Co to wulwodynia? Przyczyny, objawy i leczenie

mgr farm. Katarzyna Borowiec

Wulwodynia to trwający przynajmniej przez trzy miesiące ból miejsc intymnych u kobiet. Objawia się nie tylko przewlekłym bólem, ale i kłuciem oraz pieczeniem sromu. Jest to dolegliwość, która pojawia się bez konkretnej przyczyny jak np. infekcja. W jaki sposób się ją rozpoznaje? Czy można ją leczyć?

Co to jest wulwodynia?

Najprościej można wytłumaczyć, że wulwodynia jest przewlekłym bólem w okolicy sromu, który utrzymuje się przynajmniej przez trzy miesiące. Co jeszcze trzeba o niej wiedzieć?

Definicja – przewlekły ból sromu

Co to jest wulwodynia? Jest to przewlekły, trwający przynajmniej trzy miesiące ból sromu, który pojawia się bez wyraźnej przyczyny takiej jak np. infekcja lub choroby skóry. Ból ma zwykle podłoże neurologiczne. Oprócz bólu występuje dyskomfort w okolicy sromu, pieczenie, kłucie i tkliwość. Objawy te mogą w znaczący sposób obniżać jakość życia.

Wulwodynia uogólniona a zlokalizowana (westybulodynia)

Wyróżnia się wulwodynię uogólnioną i zlokalizowaną. Kryterium podziału jest umiejscowienie bólu. Wulwodynia zlokalizowana występuje najczęściej. Ból jest ograniczony do jednego obszaru – zazwyczaj przedsionka pochwy, czyli tzw. wulwodynia przedsionkowa, westybulodynia.

W przypadku wulwodynii uogólnionej ból obejmuje znacznie większy obszar sromu, a nawet jego całą powierzchnię. Ból może też promieniować na krocze i okolice odbytu. Ten rodzaj wulwodynii objawia się uporczywym bólem, tkliwością i pieczeniem. Ból może mieć charakter prowokowany lub nieprowokowany – samoistny, ciągły.

Wulwodynia prowokowana a spontaniczna

Zależnie od okoliczności występowania bólu wyróżnia się wulwodynię prowokowaną i nieprowokowaną, czyli spontaniczną. Wulwodynia prowokowana pojawia się częściej niż spontaniczna. Ból jest odczuwany tylko przy dotyku, tarciu lub ucisku w okolicy sromu. Objawy pojawiają się podczas stosunku, aplikacji tamponu i badania ginekologicznego. Przyczyną może być noszenie obcisłej bielizny lub jazda na rowerze.

W przypadku wulwodynii spontanicznej, czyli nieprowokowanej, ból pojawia się samoistnie, nie jest wyzwalany dotykiem miejsc intymnych. Jest to ból stały lub nawracający. Pojawia się m.in. podczas siedzenia, spoczynku i snu.

Jak często występuje wulwodynia?

Już wiadomo, co to wulwodynia, a jak często występuje? Nie ma pełnych danych na temat tego, jak bardzo rozpowszechniona jest ta przypadłość. Szacuje się, że może dotyczyć około 5–15% kobiet na całym świecie, w każdym wieku. Możliwa jest wulwodynia u młodych kobiet, a także u kobiet po menopauzie.

Przyczyny wulwodynii

Nie do końca wiadomo, co prowadzi do występowania wulwodynii. Uważa się jednak, że jest to problem wieloczynnikowy, a jednym z czynników może być specyficzna budowa sromu, która jest bardziej podatna na tarcie. Jakie są inne możliwe przyczyny wulwodynii?

Nadwrażliwość zakończeń nerwowych sromu

Nadwrażliwość zakończeń nerwowych sromu jest głównym czynnikiem pojawiania się wulwodynii. Do ich uwrażliwienia może dochodzić wskutek ich uszkodzenia lub podrażnienia. W efekcie bodźce zaczynają być błędnie przetwarzane jako ból.

Przewlekłe stany zapalne i nawracające infekcje intymne

Przyczyną nadwrażliwości zakończeń nerwowych sromu mogą też być przewlekłe stany zapalne. Jeśli chodzi o kwestię wulwodynia a infekcje intymne, to warto podkreślić, że infekcje, zwłaszcza nawracające, są częstym czynnikiem inicjującym i zaostrzającym ból sromu.

Przerost napięcia mięśni dna miednicy

Nadmierne napięcie mięśni dna miednicy może być wywołane stresem, długotrwałym siedzeniem lub urazem okolicy krocza. Przy wzmożonym napięciu tych mięśni może następować niedokrwienie tkanek, ból i przewlekły stan zapalny.

Czynniki hormonalne – niedobór estrogenów

Hormony także mogą mieć udział w występowaniu bólu sromu. Największe znaczenie ma niedobór estrogenów podczas przekwitania, stąd też tak częsta jest wulwodynia po menopauzie. Jako czynniki hormonalne należy wskazać okres ciąży i karmienia piersią oraz stosowanie antykoncepcji hormonalnej.

Stres, lęk i czynniki psychogenne

Istotnym czynnikiem występowania wulwodynii jest stres, stany depresyjne, stany lękowe, w tym lęk przed bólem, jak również przebyte traumy seksualne.

Alergie i podrażnienia kontaktowe

Wulwodynia może być związana z istniejącymi alergiami oraz podrażnieniami kontaktowymi. Skóra okolic intymnych jest bardzo delikatna i wrażliwa, przez co jest podatna na rozwój stanu zapalnego wskutek działania substancji drażniących. Do czynników wywołujących stan zapalny można zaliczyć m.in.:

• substancje zapachowe, konserwanty, sztuczne barwniki i detergenty zawarte w kosmetykach oraz perfumowanych podpaskach i wkładkach higienicznych,
• leki miejscowe,
• zbyt intensywną higienę i używanie silnych środków myjących,
• noszenie bielizny z materiałów, które nie przepuszczają powietrza.

Predyspozycje genetyczne

W wieloczynnikowym podłożu wulwodynii należy również uwzględnić predyspozycje genetyczne do silniejszej lub przewlekłej reakcji układu immunologicznego na mikrourazy i infekcje sromu. Ponadto zdarza się, że czasem kobiety mają wrodzoną nadwrażliwość na ból neuropatyczny w obrębie przedsionka pochwy.

Wcześniejsze urazy i zabiegi w okolicy krocza

Wulwodynia może być następstwem przebytych urazów krocza, do których doszło np. podczas uprawiania sportów, m.in. jazdy konnej czy jazdy na rowerze, porodu, zwłaszcza gdy wykonano nacięcie krocza, lub operacji ginekologicznych. Czynnikiem sprzyjającym może być także radioterapia i brachyterapia w okolicy miednicy.

Objawy wulwodynii

Objawy wulwodynii nie są zbyt specyficzne, co może stwarzać problemy w diagnostyce. Ponadto ból sromu może się różnić stopniem nasilenia i dokładną lokalizacją.

Pieczenie, palenie i kłucie sromu

Ból sromu ma charakter przewlekły, jest pulsujący i rozrywający, może promieniować do odbytu lub podbrzusza. Występuje okresowo lub stale. Towarzyszy mu kłucie, palenie i pieczenie sromu. Ból przy wejściu do pochwy i pieczenie krocza sprawiają, że cała okolica jest tkliwa.

Ból przy dotyku i podczas siedzenia

Jak już wcześniej zostało wspomniane, ból warg sromowych może być prowokowany dotykiem, np. podczas mycia lub noszenia obcisłej bielizny i ubrań. Może być wywoływany również uciskiem, przez co pojawia się podczas siedzenia. Należy dodać, że podczas długotrwałego siedzenia mięśnie dna miednicy są nadmiernie napięte, co prowadzi do nasilania dolegliwości.

Ból podczas współżycia (dyspareunia)

Warto omówić kwestię wulwodynia a współżycie. Dyspareunia to ból podczas stosunku, który może występować u kobiet zmagających się z wulwodynią. Ból pojawia się podczas lub po stosunku, zwykle jest na tyle nasilony, że u kobiety zaczyna się rozwijać lęk przed seksem.

Ból przy zakładaniu tamponu lub badaniu ginekologicznym

U kobiet z wulwodynią dużym wyzwaniem jest badanie ginekologiczne. Utrudniona jest także aplikacja tamponu.

Obrzęk, zaczerwienienie i uczucie suchości

Obrzęk, zaczerwienienie oraz uczucie suchości to objawy wulwodynii, które pojawiają się raczej rzadko. Zwykle obrzęk i zaczerwienienie są związane z podrażnieniem i przewlekłym stanem zapalnym, który spowodował ból sromu.

Brak widocznych zmian skórnych

Wulwodynia to ból sromu bez widocznych zmian skórnych. Podczas badania lekarz nie stwierdza oznak infekcji i innych chorób. Srom wygląda na zdrowy – nie ma wyprysków, nadżerek, nie ma również upławów i nieprzyjemnego zapachu.

Diagnostyka wulwodynii

Wulwodynię diagnozuje się przez wykluczenie innych przyczyn. Oznacza to, że lekarz najpierw eliminuje mniej i bardziej prawdopodobne przyczyny utrzymujących się objawów.

Wywiad lekarski i wykluczenie innych przyczyn

Diagnostyka wulwodynii rozpoczyna się od wywiadu lekarskiego. Ginekolog pyta m.in. o charakter bólu, sytuacje, w których się pojawia lub nasila, czas jego trwania oraz o to, w jaki sposób ból ten wpływa na codzienne funkcjonowanie. Istotne jest także to, czy kobieta zmaga się z przewlekłymi infekcjami i stanem zapalnym lub przeszła uraz krocza. Już na etapie wywiadu można wykluczyć niektóre przyczyny.

Test wacikiem (cotton swab test)

Test wacikiem, czyli cotton swab test, to proste badanie, z pomocą którego lekarz może zlokalizować punkty cechujące się najwyższą wrażliwością i precyzyjnie określić miejsca bólowe na sromie, co pomaga odróżnić wulwodynię prowokowaną od innych chorób.

Badanie ginekologiczne i ocena dna miednicy

Konieczne jest przeprowadzenie badania ginekologicznego. Badanie wziernikiem umożliwia wykluczenie np. stanów zapalnych pochwy. Wskazana jest ocena dna miednicy za pomocą badania palpacyjnego.

Badania dodatkowe – wymaz, biopsja, badania hormonalne

Wykonywany jest wymaz, aby wykluczyć infekcje grzybicze i bakteryjne. W niektórych przypadkach lekarz może zlecić badania hormonalne oraz wulwoskopię i biopsję, np. przy podejrzeniu nowotworu.

Do jakiego lekarza z wulwodynią?

Lekarzem, który zajmuje się rozpoznawaniem i leczeniem wulwodynii, jest ginekolog, ale zwykle konieczne są też konsultacje z fizjoterapeutą uroginekologicznym, neurologiem, dermatologiem, wenerologiem, seksuologiem i psychologiem.

Choroby, z którymi mylona jest wulwodynia

Lista chorób, które mogą być mylone z wulwodynią i które trzeba wykluczyć w procesie diagnozowania wulwodynii, jest całkiem długa.

Grzybica pochwy i sromu

W kwestii wulwodynia a grzybica trzeba powiedzieć, że czasem ból sromu może przypominać infekcje intymne – szczególnie grzybicę. Objawia się ona m.in. bólem podczas stosunku, zaczerwienieniem i obrzękiem warg sromowych, pieczeniem i świądem okolic sromu oraz białymi, grudkowatymi upławami. Objawy wulwodynii mogą być mylone nie tylko z kandydozą, ale i waginozą, czyli infekcją bakteryjną, lub rzęsistkowicą, czyli infekcją pasożytniczą.

Liszaj twardzinowy sromu

Wulwodynię można pomylić z liszajem twardzinowym sromu. Jest to przewlekła choroba zapalna skóry. W jej przebiegu pojawia się świąd, pieczenie krocza i silny ból – głównie ból podczas stosunku. Typowe są białe, porcelanowe plamki oraz grudki. Skóra staje się cienka, pergaminowa i podatna na uszkodzenia. Z czasem dochodzi do bliznowacenia i zwężenia wejścia do pochwy.

Atrofia pochwy (zanik śluzówki)

Zanikowe zapalenie pochwy związane jest ze spadkiem poziomu estrogenów. Dochodzi wówczas do ścieńczenia i wysuszenia nabłonka pochwy. Zazwyczaj z atrofią pochwy zmagają się kobiety w okresie przekwitania. Przy zaniku śluzówki pochwy pojawia się suchość, ból podczas stosunku i ból sromu. Poruszając temat wulwodynia a atrofia pochwy, trzeba dodać, że wulwodynia po menopauzie często współwystępuje z atrofią pochwy.

Opryszczka narządów płciowych

Opryszczka narządów płciowych jest chorobą przenoszoną drogą płciową. Jest wywoływana przez wirus HSV-2. W wyniku zakażenia pojawia się ból krocza, mrowienie i swędzenie, a w okolicy warg sromowych i pochwy tworzą się bolesne pęcherzyki, a także strupki i obrzęk.

Alergia kontaktowa

W diagnostyce różnicowej należy wziąć pod uwagę alergie kontaktowe. Trzeba jednak pamiętać, że reakcje immunozapalne mogą przyczyniać się do powstawania przewlekłego stanu zapalnego, który sprzyja wulwodynii.

Endometrioza

Aby zdiagnozować wulwodynię, trzeba wykluczyć wszystkie inne potencjalne przyczyny bólu sromu, czyli również endometriozę. Endometrioza to schorzenie, w przebiegu którego tkanka endometrium rozprzestrzenia się np. na srom, co staje się źródłem bardzo silnego bólu krocza.

Leczenie wulwodynii

Leczenie wulwodynii musi być wielokierunkowe. Terapię trzeba indywidualnie dopasować – zwykle łączy się leki i fizjoterapię. Często wskazane są konsultacje z psychologiem i seksuologiem. U niektórych kobiet wymagane są iniekcje, a nawet leczenie operacyjne.

Leczenie farmakologiczne – leki miejscowe

Zazwyczaj stosuje się leki miejscowe, jak maści i żele znieczulające z lidokainą. Pomocne przy zmianach atroficznych mogą być kremy hormonalne.

Leki doustne – amitryptylina, gabapentyna i inne

Jeśli chodzi o leki doustne, to polecane są środki, które zmniejszają ból neuropatyczny – trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, jak np. amitryptylina, lub leki przeciwpadaczkowe, jak gabapentyna i pregabalina.

Fizjoterapia dna miednicy – kluczowy element terapii

Leki są niezwykle ważne, ale kluczowym elementem leczenia jest fizjoterapia uroginekologiczna, która pozwala na rozluźnienie mięśni dna miednicy. Stosuje się m.in. terapię manualną punktów spustowych, masaż tkanek głębokich, naukę relaksacji mięśni dna miednicy, elektrostymulację i biofeedback.

Terapia psychologiczna i seksuologiczna

Przewlekły ból sromu może znacząco wpływać na psychikę kobiety, a także na jej życie seksualne. Musi ona nauczyć się radzenia sobie z wulwodynią. Dobre efekty w tym zakresie zapewnia terapia psychologiczna – zwłaszcza terapia poznawczo-behawioralna. Rekomenduje się też konsultacje seksuologiczne.

Blokady nerwowe i iniekcje

W sytuacji, gdy leki oraz fizjoterapia nie są wystarczające, lekarz może zlecić blokady nerwowe lub różnego rodzaju iniekcje. Blokada nerwu sromowego polega na podaniu leku znieczulającego w okolicę nerwu sromowego, dzięki czemu tymczasowo zostaje przerwane przewodzenie impulsów bólowych.

Dostępną metodą leczenia jest wstrzyknięcie toksyny botulinowej typu A. Botoks pomaga zmniejszyć napięcie mięśniowe, a także blokuje przekaźnictwo w nerwach czuciowych, co zapewnia działanie przeciwbólowe.

Ponadto w obrębie przedsionka pochwy stosuje się iniekcje punktowe, m.in. z mieszanką przeciwzapalnych kortykosteroidów i środków znieczulających. Pomocniczo wykorzystuje się iniekcje kwasu hialuronowego, który wspiera regenerację tkanek.

Leczenie operacyjne – westybulektomia (w ostateczności)

Najbardziej radykalną metodą leczenia stosowaną przy bardzo silnej westybulodynii jest westybulektomia. Zabieg polega na chirurgicznym usunięciu najbardziej bolesnej części przedsionka pochwy.

Wspomaganie leczenia wulwodynii

Leczenie wulwodynii przynosi najlepsze efekty, gdy łączy się farmakologię, fizjoterapię i terapię seksuologiczną. Leczenie jest długotrwałe, jego głównym celem jest zmniejszanie bólu i innych objawów oraz poprawa jakości życia. Dodatkowo warto stosować środki wspomagające.

Higiena intymna – łagodne środki bez substancji drażniących

Ważne jest, aby odpowiednio dbać o higienę intymną. Nie należy z nią przesadzać, nie są wskazane silne środki myjące i irygacje pochwy. Zalecane są wyłącznie delikatne, hipoalergiczne środki do higieny intymnej o fizjologicznym pH. Należy unikać środków perfumowanych, w tym perfumowanych podpasek.

Nawilżanie okolicy intymnej – żele i kremy

W przypadku takich objawów jak suchość, zaczerwienienie i pieczenie krocza przydatne mogą być preparaty miejscowe – żele i kremy o działaniu łagodzącym, nawilżającym, przeciwzapalnym i regenerującym, np. z nagietkiem, rumiankiem, kwasem hialuronowym, kwasem mlekowym, alantoiną i pantenolem. Zaleca się również stosować żele intymne podczas stosunku.

Dieta przeciwzapalna i suplementacja

Wsparciem w leczeniu jest dieta przeciwzapalna ograniczająca spożycie produktów nasilających stan zapalny oraz ból, takich jak żywność przetworzona, cukier, nabiał, gluten, soja, czekolada, rabarbar, szpinak, buraki i kofeina. Zaleca się obserwować reakcje organizmu na konkretne produkty, w ten sposób można się dowiedzieć, po których z nich ból i pieczenie są nasilone.

W codziennej diecie powinny się znaleźć produkty bogate w kwasy Omega-3, np. ryby i siemię lniane, antyoksydanty, np. różnokolorowe warzywa i owoce, oraz zdrowe tłuszcze, np. awokado i oliwa z oliwek. Ponadto zaleca się spożywać kiszonki i fermentowane produkty mleczne, gdyż zawierają one naturalne probiotyki, które wzmacniają mikrobiom.

Oprócz diety można stosować suplementację, przy czym najpierw należy się skonsultować z lekarzem. Pomocny może być magnez, witaminy z grupy B, witamina D, kwasy Omega-3 i probiotyki ginekologiczne.

Noszenie luźnej, bawełnianej bielizny

Najkorzystniejsze dla okolic intymnych są materiały przepuszczające powietrze, dlatego należy wybierać luźną bieliznę z bawełny. Trzeba unikać obcisłych ubrań z syntetycznych tkanin.

Techniki relaksacyjne i zarządzanie stresem

Ból warg sromowych może być związany ze stresem i lękiem. Z tego względu wskazane jest stosowanie technik relaksacyjnych i metod zarządzania stresem. Korzyści mogą przynieść ćwiczenia oddechowe, medytacje, joga i trening uważności, czyli mindfulness.

Ćwiczenia rozluźniające mięśnie dna miednicy

Podłożem wulwodynii może być nadmierne napięcie mięśni dna miednicy, dlatego zazwyczaj wskazane jest wykonywanie prostych ćwiczeń rozluźniających te partie mięśniowe, jak np.:

• oddychanie przeponowe – należy położyć się na plecach i ugiąć nogi w kolanach. Dłonie położyć pod żebrami. Podczas wdechu dłonie powinny się unieść, a przy wydechu swobodnie opaść,
• pozycja dziecka – należy klęknąć i usiąść na piętach, kolana rozszerzyć, pochylić się do przodu i oprzeć czoło na podłodze, ręce wyciągnąć przed siebie, oddychać głęboko,
• pozycja malasana – należy wykonać głęboki przysiad z szeroko rozstawionymi kolanami, łokciami delikatnie rozpychać kolana na boki, jednocześnie prostując plecy,
• pozycja szczęśliwego dziecka – należy położyć się na plecach i przyciągnąć kolana do klatki piersiowej, stopy chwycić od zewnętrznej strony i delikatnie rozpychać kolana na boki,
• kołysanie miednicą – należy położyć się na plecach z ugiętymi nogami, a następnie delikatnie bujać miednicą na boki lub do góry i do dołu, rozluźniając przy tym pośladki.

Aby ćwiczenia przyniosły oczekiwane efekty, należy je wykonywać codziennie – najlepiej kilka razy dziennie. Ćwiczenia mają zapewnić relaksację, celem jest poprawa elastyczności w obrębie miednicy oraz zmniejszenie bólu i napięcia.

Wulwodynia a życie seksualne

Warto jeszcze dodać dwa słowa w temacie wulwodynia a seks. Niestety większość kobiet zmagających się z przewlekłym bólem sromu nie może się cieszyć życiem intymnym. Z uwagi na ból podczas stosunku kobiety unikają zbliżeń, odczuwają silny lęk, spada im libido oraz samoocena, pojawiają się problemy w związku.

Negatywny wpływ, jaki wywiera wulwodynia na życie seksualne, jest bardzo duży. Pomoc seksuologa i fizjoterapeuty uroginekologicznego może być kluczowa. Należy również szczerze rozmawiać z partnerem o swoim problemie i szukać innych form bliskości.

Wulwodynia a psychika – wpływ na jakość życia

Wulwodynia negatywnie wpływa na jakość życia. Nie chodzi tylko o sprawy intymne. Powoduje frustrację i obniża nastrój, z czasem może doprowadzić do stanów lękowych i zaburzeń depresyjnych. Dochodzą do tego trudności z wykonywaniem niektórych czynności i aktywności, a nawet problemy z siedzeniem.

Czy wulwodynia jest uleczalna?

Pytaniem, które zadaje sobie wiele kobiet, jest to, czy wulwodynia jest uleczalna. Wulwodynia jest chorobą przewlekłą, co nie znaczy, że jest nieuleczalna. Jeśli kobieta podejmie leczenie i będzie ono odpowiednio dobrane, to może całkowicie wyeliminować ból. Trzeba jednak pamiętać, że terapia jest długotrwała i wymaga łączenia różnych metod. Warto dodać, że lepsze rokowania mają kobiety, u których wulwodynia została wcześnie zdiagnozowana i szybko rozpoczęto leczenie.

Wulwodynia to ból sromu trwający przynajmniej 3 miesiące. Występuje on bez wyraźnej przyczyny, czyli np. infekcji. Towarzyszy mu kłucie i pieczenie sromu. Jest to przypadłość, która znacząco pogarsza jakość życia kobiet. Leczenie wymaga kompleksowego podejścia.