparaty o działaniu pęczniejącym zwiększają objętość stolca, wchłaniają bowiem wodę w jelitach, ponadto naturalnie stymulują pracę jelit. Przykładem składników o takim działaniu są m.in. nasiona babki jajowatej, babka płesznik, siemię lniane i metyloceluloza. Są one bezpieczne, ale działają wolno. Bardzo ważne jest, aby podczas ich stosowania pić więcej wody.

Środki zmiękczające (dokuzan sodu, parafina ciekła)

Parafina ciekła i dokuzan sodu zaliczane są do grupy środków zmiękczających i poślizgowych. Powlekają one masy kałowe i ściany jelita warstwą poślizgową, dzięki czemu masa kałowa szybciej się przesuwa. Ponadto pomagają obniżać napięcie powierzchniowe, więc woda wnika w masę kałową, zmiękczając ją.

Czopki i środki doodbytnicze (gliceryna, bisakodyl w czopkach)

Oprócz preparatów doustnych, np. tabletek, syropów czy proszku do rozpuszczania w wodzie, leki przeczyszczające mogą mieć postać czopków doodbytniczych lub wlewek doodbytniczych. Dostępne są m.in. czopki glicerynowe, czopki z bisakodylem i mikrowlewki z cytrynianem sodu.

Środki miejscowe zapewniają szybki efekt – już w ciągu 15–30 minut, a nawet szybciej. W zależności od zawartej substancji czynnej działają nawilżająco, miejscowo podrażniająco lub poślizgowo.

Prokinetyki – leki pobudzające perystaltykę (prukalopryd)

Jak działają leki przeczyszczające zwane prokinetykami? Są to środki, które pobudzają perystaltykę jelit. Takim lekiem jest np. prukalopryd. Jest on wskazany do stosowania w przewlekłych zaparciach u osób dorosłych, gdy inne środki przeczyszczające nie przyniosły efektów.

Jak szybko działają środki przeczyszczające?

Po jakim czasie działa środek na przeczyszczenie? Szybkość działania środków przeczyszczających zależy od zawartej w składzie substancji czynnej, od formy podania preparatu, a także od dawki i indywidualnej reakcji organizmu na lek.

Czas działania środków osmotycznych

W przypadku środków osmotycznych efekt leczniczy jest odczuwany po około 24–48 godzinach, choć często się zdarza, że występuje w ciągu 6–12 godzin od przyjęcia dawki leku.

Czas działania środków drażniących

Środki drażniące zwykle działają szybciej niż środki osmotyczne, czyli po 6–10 godzinach.

Czas działania środków objętościowych

Środki objętościowe działają najwolniej, na efekty trzeba czekać nawet 12–72 godziny.

Czas działania czopków i wlewek

Jeśli zależy nam na szybkim działaniu leczniczym, należy zastosować preparaty doodbytnicze. Czopki mogą doprowadzić do wypróżnienia w ciągu 15–30 minut, maksymalnie w ciągu godziny. Jeszcze szybciej działają wlewki – już w ciągu 5–20 minut.

Który środek przeczyszczający wybrać?

Substancje przeczyszczające różnią się m.in. czasem i mechanizmem działania. Pozwala to lepiej dobierać je do określonych sytuacji.

Łagodny środek przeczyszczający – do stosowania przewlekłego

Choć zasadniczo nie jest wskazane przewlekłe stosowanie środków przeczyszczających, to niektóre osoby potrzebują długotrwałego wsparcia dla regularnego wypróżniania. W takim przypadku należy wybierać łagodne preparaty przeczyszczające. O wybór odpowiedniego warto dopytać lekarza lub farmaceutę.

Zazwyczaj rekomendowane są środki o działaniu osmotycznym jak syropy z laktulozą lub proszki do rozpuszczania w wodzie z makrogolem. Oczywiście bezpiecznym rozwiązaniem są także naturalne suplementy na układ pokarmowy z błonnikiem.

Szybki środek przeczyszczający – na doraźne zaparcie

Najszybsze działanie zapewniają wlewki doodbytnicze i czopki doodbytnicze. Efekty pojawiają się już po kilku minutach, w przypadku wlewek, lub 15–30 minutach, w przypadku czopków. Doraźnie na zaparcia warto stosować doustne środki drażniące, np. z bisakodylem lub pikosiarczanem sodu. Do wypróżnienia po ich zastosowaniu dochodzi zwykle w ciągu 6–12 godzin, dlatego najczęściej dawkę przyjmuje się wieczorem przed pójściem spać.

Naturalny środek przeczyszczający – błonnik, zioła, siemię lniane

Najbezpieczniejszym sposobem na wsparcie perystaltyki i wypróżniania są naturalne metody. W pierwszej kolejności należy dbać o dietę bogatą w produkty zawierające błonnik, czyli produkty pełnoziarniste, warzywa i owoce. Kluczowe jest również nawadnianie organizmu – zaleca się pić 2–3 litry płynów dziennie. Dobrym pomysłem jest picie rano na czczo szklanki ciepłej wody. Na poprawę perystaltyki korzystnie wpływa aktywność fizyczna.

Przy zaparciach warto jeść suszone śliwki lub pić sok z suszonych śliwek – są one prawdziwą błonnikową bombą. Ale to nie jest jedyny naturalny sposób na łatwiejsze wypróżnienie. Można przygotować kleik z siemienia lnianego – dwie łyżki siemienia należy zalać szklanką wrzącej wody i pozostawić do ostygnięcia. Następnie taki napar należy wypić. W podobny sposób można stosować nasiona chia.

A jakie zioła do picia lub zioła w tabletkach można stosować na zaparcia? Do najskuteczniejszych zalicza się liść senesu, korzeń rzewienia i korzeń kruszyny. Działają one silnie przeczyszczająco i są wskazane wyłącznie do doraźnego stosowania. Wspomagająco dla lepszej perystaltyki jelit można stosować mniszek lekarski, miętę pieprzową i rumianek.

Skutki uboczne środków przeczyszczających

Choć środki przeczyszczające są uznawane za bezpieczne, trzeba zachować ostrożność podczas ich stosowania. Mogą one powodować różne działania niepożądane. Zazwyczaj są one efektem przedawkowania lub zbyt długiego stosowania.

Biegunka, bóle brzucha i wzdęcia

Najczęściej występującymi skutkami ubocznymi są przewlekłe bóle i skurcze brzucha, biegunki, wzdęcia, a także nudności i wymioty. Przy nadmiernym spożyciu silnych środków przeczyszczających może również dojść do uszkodzenia śluzówki jelita, a w skrajnych przypadkach do niedrożności porażennej jelit. Należy też wspomnieć, że konsekwencją przyjmowania leków przeczyszczających jest zaburzone wchłanianie substancji odżywczych.

Zaburzenia elektrolitowe przy długotrwałym stosowaniu

Przy długotrwałym stosowaniu preparatów przeczyszczających może dojść do odwodnienia i zaburzeń elektrolitowych – utraty magnezu, potasu i wapnia. Utrata elektrolitów może prowadzić np. do omdleń, osłabienia mięśni i zaburzeń rytmu serca.

Czy środki przeczyszczające uzależniają?

Czy środki przeczyszczające uzależniają? Jeśli stosuje się je przewlekle lub niewłaściwie, to mogą one wywołać uzależnienie psychiczne i fizyczne, co często prowadzi do konieczności zwiększania przyjmowanych dawek. Warto zauważyć, że nie wszystkie z nich działają w ten sposób, największe ryzyko uzależnienia występuje w przypadku preparatów o działaniu drażniącym.

Syndrom leniwego jelita – mit czy prawda?

Syndrom leniwego jelita to niestety częsty problem. Dotyczy on nie tylko osób, które nadużywają środków przeczyszczających, ale również osób prowadzących siedzący tryb życia, spożywających za mało błonnika i osób narażonych na przewlekły stres.

W przypadku nadmiernego stosowania preparatów przeczyszczających do rozleniwienia jelit dochodzi wskutek ich przyzwyczajenia do zewnętrznej stymulacji – przestają samodzielnie pracować, słabną ich mięśnie gładkie, fizjologiczny odruch defekacyjny zanika.

Spowolniona perystaltyka jelit może się objawiać wzdęciami, bólem brzucha, uczuciem pełności i przewlekłymi zaparciami.

Jak długo można stosować środki przeczyszczające?

Jak długo można brać środki przeczyszczające? Zasadniczo środki przeczyszczające wskazane są do krótkotrwałego stosowania, jednak u niektórych osób konieczna może być dłuższa terapia. Najważniejsze jest to, aby bez kontroli lekarza nie stosować leków przeczyszczających dłużej, niż jest to zalecane.

Zasady bezpiecznego stosowania

Główną zasadą, którą należy się kierować, jest przestrzeganie zaleceń z ulotki, które dotyczą dawkowania i czasu stosowania. W przypadku braku efektów nie należy zwiększać dawek, zaleca się skonsultować wtedy z lekarzem.

Wskazane jest zwiększenie podaży płynów – przy stosowaniu takich środków jak np. błonnik i babka płesznik jest to niezbędne, jednak niezależnie od rodzaju preparatu picie wody jest potrzebne, aby uniknąć odwodnienia. Dodatkowo jako wsparcie zaleca się stosować probiotyki – zarówno probiotyki apteczne, jak i probiotyki naturalne, np. kiszonki i kefir.

Kiedy konieczna jest przewlekła terapia?

Lekarz może zlecić przewlekłą terapię w przypadku chronicznych zaparć czynnościowych, gdy inne środki nie przynoszą efektów, a także przy zaparciowej postaci zespołu jelita drażliwego. Wskazaniem do stałego wspomagania jelit jest podeszły wiek, unieruchomienie, choroby neurologiczne i neurodegeneracyjne, np. stwardnienie rozsiane czy choroba Parkinsona. Czasem środki przeczyszczające są konieczne podczas kuracji lekami, które powodują zaparcia, np. opioidami lub lekami psychotropowymi.

Interakcje środków przeczyszczających z innymi lekami

Podczas stosowania środków przeczyszczających trzeba mieć na uwadze, że mogą one wchodzić w interakcje z innymi lekami. Przede wszystkim zmniejszają wchłanianie innych lekarstw, m.in. antybiotyków, doustnej antykoncepcji i leków przeciwpadaczkowych – przyspieszając pasaż jelitowy, skracają czas ich przyswajania i w efekcie osłabiają ich działanie.

Wskutek wywołanych przez długotrwałe stosowanie środków przeczyszczających zaburzeń elektrolitowych, głównie utraty potasu, może się zwiększać toksyczność glikozydów nasercowych oraz nasilać działanie leków przeciwarytmicznych. Osoby, które stosują leki, powinny przed zastosowaniem preparatów na zaparcia dokładnie przeczytać ulotkę lub skonsultować się z lekarzem bądź farmaceutą.

Środki przeczyszczające to skuteczny sposób na zaparcie. W zależności od potrzeb można wybierać spośród różnych substancji leczniczych. Podczas ich stosowania trzeba pamiętać, że należy je stosować zgodnie z zaleceniami na ulotce. Na co dzień, aby uniknąć problemów z wypróżnianiem, trzeba po prostu jeść dużo błonnika, pić odpowiednią ilość wody i codziennie się ruszać.

Autor wpisu: mgr farm. Jarosław Buczarski Farmaceuta z wykształcenia i zamiłowania, zwolennik rozszerzonej opieki farmaceutycznej. Zainteresowania: medycyna, chemia leków, zdrowie, opieka farmaceutyczna.