Co to bąblowica? Poznaj chorobę od brudnych jagód

Bąblowica to pasożytnicza choroba odzwierzęca. Przyczyną choroby są larwy tasiemca bąblowcowego. Główną drogą zakażenia jest jedzenie niemytych jagód, na których mogą znajdować się jaja tego pasożyta. Dobrą informacją jest to, że bąblowica raczej rzadko występuje u ludzi. Jak objawia się ta choroba? W jaki sposób wygląda jej leczenie?

Spis treści:

• Czym jest bąblowica – groźna choroba od niemytych jagód?
• Jak można zarazić się bąblowicą?
• Objawy bąblowicy – dlaczego trudno ją wykryć?
• Czy bąblowicę można pomylić z nowotworem?
• Jak leczy się bąblowicę?
• Jak myć jagody, żeby uniknąć bąblowicy?
• Jak zapobiegać bąblowicy – praktyczne porady

Czym jest bąblowica – groźna choroba od niemytych jagód? 

Co to jest bąblowica? Jest to odzwierzęca choroba pasożytnicza (zoonoza). Głównie dotyczy ona zwierząt – domowych, hodowlanych i dzikich, m.in. bydła, owiec, kóz, świni, psów, dzików, jeleni i wilków. Wprawdzie zachorowania u ludzi są możliwe, jednak nie są one częste. Szacuje się, że bąblowica w Polsce rozpoznawana jest u około 40 osób rocznie. 

Tasiemiec bąblowcowy – sprawca choroby 

Choroba bąblowica jest wywoływana przez larwy tasiemca bąblowcowego z rodzaju Echinococcus. W Polsce zarazić się można bąblowcem Echinococcus granulosus lub Echinococcus multilocularis. Głównymi nosicielami tego pasożyta są lisy, koty i psy. 

Bąblowica jednojamowa vs wielojamowa 

Wyróżnia się trzy postaci bąblowicy – jednojamową (echinokokoza), wielojamową (alweokokoza) oraz formę policystyczną. 

• bąblowica jednojamowa (jednokomorowa) – to najczęściej występujący rodzaj bąblowicy, wywoływana jest przez Echinococcus granulosus. W jej przebiegu dochodzi do powolnego rozwoju torbieli (zwykle pojedynczych) – głównie w wątrobie, rzadziej w płucach, sporadycznie w kościach, śledzionie, oku i mózgu 

• bąblowica wielojamowa (wielokomorowa) – wywoływana jest przez Echinococcus multilocularis. Ten rodzaj bąblowicy przypomina nowotwór. Najczęściej liczne naciekające torbiele są zlokalizowane w wątrobie, czasem rozprzestrzeniają się też na nerki, trzustkę, przeponę, płuco, śródpiersie 

Forma policystyczna występuje najrzadziej i głównie w Ameryce Południowej – wywoływana jest przez tasiemce E. vogeli i E. oligarthrus. 

Dlaczego nazywa się ją chorobą brudnych jagód? 

Bąblowica u człowieka określana jest jako choroba brudnych jagód lub bąblowica od jagód. Jest to związane z tym, że do zakażeń może dochodzić poprzez zjedzenie nieumytych owoców leśnych. Zwierzęta, które są nosicielami tasiemca bąblowcowego, wraz z kałem wydalają jego jaja. Zbieranie jagód lub jeżyn w lesie i jedzenie ich bez wcześniejszego dokładnego umycia może grozić zachorowaniem, dlatego tak często podkreśla się zależność bąblowica a jagody.

Jak można zarazić się bąblowicą? 

Do zakażenia bąblowicą dochodzi zwykle drogą pokarmową lub przez kontakt z zakażonymi zwierzętami. A czy bąblowica jest zaraźliwa? Bąblowica jest zoonozą, czyli zarazić się można od zwierzęcia, które jest jej nosicielem. Choroba ta nie przenosi się z człowieka na człowieka! 

Jagody, poziomki i inne owoce leśne jako źródło zarażenia 

Jak już wcześniej zostało wspomniane, bąblowica to choroba brudnych jagód. Ale nie tylko spożycie nieumytych owoców leśnych (jagód, jeżyn, poziomek, malin) oraz grzybów leśnych może doprowadzić do zachorowania. Również zanieczyszczona jajami pasożyta woda może być źródłem zakażenia. Oznacza to, że groźne może być jej wypicie lub używanie jej do mycia np. warzyw i owoców. 

Kontakt ze zwierzętami – psy, lisy, koty 

Jaja tasiemca bąblowcowego mogą znajdować się nie tylko w kale zwierząt oraz na przedmiotach zabrudzonych jego odchodami, ale i na sierści i języku zwierzęcia. Stąd też kontakt z lisem, psem lub kotem może się skończyć zachorowaniem. Jaja z sierści mogą zostać przeniesione na dłoniach w okolice ust, a stąd trafiają do przewodu pokarmowego człowieka. 

Kto jest najbardziej narażony na bąblowicę? 

Ze względu na to, że dzieci nie zawsze we właściwy sposób przestrzegają zasad higieny (często wkładają brudne ręce do ust, bawią się ze zwierzętami), to właśnie one są najbardziej narażone na zakażenie. Ponadto w grupie ryzyka można wymienić m.in. pracowników leśnych, myśliwych, osoby zbierające owoce leśne i grzyby, rolników, weterynarzy.

Objawy bąblowicy – dlaczego trudno ją wykryć? 

Objawy bąblowicy u człowieka są niespecyficzne. Problematyczne jest również to, że choroba rozwija się powoli, początkowo całkowicie bezobjawowo, co utrudnia wczesne rozpoznanie i rozpoczęcie leczenia. W ukryciu może pozostawać nawet przez kilka lub kilkanaście lat. Pojawiające się z czasem objawy – ich rodzaj i nasilenie – są uzależnione od lokalizacji, liczby i wielkości cyst. 

Zwykle pierwsze objawy nie wskazują jednoznacznie na zakażenie bąblowcem. Są to najczęściej objawy skórne bąblowicy – pęcherze, owrzodzenia. Ponadto małe guzki lub torbiele podskórne pojawiają się na skórze w okolicy wątroby lub płuc, czasem na tułowiu i kończynach. Innymi mało charakterystycznymi objawami są: bóle brzucha, lekko podwyższona temperatura, uczucie chronicznego zmęczenia i osłabienie. 

Niewykluczone są reakcje alergiczne i anafilaktyczne, może do nich dojść wskutek pęknięcia torbieli. W przypadku anafilaksji najpierw pojawiają się objawy bąblowicy na skórze (np. pokrzywka), a następnie zawroty głowy, kołatanie serca, trudności z oddychaniem, obrzęk twarzy i gardła, utrata przytomności, a nawet śmierć. 

Bąblowica wątroby – najczęstsza lokalizacja 

Większość przypadków bąblowicy to bąblowica wątroby, w przebiegu której torbiele rozwijają się właśnie w tym narządzie. Chory może odczuwać ból i nudności, może także zaobserwować powiększenie obwodu brzucha. Dolegliwości wynikają z tego, że torbiele uciskają sąsiednie tkanki i organy. Z czasem pojawiają się też objawy niewydolności wątroby, nadciśnienie wrotne, zapalenie dróg żółciowych i żółtaczka. 

Objawy bąblowicy płuc i mózgu 

Drugą pod względem częstotliwości występowania torbieli lokalizacją są płuca. Bąblowica w płucach może się objawiać przewlekłym kaszlem, dusznościami, bólem w klatce piersiowej. Jednym z cięższych przypadków jest bąblowica w mózgu, która może powodować silne bóle głowy, zaburzenia równowagi, napady padaczkowe, drgawki, zmiany w zachowaniu, zaburzenia pamięci, problemy z koncentracją, zaburzenia widzenia, zaburzenia ruchowe, osłabienie mięśni, objawy psychotyczne. 

Dlaczego choroba może przebiegać bezobjawowo przez lata? 

Z jaj tasiemca, które trafiają do jelita, po jakimś czasie zaczynają się wykluwać larwy (onkosfery). Przechodzą one przez śluzówkę jelita, skąd przedostają się do wątroby i tam większość z nich się zagnieżdża. Część pasożytów wraz z krwią dociera do różnych narządów. Czy to w wątrobie, czy to w innych organach tworzą one torbiele. Torbiele te rosną powoli, przez co tak długo nie powodują żadnych objawów. Zazwyczaj bąblowica rozpoznawana jest przypadkowo.

Czy bąblowicę można pomylić z nowotworem?

Bąblowica u człowieka, zwłaszcza bąblowica wielojamowa, może być mylona z nowotworem. Widoczne w badaniach obrazowych zmiany mogą przypominać guzki nowotworowe, dlatego konieczna jest diagnostyka różnicująca. 

Podobieństwa objawów do choroby nowotworowej 

Przy bąblowicy wielokomorowej w wątrobie powstają liczne drobne torbiele naciekające na tkanki, które mogą być mylone z nowotworem złośliwym. Innym podobieństwem jest zdolność torbieli i nowotworów do dawania przerzutów do innych narządów. Różnicą jest natomiast etiologia – bąblowica jest chorobą pasożytniczą, a rak powstaje w wyniku patologicznego, niekontrolowanego podziału komórek. 

Kluczowe różnice w diagnostyce 

Diagnostyka bąblowicy nie jest łatwa, wymaga przeprowadzenia kilku lub kilkunastu testów. Nowotwór można wykluczyć dopiero po stwierdzeniu obecności pasożyta w badaniach histopatologicznych oraz wykryciu specyficznych przeciwciał w badaniach serologicznych. 

Kiedy udać się do lekarza?

Bezobjawowy początek choroby oraz niespecyficzne objawy sprawiają, że bąblowica u człowieka może być łatwo przeoczona. Zresztą przez fakt, że jest to rzadko występująca u ludzi choroba, nie jest ona brana pod uwagę jako pierwsza opcja podczas procesu diagnostycznego. Osoby, które zauważają u siebie lub u bliskich objawy potencjalnie wskazujące na bąblowicę, powinny się skonsultować z lekarzem. 

Jak wykryć bąblowicę? Do jakiego lekarza trzeba się zgłosić? Wskazana jest wizyta u lekarza chorób zakaźnych, który przeprowadzi szczegółowy wywiad i zleci odpowiednie badania, ewentualnie skieruje na dodatkowe konsultacje z onkologiem, gastrologiem, hepatologiem, neurologiem lub chirurgiem. 

Diagnostyka bąblowicy jest zazwyczaj wieloetapowa. Kluczowe dla rozpoznania są badania molekularne z kału Real-Time PCR, które pozwalają zidentyfikować w próbce materiał genetyczny pasożytów. Przeprowadza się też wymienione wcześniej serologiczne badanie krwi na bąblowicę oraz badanie histopatologiczne. Ważne są także badania obrazowe – RTG, USG, tomografia komputerowa i rezonans magnetyczny. Lekarz może również zlecić badanie płynu mózgowo-rdzeniowego. 

Jak leczy się bąblowicę? 

Niestety leczenie bąblowicy nie należy do najłatwiejszych. Zwykle trwa długo. Najbardziej skuteczne jest, gdy choroba została wcześnie zdiagnozowana. Sama terapia jest uzależniona od tego, jaki jest stan ogólny pacjenta, z jakim rodzajem bąblowicy mamy do czynienia, a także od liczby i umiejscowienia torbieli. 

Leczenie farmakologiczne – albendazol i mebendazol 

Podstawowymi lekami w leczeniu bąblowicy są środki przeciwpasożytnicze – albendazol i mebendazol. Wpływają one na zahamowanie rozwoju larw oraz na zmniejszenie torbieli. Leczenie trwa kilka miesięcy. Czasem leczenie farmakologiczne stosuje się samodzielnie, czasem stanowi przygotowanie do zabiegu operacyjnego. 

Ponadto stosuje się leczenie wspomagające, np. leki przeciwbólowe, leki przeciwdrgawkowe, leki na wątrobę oraz syropy na kaszel. 

A czy możliwe jest naturalne leczenie bąblowicy? Zioła lub odpowiednio dopasowaną dietę można stosować w ramach leczenia wspomagającego, jednakże żadne naturalne metody nie są w stanie zastąpić środków farmakologicznych! 

Kiedy konieczna jest operacja? 

Wskazaniem do operacji są duże, szybko rosnące cysty oraz cysty uciskające ważne struktury. Torbiele wraz z otaczającymi tkankami usuwa się chirurgicznie. Alternatywą jest metoda Pair, czyli przezskórna aspiracja zawartości torbieli. Należy pamiętać, że usuwanie torbieli jest obarczone ryzykiem pęknięcia cysty i rozsiania pasożyta w organizmie. 

Osoba, u której została zdiagnozowana bąblowica, podczas terapii oraz po jej zakończeniu musi się poddawać badaniom kontrolnym, aby móc monitorować proces leczenia, jak również sprawdzać, czy przypadkiem nie doszło do nawrotu w wyniku nieskutecznej eliminacji larw. 

Rokowania w różnych postaciach bąblowicy

Czy bąblowica jest wyleczalna? Tak, możliwe jest całkowite wyleczenie. W przypadku wcześnie wykrytej bąblowicy jednojamowej rokowania są dobre, w przypadku bąblowicy wielojamowej są gorsze, leczenie jest dłuższe i trudniejsze, ale nadal możliwe jest całkowite wyleczenie. Trzeba jednak jasno powiedzieć, że nieleczona bąblowica może doprowadzić do poważnych powikłań – wstrząsu anafilaktycznego w wyniku pęknięcia torbieli, infekcji, sepsy, uszkadzania zajętych narządów, a nawet do śmierci. 

Jak myć jagody, żeby uniknąć bąblowicy? 

Każdy owoc, każde warzywo przed spożyciem należy umyć. Oczywiście nie wszystkie konsekwencje jedzenia brudnych owoców są tak poważne jak w przypadku jagód, ale już od najmłodszych lat należy wyrabiać w sobie taki nawyk. 

Skuteczne sposoby mycia owoców leśnych 

Owoce leśne należy dokładnie myć niezależnie od tego, czy zebraliśmy je samodzielnie, czy kupiliśmy przy drodze, czy też w sklepie! Jagody, poziomki czy jeżyny należy kilkakrotnie płukać pod bieżącą ciepłą wodą. Strumień nie powinien być zbyt silny, gdyż może uszkodzić owoce. Aby dokładnie umyć każdą sztukę, zaleca się je myć małymi partiami, obracać w dłoniach lub podrzucać na sitku. 

A co z podobną do jagód borówką amerykańską? W temacie borówka amerykańska a bąblowica mamy dobrą wiadomość. Ryzyko zarażenia po zjedzeniu tego owocu jest niskie, borówki amerykańskie są uprawione na specjalnych plantacjach, gdzie prawdopodobieństwo kontaktu z odchodami dzikich zwierząt jest małe. Mimo to zawsze lepiej jest dokładnie umyć owoce przed zjedzeniem. 

Czy zamrażanie zabija jaja bąblowca? 

A jak wygląda kwestia – mrożone jagody a bąblowica? Niestety niska temperatura nie zabija tasiemca bąblowcowego. Jaja tego pasożyta są bardzo odporne, w temperaturze -27st. C wytrzymują nawet przez dwa miesiące. 

Temperatura niszcząca pasożyty

W jakiej temperaturze ginie bąblowica? Skoro mrożenie nie działa na bąblowca, to czy w wysokiej temperaturze jest w stanie zginąć? Tak, obróbka termiczna pozwala na pozbycie się jaj bąblowca – wystarczy około 5 minut w temperaturze 60-70st. C. Oznacza to, że w sezonie można bez obaw zajadać się jagodziankami. 

Jak zapobiegać bąblowicy – praktyczne porady 

Podstawową formą ochrony jest niejedzenie jagód i innych owoców leśnych prosto z krzaka. Ale to nie wszystko, co można zrobić. Ważnym działaniem ochronnym jest przestrzeganie zasad higieny i częste mycie rąk! 

Zasady higieny w lesie i ogrodzie 

Należy pamiętać, aby zachować odpowiednie zasady bezpieczeństwa podczas spacerów po lesie lub prac w ogrodzie. Należy unikać kontaktu z dzikimi zwierzętami, w szczególności z lisami. Podczas pracy w ziemi należy zakładać rękawiczki ochronne. Nie jest także zalecane spuszczanie psów ze smyczy w lesie. W trakcie spacerów z psem należy zawsze sprzątać jego odchody. Ponadto po pobycie w lesie wskazane jest dokładne wyczyszczenie butów. 

Regularne odrobaczanie zwierząt domowych 

Bąblowica u psa występuje częściej niż u ludzi, dlatego właściciele czworonogów mają obowiązek regularnego odrobaczania swoich pupili. Jest to bardzo proste, wystarczy podać zwierzakowi tabletkę, którą można kupić u weterynarza. Nie jest to wielki wydatek, a zapewnia ochronę zarówno zwierzakom, jak i wszystkim, którzy mają z nimi styczność. 

Edukacja dzieci o bezpieczeństwie 

Od najmłodszych lat dzieci powinny być uświadamiane o zagrożeniach związanych z różnymi chorobami pasożytniczymi. Trzeba je uczyć zasad higieny i działań profilaktycznych. Najważniejsze, aby wypracować u nich nawyk częstego mycia rąk: 

• zawsze po wizycie w toalecie

• zawsze po kontakcie ze zwierzętami

• zawsze przed jedzeniem. 

Dzieci trzeba też uczyć, że nie wolno pić wody z niesprawdzonych źródeł i nie wolno jeść nieumytych warzyw i owoców – zwłaszcza owoców leśnych. 

Choć bąblowica u człowieka jest rzadka, to nie można zapominać, że jest bardzo niebezpieczna! Zakażenie tasiemcem bąblowcowym rozwija się bezobjawowo, opóźniając postawienie diagnozy, a wczesne rozpoczęcie leczenia daje szanse na całkowite wyleczenie. Im później terapia zostanie wdrożona, tym większe ryzyko poważnych powikłań.

Autor wpisu: mgr farm. Jarosław Buczarski Farmaceuta z wykształcenia i zamiłowania, zwolennik rozszerzonej opieki farmaceutycznej. Zainteresowania: medycyna, chemia leków, zdrowie, opieka farmaceutyczna.