Co to jest pochwica? Objawy, przyczyny i sposoby leczenia

mgr farm. Jarosław Buczarski

Pochwicą określa się mimowolny skurcz mięśni pochwy. Skurcz ten jest bolesny. Utrudnia lub uniemożliwia penetrację. Przyczyny mogą być fizyczne lub psychiczne. Choć od razu można powiedzieć, że przeważają przypadki pochwicy o podłożu psychicznym. Dlaczego niektóre kobiety zmagają się z tym problemem? Czy pochwica da się wyleczyć? [1] [2] [4]

Spis treści:

• Czym jest pochwica?
• Przyczyny pochwicy
• Objawy pochwicy – jak się objawia?
• Jak diagnozuje się pochwicę?
• Leczenie pochwicy – metody terapeutyczne
• Ćwiczenia przy pochwicy – co można robić w domu?
• Pochwica a związek i życie seksualne
• Czy pochwica jest uleczalna?
• FAQ
• Źródła

Czym jest pochwica?

Pochwica (z łac. vaginismus) określana jest także jako zespół Mariona-Simsa. To rodzaj zaburzenia sfery seksualnej. Nie występuje aż tak często, ale i tak każda kobieta się jej boi. [1] [2]

Definicja pochwicy – mimowolny skurcz mięśni pochwy

Czym jest pochwica? Jest to mimowolny, bolesny skurcz mięśni pochwy. Dokładnie chodzi o mięśnie dna miednicy, które otaczają pochwę. W szczególnych przypadkach skurcz obejmuje również mięśnie przywodzące ud, mięśnie pośladkowe i mięśnie proste brzucha. [1] [2] [4]

Do skurczu mięśni pochwy dochodzi przy próbie jej penetracji. Nie chodzi wyłącznie o stosunek seksualny! Pochwica może się pojawić podczas badania ginekologicznego lub przy aplikacji tamponu. Wskutek tego skurczu penetracja jest znacząco utrudniona lub zupełnie niemożliwa. [1] [2] [4]

Jak często występuje pochwica i kogo dotyczy?

Najpierw powiedzmy, że pochwica nie jest aż tak częsta. Szacuje się, że pojawia się u 1-6% kobiet na całym świecie (w Polsce to około 2%). Wiek nie jest czynnikiem ryzyka. Pochwica może się pojawiać u nastolatek i dorosłych kobiet, jak również u kobiet już po menopauzie. Dodać można tylko, że pochwica u młodych kobiet zazwyczaj ma charakter pierwotny. [1] [4]

Pochwica pierwotna i wtórna – czym się różnią?

Wyróżnia się pochwicę pierwotną lub wtórną. Pochwica pierwotna pojawia się już przy pierwszych próbach penetracji. Niezależnie od tego, czy jest to pierwsza próba współżycia, pierwsze badanie ginekologiczne, czy pierwsza aplikacja tamponu. Pochwica wtórna pojawia się nagle u kobiet, które wcześniej współżyły bez bólu, nigdy nie miały problemów z tamponami i badaniami ginekologicznymi. [4]

Przyczyny pochwicy

Zdecydowanie najczęściej przyczyny pochwicy należy szukać w kobiecej psychice. Choć czynniki fizjologiczne i anatomiczne (np. wady narządów rodnych) również mogą wpływać na występowanie tego zaburzenia i mogą nakładać się na te psychologiczne. [1]

Czynniki psychologiczne – lęk strach i traumy seksualne

Pochwica psychologiczna jest swego rodzaju reakcją obronną. Bardzo często występuje u kobiet, które przeżyły traumę. Doświadczyły przemocy seksualnej (były molestowane lub zgwałcone) albo mają za sobą bolesną inicjację seksualną. [1]

Atak pochwicy może być wywołany lękiem przed bólem lub lękiem przed ciążą. Źródło problemu może tkwić w niskim poczuciu własnej wartości i strachu przed intymnością. Problemy w związku, brak zaufania do partnera mogą doprowadzić do pochwicy. Nieświadome zaciskanie mięśni dna miednicy może wynikać z napięcia, stresu, wstydu lub zaburzeń psychicznych jak depresja i zaburzenia obsesyjno-kompulsywne. [1]

Wcześniejsze doświadczenia bólowe przy ginekologu lub tamponach

Pochwica wtórna może być następstwem nieprzyjemnych doświadczeń podczas wcześniejszych wizyt u ginekologa. Do zaburzeń może dojść, gdy początkowe próby aplikacji tamponów były bolesne. [1]

Wychowanie religijne i przekonania dotyczące seksualności

Czy czynniki kulturowe i religijne mogą być przyczyną pochwicy? Tak, jak najbardziej. Kobiety, które były rygorystycznie wychowywane w przekonaniu, że seks jest grzechem, są bardziej narażone na występowanie pochwicy. [1]

Zaburzenia lękowe i nadmierne napięcie układu nerwowego

Wszelkie zaburzenia lękowe, stres i napięcie nerwowe sprzyjają zaciskaniu mięśni dna miednicy i bólowi przy próbie penetracji. Mamy tu także klasyczny przykład błędnego koła dolegliwości. Lęk powoduje nasilenie napięcia. Ból zaostrza stany lękowe. [1]

Przyczyny organiczne – infekcje stany zapalne i endometrioza

Pochwica psychologiczna jest rozpoznawana częściej. Niemniej jednak mimowolne skurcze mięśni pochwy mogą być pokłosiem stanów zapalnych i infekcji intymnych. Stanowią też jeden z objawów endometriozy. [1] [2]

Pochwica po porodzie i operacjach ginekologicznych

Poród lub inne urazy w obrębie okolic intymnych, również te związane z operacjami ginekologicznymi mogą być początkiem problemów. [1]

Menopauza i zanikowe zapalenie pochwy jako czynnik wyzwalający

Podczas menopauzy dochodzi do poważnych zmian hormonalnych. Jednym z ich skutków jest suchość pochwy i odczuwanie bólu podczas stosunku. Stan ten określa się jako zanikowe zapalenie pochwy lub atrofia pochwy. Suchość i ból powodują dyskomfort podczas zbliżenia. Z czasem może pojawić się lęk przed stosunkiem, który sprzyja rozwojowi pochwicy. [7]

Objawy pochwicy – jak się objawia?

Objawy pochwicy nie są zbyt zróżnicowane. Głównie jest to ból utrudniający lub uniemożliwiający penetrację. Do tego dochodzą też objawy psychiczne. [1] [2] [4]

Mimowolny skurcz mięśni dna miednicy przy próbie penetracji

Pochwica to nieświadomy skurcz mięśni dna miednicy. Jest to odruch, którego kobieta w żaden sposób nie kontroluje. Skurczem kończy się każda próba penetracji. [1] [2] [4]

Ból i pieczenie podczas prób współżycia

Podczas wprowadzania członka do pochwy następuje skurcz. Wywołuje to silny ból oraz pieczenie. Stosunek jest mocno utrudniony lub wręcz niemożliwy. [1] [2] [4]

Niemożność użycia tamponów i badania ginekologicznego

Pochwica wpływa nie tylko na strefę seksualną. Tak banalna czynność jak aplikacja tamponu staje się niewykonalna. Problemy pojawiają się też u ginekologa, który nie może przeprowadzić badania ginekologicznego. [1] [2] [4]

Lęk antycypacyjny – strach przed bólem zanim dojdzie do kontaktu

Kobieta z pochwicą żyje w ciągłym lęku przed bólem. Unika więc wszelkich sytuacji, które mogłyby go wywołać. [1]

Wpływ pochwicy na relację partnerską i poczucie własnej wartości

Dla kobiety pochwica jest synonimem bezradności i utraty kobiecości. Atak pochwicy wiąże się z poczuciem winy oraz obniżeniem samooceny i własnej wartości. Zaburzenie to rzutuje na relację z partnerem. Może doprowadzić do zakończenia związku. [6]

Jak odróżnić pochwicę od wulwodynii i innych zaburzeń?

Nie tylko pochwica wywołuje ból okolic intymnych. Wulwodynia jest chronicznym bólem sromu. U kobiet, które na nią cierpią, nawet najlżejszy dotyk powoduje ból, kłucie, świąd i pieczenie. Dyskomfort pojawia się nie tylko podczas badania ginekologicznego lub stosunku, ale i przy siedzeniu lub wskutek ocierania bielizny. W przypadku pochwicy ból pojawia się tylko podczas prób penetracji. [1] [2]

Pochwica może być mylona z dyspareunią, czyli bólem podczas współżycia. Kluczową różnicę między nimi stanowi napięcie mięśni. Przy pochwicy skurcz mięśni utrudnia lub uniemożliwia współżycie. Przy dyspareunii mięśnie są rozluźnione, a członek może swobodnie wejść do pochwy. [1] [2]

Jak diagnozuje się pochwicę?

Pochwica jest wstydliwym problemem, dlatego wiele kobiet unika wizyt u ginekologa, skazując się na ból i dyskomfort. Niemożność aplikacji tamponu lub odbycia stosunku to sygnał, że trzeba jak najszybciej zgłosić się ze swoimi dolegliwościami do lekarza. [1] [2]

Wywiad lekarski i ginekologiczny – pierwsza wizyta

Lekarz musi najpierw przeprowadzić wywiad. Skupia się nie tylko na objawach, ich nasileniu i czasie występowania. Pyta o stan zdrowia fizycznego i psychicznego, o napięcie emocjonalne i stres oraz o życie seksualne. [1] [2]

Badanie ginekologiczne przy pochwicy – jak je przeprowadzić bezpiecznie?

Choć badanie ginekologiczne jest kluczowe, to przy pochwicy czasem się od niego odstępuje, zwłaszcza na pierwszej wizycie. Najlepiej zaczekać z nim do momentu, gdy wdrożona terapia zacznie przynosić pozytywne rezultaty. Należy dodać, że pacjentka musi wyrazić zgodę na badanie. Przeprowadzenie go na siłę może narobić więcej szkody niż pożytku. [1] [2]

Badanie ginekologiczne może wywołać atak pochwicy, jak więc wykonać je bezpiecznie i w miarę bezboleśnie? Podstawą jest to, aby lekarz był bardzo delikatny i dokładnie informował pacjentkę o każdym etapie badania. Wskazane jest używanie dużej ilości żelu nawilżającego i znieczulającego oraz możliwie najmniejszego wziernika. [1] [2]

Ewentualnie zamiast wziernikowania pochwy lekarz może wykonać badanie palpacyjne. Przy pomocy własnego palca może ocenić reakcję mięśni dna miednicy. Jeśli badanie przezpochwowe nie wchodzi w grę, alternatywą jest USG przez powłoki brzuszne. [1] [2]

Rola psychologa i seksuologa w diagnostyce

Pochwica psychologiczna jest związana ze sferą emocjonalną i psychiczną. Czasem kobieta nie zdaje sobie sprawy, że jej problemy wynikają z głęboko ukrytych traum i lęków. Aby zidentyfikować przyczynę, potrzebna jest pomoc psychologa lub seksuologa. [1]

Wykluczenie organicznych przyczyn bólu przy penetracji

Wykonywane i zlecane badania mają na celu potwierdzić pochwicę, a także wykluczyć inne zaburzenia oraz choroby organiczne. [1] [2]

Do jakiego specjalisty się zgłosić z pochwicą?

Podstawową diagnostyką zajmuje się ginekolog. Zazwyczaj jednak na konsultacji u niego się nie kończy. Kobieta musi zgłosić się do seksuologa lub psychoterapeuty. W końcu najczęściej pochwica ma podłoże psychoemocjonalne. Ogromnym wsparciem w diagnostyce i leczeniu może być fizjoterapeuta uroginekologiczny. [1] [2] [11]

Leczenie pochwicy – metody terapeutyczne

Jak leczyć pochwicę? Nie ma jednej tabletki lub zabiegu na pochwicę. Jej leczenie odbywa się na różnych poziomach. Łączy głównie psychoterapię, fizjoterapię uroginekologiczną i leczenie farmakologiczne. [1] [3] [5]

Psychoterapia poznawczo-behawioralna jako podstawa leczenia

Aby przerwać błędne koło, kobieta musi zmierzyć się ze swoimi lękami i traumami. Proces identyfikowania i przepracowania problemów jest trudny, bolesny, wyczerpujący, a jednocześnie konieczny. Najczęściej wykorzystuje się terapię poznawczo-behawioralną. Czasem jest ona wspomagana farmakologicznie. Pomocne mogą być preparaty na uspokojenie, leki przeciwlękowe lub przeciwdepresyjne. [1] [3] [5] [12]

Terapia seksualna dla par – jak zaangażować partnera?

Pochwica u kobiety jest wyzwaniem również dla jej partnera. Leczenie nie będzie kompletne bez współpracy partnerskiej. Po pierwsze konieczne jest zrozumienie, że kobieta nie ma wpływu na to, co dzieje się z jej ciałem, że nie robi tego „na złość”. Wspólna wizyta u seksuologa pomoże naprawić komunikację w związku. Po drugie ważna jest nauka czerpania przyjemności bez presji i napięcia. Specjalista pomoże na nowo zbudować poczucie bliskości i intymności. [1] [13]

Fizjoterapia dna miednicy – ćwiczenia rozluźniające mięśnie

Leczenie pochwicy musi się skupić na terapii manualnej i ćwiczeniach rozluźniających mięśnie dna miednicy. Taką pomoc można uzyskać u fizjoterapeuty uroginekologicznego. [1] [5] [11]

Dilatory pochwiczne – stopniowe rozszerzanie i odwrażliwianie

Zalecane jest stopniowe odwrażliwianie oraz rozszerzanie pochwy. Służą do tego dilatory pochwowe. Są to przyrządy, które pomagają rozciągać tkanki pochwy. Sprawdzą się też do nauki rozluźniania mięśni dna miednicy i do zmniejszania bólu odczuwanego podczas penetracji. Trening należy zacząć od wąskich dilatorów. Wraz z postępem leczenia można zwiększać ich średnicę. [1] [3] [5] [14]

Techniki relaksacyjne i mindfulness przy pochwicy

Stres i napięcie są czynnikami wywołującymi i nasilającymi objawy pochwicy. Wskazane jest unikanie stresorów i nauka radzenia sobie ze stresem. Należy praktykować trening mindfulness oraz techniki relaksacyjne i ćwiczenia oddechowe. [1] [3]

Leczenie farmakologiczne – środki miejscowo znieczulające i rozluźniające

Dużą pomocą mogą być preparaty miejscowe o działaniu rozluźniającym i znieczulającym, np. z lidokainą. Na suchość i pieczenie polecane są maści estrogenowe oraz lubrykanty nawilżająco-regenerujące. [1] [2] [7]

Wspomagająco można stosować suplementy diety, które wspierają prawidłową pracę mięśni i układu nerwowego. Zalecane są głównie preparaty zawierające takie składniki jak magnez, witaminy z grupy B oraz witamina D.

Toksyna botulinowa przy opornej pochwicy

Zabieg z użyciem botoksu rekomendowany jest u kobiet zmagających się z ciężką postacią pochwicy. Szczególnie w przypadkach, gdy maści oraz żele znieczulające i rozluźniające nie przynoszą poprawy. Wstrzyknięcie toksyny botulinowej pomaga zwiotczyć zbyt napięte mięśni. [5] [9]

Leczenie przyczyn organicznych, gdy są obecne

Jeśli pochwica związana jest z przyczynami organicznymi, konieczne jest wprowadzenie leczenia choroby pierwotnej. Z infekcjami i stanami zapalnymi stosunkowo łatwo można sobie poradzić. O wiele trudniejsze jest leczenie endometriozy. [1] [2]

Ćwiczenia przy pochwicy – co można robić w domu?

Jako domowe sposoby na pochwicę wymienia się specjalne ćwiczenia, które głównie pomagają w rozluźnianiu mięśni dna miednicy oraz w nauce ich kontrolowania. [1] [3] [11]

Ćwiczenia Kegla i odwrotne ćwiczenia Kegla – różnica i zastosowanie

Ćwiczenia Kegla są wskazane do wzmacniania mięśni dna miednicy, np. w celu poprawy kontroli pęcherza. Polegają na ich zaciskaniu, co można porównać do chęci powstrzymania oddawania moczu. Jak łatwo się domyślić, odwrotne ćwiczenie Kegla będzie polegało na rozluźnianiu mięśni dna miednicy. [11] [14]

Odwrotne ćwiczenie Kegla pomaga łagodzić napięcie mięśniowe i ból. Jak je wykonywać? Należy się położyć na boku i zgiąć kolana. Następnie między kolanami należy umieścić poduszkę. Trzeba zrobić głęboki wdech, po czym wydychając powietrze, należy pozwolić mięśniom dna miednicy opuścić się i rozluźnić. Można wtedy poczuć coś na kształt ulgi podczas siadania na toalecie. [11] [14]

Ćwiczenia oddechowe i rozluźniające mięśnie dna miednicy

Dużą uwagę trzeba zwracać na trening oddechowy i relaksacyjny. Podstawą jest oddychanie przeponowe. Należy położyć się na plecach. Nogi powinny być ugięte w kolanach ze stopami położonymi na podłodze. Jedną dłoń należy położyć na brzuchu, drugą na klatce piersiowej. Następnie należy zrobić powolny wdech nosem tak, aby dłoń na brzuchu się uniosła. W tym samym czasie mięśnie dna miednicy naturalnie się rozluźniają. [1] [11]

Jak stopniowo oswajać ciało z dotykiem i penetracją?

Leczenie pochwicy jest długim procesem. Nie można niczego wymuszać i przyspieszać. Powoli i bez presji należy odwrażliwiać układ nerwowy. Dzięki temu oduczy się odruchowego zaciskania mięśni. Stopniowo należy oswajać się z widokiem swojego nagiego ciała oraz delikatnie dotykać okolice intymne. [1] [3] [12]

Ostrożnie i tylko w granicach komfortu można dotykać sromu i wejścia do pochwy. Początkowo nie wolno podejmować prób wprowadzania palca do pochwy. Należy dążyć do tego małymi kroczkami. Może to zająć trochę czasu. Później można korzystać z rozszerzaczy pochwy. Zawsze przy tym trzeba używać lubrykantów. [1] [3] [12] [14]

Kiedy ćwiczenia domowe wymagają nadzoru fizjoterapeuty?

Opisywane ćwiczenia na pochwicę mogą wydawać się mało skomplikowane, ale wymagają naprawdę dużej dozy delikatności i precyzji, aby przyniosły oczekiwany skutek. Technik wykonywania tych ćwiczeń należy się uczyć pod nadzorem fizjoterapeuty. On dokładnie wytłumaczy, co i jak powinno wyglądać. Pokaże też, jak prawidłowo stosować dilatory. [1] [11]

Pochwica a związek i życie seksualne

Kwestia pochwica a współżycie może być szczególnie trudna. Zaburzenie to wpływa źle na kobietę i na jej postrzeganie samej siebie. Jednocześnie bezpośrednio wpływa na związek. Intymność i seks są ważną częścią każdej relacji. Niemożność współżycia może doprowadzić do wielu tarć, a nawet do rozstania. [6] [13]

Jak pochwica wpływa na partnera i relację?

Pochwica podczas stosunku wywołuje u kobiet frustrację, lęk i napięcie. Ze strachu przed bólem unikają zbliżeń. To jedynie nasila problemy. Pojawia się gigantyczne poczucie winy, spada libido, a wzrasta lęk przed odrzuceniem. Z obciążeniem w takiej sytuacji zmagają się też mężczyźni. Gdy kobieta unika zbliżenia, mogą czuć się odrzuceni, ich samoocena się obniża. Przewlekły stres i obawa przed zadawaniem bólu partnerce z czasem mogą doprowadzić u nich do zaburzeń erekcji. [6] [13]

Jak rozmawiać z partnerem o pochwicy?

Konieczna jest szczerość i otwartość w komunikacji. Kobieta powinna wytłumaczyć partnerowi, co się z nią dzieje. Powiedzieć o swoich lękach i odczuciach. Mężczyzna musi okazać zrozumienie. Nie może oskarżać partnerki, bo nie ona jest temu winna. [6] [13]

Czy można zajść w ciążę przy pochwicy?

Pochwica nie wpływa na płodność. Kobieta może zajść w ciążę, choć jest to utrudnione. Teoretycznie bez pełnej penetracji plemniki mogą dotrzeć do komórki jajowej, o ile znajdą się bezpośrednio przy przedsionku pochwy. Pewniejszym rozwiązaniem są procedury inseminacji domacicznej lub in vitro. [8] [10]

Jak przygotować się do porodu przy pochwicy?

Pochwica nie wyklucza porodu naturalnego. Kobieta musi się jednak do niego przygotowywać bardziej niż zdrowe ciężarne. Oznacza to m.in., że w jeszcze większym stopniu musi skupić się na pracy z psychologiem. Przygotowanie psychiczne jest podstawą sukcesu. [8] [10]

Zaleca się też ćwiczyć z fizjoterapeutą uroginekologicznym. O ile to możliwe, wskazany jest masaż krocza. Można go wykonywać od około 34. tygodnia ciąży. Podczas porodu trzeba pamiętać o technikach oddechowych. Kobieta w tym trudnym momencie powinna słuchać swojego ciała, szukać pozycji, które będą najwygodniejsze. Zazwyczaj zalecane są pozycje wertykalne. [8] [10]

Czy pochwica jest uleczalna?

Na koniec należy odpowiedzieć na najważniejsze pytanie, czy pochwica jest uleczalna? Właściwie zdiagnozowana i leczona pochwica jest uleczalna. Skuteczność terapii utrzymuje się na poziomie 80-100%.

Pochwica może wystąpić w każdym wieku. Zwykle narażone są na to kobiety żyjące w ciągłym stresie, z niską samooceną i mierzące się z lękiem. Nagły atak pochwicy może być szokiem. W takim przypadku należy poszukać pomocy u specjalisty. Rozpoczęcie leczenia daje niemal 100% skuteczność i gwarancję, że wszystko wróci do normy.

FAQ

Czy pochwica może minąć sama?

Objawy mogą zmieniać nasilenie, ale utrzymujący się ból, lęk lub niemożność penetracji warto skonsultować ze specjalistą. Leczenie dobiera się do przyczyn i może obejmować psychoterapię, fizjoterapię dna miednicy, stopniową ekspozycję oraz dilatory. [1] [3]

Czy pochwica jest uleczalna?

Tak, u wielu kobiet możliwe jest znaczne zmniejszenie objawów lub osiągnięcie bezbolesnej penetracji. Najlepsze wyniki uzyskuje się zwykle dzięki leczeniu dopasowanemu do konkretnej pacjentki i łączącemu metody psychoseksualne oraz fizjoterapeutyczne. [5]

Jaki lekarz leczy pochwicę?

Diagnostykę zwykle rozpoczyna ginekolog. W leczeniu mogą uczestniczyć także seksuolog, psychoterapeuta oraz fizjoterapeuta uroginekologiczny. Ważne jest również wykluczenie infekcji, chorób skóry, endometriozy, zmian anatomicznych i innych przyczyn bólu. [1] [2]

Czy przy pochwicy można używać tamponów?

Pochwica może utrudniać lub uniemożliwiać wprowadzenie tamponu, palca, dilatora albo wziernika. Stopień trudności jest różny, a brak możliwości używania tamponów może być jednym z objawów wymagających konsultacji. [4]

Czy przy pochwicy można zajść w ciążę?

Pochwica sama w sobie nie oznacza niepłodności, ale może utrudniać współżycie prowadzące do zapłodnienia oraz badania ginekologiczne. W razie trudności możliwa jest konsultacja ginekologiczna lub leczenie niepłodności dobrane do sytuacji pacjentki. [8] [10]

Czy pochwica uniemożliwia poród naturalny?

Nie zawsze. Kobiety z pochwicą mogą rodzić drogami natury, ale częściej mogą doświadczać silnego lęku przed porodem i trudności związanych z badaniami pochwowymi. Plan opieki powinien być ustalony indywidualnie z zespołem prowadzącym ciążę. [8] [10]

Jak długo trwa leczenie pochwicy?

Nie ma jednego czasu terapii. Zależy on m.in. od nasilenia objawów, czasu trwania problemu, współistniejącego bólu, lęku oraz regularności ćwiczeń. Leczenie powinno przebiegać stopniowo, bez wymuszania penetracji i z uwzględnieniem granic pacjentki. [1] [12]

Źródła

• [1] Dias-Amaral A., Marques-Pinto A. Female Genito-Pelvic Pain/Penetration Disorder: Review of the Related Factors and Overall Approach
• [2] MSD Manual Professional: Genito-Pelvic Pain/Penetration Disorder
• [3] Melnik T. et al. Interventions for vaginismus. Cochrane Database of Systematic Reviews
• [4] Cleveland Clinic: Vaginismus - Causes, Symptoms, Diagnosis and Treatment
• [5] Zulfikaroglu E. et al. Vaginismus treatment: a systematic review and meta-analysis of contemporary therapeutic approaches
• [6] Pithavadian R. et al. The experiences of women seeking help for vaginismus and its impact on their sense of self: An integrative review
• [7] Hormonal Treatments and Vaginal Moisturizers for Genitourinary Syndrome of Menopause: A Systematic Review
• [8] Möller L. et al. Reproduction and mode of delivery in women with vaginismus or localised provoked vestibulodynia
• [9] Parenti M. et al. Botulinum toxin injection in vulva and vagina: Evidence from a systematic review
• [10] Achour R. et al. Vaginismus and pregnancy: epidemiological profile and management difficulties
• [11] Fernández-Pérez P. et al. Effectiveness of physical therapy interventions in women with dyspareunia: a systematic review and meta-analysis
• [12] Ter Kuile M.M. et al. Therapist-aided exposure for women with lifelong vaginismus: a randomized waiting-list control trial
• [13] Hawton K. et al. Couple characteristics and outcome of therapy in vaginismus
• [14] Maseroli E., Scavello I., Vignozzi L. Female sexual dysfunction: A potential minefield