Czy przerost endometrium jest groźny?

mgr farm. Katarzyna Borowiec

Przerost endometrium, czyli hiperplazja endometrium, to nadmierne pogrubienie śluzówki macicy. Jego przyczyną są zaburzenia hormonalne związane z nadmiarem estrogenu. Trzeba wiedzieć, że rozrost endometrium wymaga odpowiedniego leczenia. Jest to ważne, ponieważ konsekwencją hiperplazji endometrium może być rak trzonu macicy!

Czym jest przerost endometrium?

Endometrium to błona śluzowa wyściełająca jamę macicy. W trakcie cyklu menstruacyjnego grubość endometrium się zmienia, dzięki czemu po zapłodnieniu jest przygotowana do przyjęcia zarodka i umożliwia jego implantację.

Definicja i budowa endometrium

Endometrium, czyli błona śluzowa macicy, stanowi jej wewnętrzną ścianę. Zwana jest wyściółką macicy. Endometrium jest zbudowane z warstwy podstawnej i czynnościowej. Ta pierwsza jest bazą dla odbudowy tkanek po menstruacji. Natomiast warstwa czynnościowa, czyli funkcjonalna, podlega cyklicznemu rozrostowi i złuszczaniu.

Jak zmienia się endometrium w cyklu miesiączkowym?

Endometrium reaguje na zmiany hormonalne zachodzące w cyklu miesiączkowym, co powoduje, że jego grubość waha się od około 2 mm do 15 mm:

• przed owulacją – w wyniku namnażania się komórek pod wpływem estrogenu endometrium się odbudowuje i pogrubia. Podczas owulacji jest w pełni dojrzałe i grube – gotowe na przyjęcie zarodka,
• po owulacji – zaczyna rosnąć stężenie progesteronu, co powoduje przebudowę endometrium i sprawia, że staje się ono aktywne wydzielniczo. Co ważne, progesteron hamuje działanie estrogenu, zapobiegając patologicznemu przerostowi endometrium. Gdy dojdzie do zapłodnienia, zarodek zagnieżdża się w macicy. W sytuacji, gdy do zapłodnienia nie dochodzi, poziom progesteronu spada, śluzówka macicy się złuszcza i jest wydalana wraz z krwią menstruacyjną.

U kobiet w wieku rozrodczym cykl ten powtarza się co miesiąc. Po menopauzie grubość endometrium nie powinna się zmieniać, powinna się utrzymywać na podobnym poziomie.

Kiedy grubość endometrium jest nieprawidłowa?

Normy endometrium zmieniają się wraz z fazą cyklu. U kobiet w wieku rozrodczym za normę uznaje się:

• około 2-4 mm w fazie menstruacyjnej,
• około 5-11 mm w fazie folikularnej,
• około 10-13 mm w fazie owulacji,
• do około 15 mm w fazie lutealnej.

Należy też zwrócić uwagę na to, że u każdej kobiety grubość endometrium może być nieco inna, na co wpływ mają różne czynniki, w tym m.in. wiek i stan zdrowia.

Normy endometrium u kobiet po menopauzie są zupełnie inne – przede wszystkim grubość endometrium powinna mieć stałą wartość. Prawidłowe endometrium ma około 5 mm, a w przypadku, gdy kobieta przyjmuje estrogeny – około 8 mm.

Ile mm endometrium jest nieprawidłowe? U kobiet miesiączkujących grubość powyżej 15-18 mm w fazie lutealnej uważana jest za niepokojącą. U kobiet po menopauzie nieprawidłowa wartość wynosi powyżej 5 mm, lub powyżej 8 mm przy stosowaniu HTZ. Jeśli podczas badania USG lekarz stwierdzi grubość endometrium powyżej normy, należy rozszerzyć diagnostykę.

Przyczyny przerostu endometrium

Przerost endometrium, czyli hiperplazja endometrium, to patologiczne pogrubienie, czyli rozrost błony śluzowej macicy. Dochodzi do niego w efekcie zaburzeń hormonalnych. Jakie są przyczyny przerostu endometrium?

Nadmiar estrogenów – główna przyczyna

Jako najważniejszą przyczynę przerostu endometrium wskazuje się dominację estrogenową, czyli nadmiar estrogenu i jednoczesny niedobór progesteronu. Progesteron równoważy działanie estrogenu, czyli hamuje wzrost błony śluzowej macicy. Gdy estrogenu jest za dużo, a progesteronu za mało, następuje niekontrolowane namnażanie komórek endometrium i jego nadmierny rozrost.

Otyłość i insulinooporność

Czynnikiem zwiększającym ryzyko nadmiernego rozrostu endometrium jest otyłość. Tkanka tłuszczowa produkuje estrogeny, które pobudzają wzrost endometrium. Często z otyłością współwystępuje insulinooporność, która jest stanem, gdy w organizmie utrzymuje się wysoki poziom insuliny. Prowadzi to m.in. do zaburzeń hormonalnych i zwiększenia produkcji estrogenów.

Zespół policystycznych jajników (PCOS)

U kobiet z zespołem policystycznych jajników, czyli PCOS, typowe są bardzo rzadkie owulacje, a często ich całkowity brak. Jeśli nie dochodzi do owulacji, jajniki nie produkują progesteronu, który przeciwważy estrogen. Efektem tego jest dominacja estrogenowa.

Hormonalna terapia zastępcza (HTZ) bez progesteronu

Podczas hormonalnej terapii zastępczej, czyli HTZ, polegającej na stosowaniu wyłącznie estrogenu bez progesteronu u kobiet z zachowaną macicą bardzo często dochodzi do przerostu endometrium – dostarczany do organizmu estrogen stymuluje jego ciągły wzrost. U kobiet po usunięciu macicy hormonalna terapia zastępcza nie wywołuje takiego efektu.

Tamoksyfen i inne leki

Tamoksyfen to lek wykorzystywany w leczeniu raka piersi – blokuje receptory estrogenowe w piersiach, czyli wykazuje działanie przeciwnowotworowe. Jednocześnie tamoksyfen w obrębie macicy działa jak estrogen, czyli pobudza wzrost endometrium, prowadząc do hiperplazji.

Inne leki, które mogą dawać taki skutek uboczny, to wspomniana wcześniej hormonalna terapia zastępcza oparta wyłącznie na estrogenach, a także inne preparaty estrogenowe i niektóre leki wspomagające płodność.

Perimenopauza i menopauza

Perimenopauza to okres przed menopauzą, gdy dochodzi do zaburzeń hormonalnych, cykle stają się nieregularne, w dodatku często zdarzają się cykle bezowulacyjne. Sprawia to, że przerost endometrium w perimenopauzie jest stosunkowo częsty. Warto dodać, że ryzyko hiperplazji endometrium rośnie po 50.-55. roku życia.

Po menopauzie endometrium powinno być cienkie, do jego pogrubienia może dochodzić jednak np. podczas stosowania jednoskładnikowej hormonalnej terapii zastępczej i współwystępowania innych czynników. Trzeba pamiętać, że wszelkie objawy wskazujące na przerost endometrium po menopauzie, np. krwawienie z dróg rodnych, muszą być skonsultowane z lekarzem.

Inne czynniki ryzyka

Jakie jeszcze czynniki mogą zwiększać ryzyko przerostu endometrium? Wskazuje się m.in. na niedoczynność tarczycy, np. chorobę Hashimoto, nadciśnienie tętnicze, cukrzycę, hiperprolaktynemię, jak również wczesną pierwszą miesiączkę, bezdzietność, późną menopauzę, niektóre guzy i torbiele jajnika produkujące estrogeny.

Objawy przerostu endometrium

W większości przypadków przerost endometrium objawia się nieprawidłowymi krwawieniami z dróg rodnych, dlatego należy reagować, gdy zostaną zaobserwowane jakiekolwiek odstępstwa od normy.

Nieprawidłowe krwawienia z macicy

Jako główne objawy przerostu endometrium wskazuje się nieprawidłowe krwawienia z dróg rodnych, np. krótkie cykle menstruacyjne, czyli poniżej 21 dni, lub nieregularne cykle menstruacyjne.

Obfite i przedłużające się miesiączki

Zaniepokoić powinny bardzo obfite, często z licznymi skrzepami, oraz przedłużające się miesiączki, nawet kilkutygodniowe.

Krwawienia międzymiesiączkowe

Wszelkie krwawienia i plamienia międzymiesiączkowe są wskazaniem do konsultacji z ginekologiem.

Krwawienia po menopauzie

Po menopauzie ustaje cykl menstruacyjny, a co za tym idzie, ustają krwawienia miesięczne. Z tego względu pojawienie się jakiegokolwiek krwawienia z dróg rodnych po menopauzie trzeba traktować jako sygnał alarmowy.

Ból podbrzusza i inne objawy

W zaawansowanym przeroście endometrium mogą występować bóle podbrzusza. Możliwym objawem jest anemia, która jest konsekwencją obfitych, przedłużających się krwawień.

Bezobjawowy przerost endometrium

Bardzo często w początkowej fazie hiperplazja endometrium przebiega bezobjawowo. U niektórych kobiet nawet później nie daje żadnych symptomów i diagnozowana jest przy okazji rutynowych badań.

Czy przerost endometrium jest groźny?

Czy przerost endometrium jest groźny? Tak, to poważny problem, który wymaga leczenia!

Przerost bez atypii – rokowanie i ryzyko

Przerost błony śluzowej macicy bez atypii to łagodne pogrubienie endometrium. Mimo że komórki się nadmiernie namnażają, to nie wykazują cech nowotworowych. Oznacza to mniejsze ryzyko raka. Zwykle odpowiednio dobrane leczenie pozwala na całkowite ustąpienie choroby, choć konieczne jest monitorowanie, gdyż problem może nawracać.

Przerost z atypią – stan przedrakowy

Rozrost błony śluzowej macicy z atypią uznawany jest za stan przedrakowy. Atypowość polega na tym, że komórki błony śluzowej macicy są nieprawidłowe – są zmienione cytologicznie, są chaotycznie ułożone, wykazują duży polimorfizm, przez co ryzyko rozwoju raka endometrium, czyli raka trzonu macicy, jest duże.

Ryzyko przejścia w raka endometrium

W przypadku przerostu bez atypii ryzyko raka szacuje się na mniej niż 5%, zaś przy przeroście z atypią wynosi ponad 25-50%.

Czynniki zwiększające ryzyko nowotworzenia

Czynnikiem zwiększającym ryzyko nowotworu endometrium są: wiek powyżej 55 lat, predyspozycje genetyczne, m.in. występowanie w rodzinie raka jajnika lub raka endometrium, zespół Lyncha, bezdzietność i choroby współistniejące.

Diagnostyka przerostu endometrium

W przypadku podejrzenia przerostu endometrium należy się skonsultować z ginekologiem. Musi on przeprowadzić szczegółowy wywiad, m.in. zapyta o to, jak wyglądają miesiączki – czy są regularne, obfite, czy pojawiają się krwawienia między miesiączkami, czy kobieta stosuje HTZ po menopauzie, zapyta o historię chorób w rodzinie, zleci również niezbędne badania.

USG przezpochwowe – pierwsze badanie

Podstawowym badaniem jest USG przezpochwowe. Dzięki niemu lekarz może zmierzyć grubość błony śluzowej macicy i ocenić jej strukturę. W obrazie USG widoczne jest pogrubienie endometrium, które może wskazywać na jego rozrost.

Biopsja endometrium

Gdy w badaniu USG rozpoznano przerost endometrium, zleca się biopsję – pobranie materiału do badania histopatologicznego. Wynik pozwala określić typ przerostu – czy jest to przerost z atypią, czy bez atypii, ewentualnie potwierdzi obecność komórek rakowych.

Łyżeczkowanie diagnostyczne (abrazja)

Łyżeczkowanie diagnostyczne to jedna z metod pobrania próbki do badania histopatologicznego. Warto wiedzieć, że abrazja to zabieg, który można wykorzystywać również w leczeniu przerostu endometrium.

Histeroskopia

Histeroskopia to najważniejsze badanie w diagnostyce przerostu endometrium, podczas którego wprowadza się do jamy macicy endoskop z niewielką kamerą. Lekarz może dokładnie obejrzeć wnętrze macicy, jednocześnie może pobrać próbkę do badania histopatologicznego.

Badania hormonalne

Oprócz badań obrazowych i histopatologicznych niezbędne są badania hormonalne, w końcu przerost błony śluzowej macicy związany jest z zaburzeniami hormonalnymi. Należy oznaczyć poziom estradiolu, progesteronu, FSH, LH, prolaktyny, androgenów, a także hormonów tarczycy – TSH, fT3, fT4.

Leczenie przerostu endometrium

Jak powinno wyglądać leczenie przerostu endometrium? Metoda leczenia powinna być dobrana do rodzaju przerostu endometrium – zależy od tego, czy u kobiety zdiagnozowano przerost z atypią, czy bez atypii. Trzeba też wziąć pod uwagę wiek pacjentki i jej chęć do posiadania potomstwa.

Leczenie hormonalne – progesteron i progestageny

Jak leczyć przerost endometrium? Podstawową metodą leczenia przerostu bez atypii jest terapia hormonalna, czyli uzupełnienie niedoboru progesteronu i równoważenie działania estrogenu. W tym celu lekarz może zlecić stosowanie doustnych progestagenów.

Wkładka wewnątrzmaciczna z lewonorgestrelem

Alternatywą dla leków doustnych jest wkładka wewnątrzmaciczna z lewonorgestrelem, która uwalnia hormony bezpośrednio do macicy. Hormonalne leczenie przerostu endometrium zazwyczaj trwa 6 miesięcy.

Łyżeczkowanie lecznicze

Do usuwania pogrubionej błony śluzowej macicy można zastosować abrazję. Łyżeczkowanie lecznicze polega na usunięciu zmienionej tkanki za pomocą łyżeczki chirurgicznej.

Leczenie operacyjne – histerektomia (kiedy konieczna?)

Najbardziej inwazyjną metodą leczenia jest histerektomia, czyli całkowite usunięcie macicy. Wskazaniem do tego zabiegu jest przerost z atypią, jak również brak efektów po długotrwałym leczeniu hormonalnym oraz nawrót zmian po zakończeniu terapii farmakologicznej.

Usunięcie macicy oznacza, że kobieta traci możliwość zajścia w ciążę, dlatego u kobiet w wieku rozrodczym, które planują dziecko, zamiast zabiegu stosuje się leczenie zachowawcze, czyli intensywną terapię hormonalną.

Kontrola po leczeniu i monitorowanie nawrotów

Zazwyczaj po 3 miesiącach kuracji hormonami zlecane są badania kontrolne, aby sprawdzić skuteczność terapii. Po zakończeniu leczenia kobieta musi obowiązkowo pozostawać pod opieką lekarza – ginekologa, czasem też onkologa, i poddawać się regularnym badaniom.

Czy przerost endometrium jest uleczalny?

Czy przerost endometrium jest uleczalny? Tak, hiperplazja błony śluzowej macicy może zostać wyleczona. Największe szanse na całkowity powrót do zdrowia kobieta ma, gdy choroba została wcześnie wykryta i szybko rozpoczęto leczenie.

Skuteczność leczenia przerostu bez atypii

Zwykle leczenie trwa 6 miesięcy. Skuteczność określa się na bardzo wysoką – regres zmian obserwuje się u 89-96% kobiet.

Skuteczność leczenia przerostu z atypią

Jeśli chodzi o skuteczność leczenia przerostu endometrium z atypią, to w przypadku usunięcia macicy ryzyko rozwoju raka endometrium jest całkowicie wyeliminowane. Niższa skuteczność notowana jest w przypadku kobiet, u których stosowano leczenie zachowawcze, ponadto występuje u nich wyższe ryzyko nawrotów.

Nawroty – jak im zapobiegać?

Mimo że rozrost endometrium można trwale wyleczyć, to trzeba mieć świadomość, że istnieje ryzyko nawrotu. Najwyższe jest w przypadku, gdy czynniki ryzyka nie zostały wyeliminowane oraz u kobiet z przerostem z atypią po leczeniu zachowawczym.

Jak zapobiegać nawrotom? Oprócz leczenia trzeba też podjąć inne działania, m.in. odstawić estrogeny lub stosować je wraz z progesteronem, zmniejszyć masę ciała, leczyć współistniejące schorzenia, jak np. insulinooporność, cukrzyca czy zespół policystycznych jajników.

Jak zapobiegać przerostowi endometrium?

Trzeba tu działać holistycznie – głównie trzeba dbać o utrzymanie równowagi hormonalnej i właściwej masy ciała, a także o regularne zgłaszanie się do ginekologa.

Utrzymanie prawidłowej masy ciała

Otyłość jest istotnym czynnikiem ryzyka przerostu endometrium. Jednocześnie często współwystępuje ze schorzeniami i zaburzeniami, które nie są bez wpływu na stan błony śluzowej macicy, jak np. insulinooporność.

Kluczowe jest zatem zmniejszenie masy ciała w przypadku nadwagi lub otyłości i utrzymywanie prawidłowej wagi – poprzez dietę i aktywność fizyczną.

Regularne badania ginekologiczne

Każda kobieta powinna regularnie chodzić do ginekologa i robić badania – zwłaszcza USG transwaginalne. Kobiety przyjmujące hormonalną terapię zastępczą muszą kontrolować stan endometrium, a także przyjmować progesteron. Obowiązkowo pod opieką lekarza muszą pozostawać kobiety z zespołem policystycznych jajników i różnymi zaburzeniami hormonalnymi.

Dieta i styl życia

Wskazana jest zdrowa, zbilansowana dieta bazująca na produktach o działaniu przeciwzapalnym i antyoksydacyjnym oraz produktach bogatych w błonnik. Należy unikać używek, czerwonego mięsa, żywności wysokoprzetworzonej i tłuszczów trans. Ważna jest również aktywność fizyczna. Dieta i ruch nie tylko pomagają utrzymać właściwą wagę, ale pomagają zapobiegać takim chorobom jak np. cukrzyca.

Suplementacja wspierająca równowagę hormonalną

Utrzymanie równowagi hormonalnej i zmniejszenie dominacji estrogenowej jest podstawą profilaktyki. W porozumieniu z lekarzem można stosować suplementację, która pomaga regulować hormony i wspiera metabolizm estrogenów oraz dostarcza składników przeciwzapalnych i antyoksydantów.

Polecane są takie składniki jak mio-inozytol, witamina B6, kwas foliowy, resweratrol, N-acetylocysteina, kwasy Omega-3, czyli DHA i EPA, witamina D oraz probiotyki. Dodatkowo przy anemii wskazane jest żelazo.

Hiperplazja endometrium, czyli patologiczny rozrost błony śluzowej macicy, jest związany z dominacją estrogenową. Może on występować właściwie w każdym wieku, choć najczęściej pojawia się u kobiet po menopauzie. W przypadku diagnozy trzeba koniecznie podjąć leczenie, np. terapię hormonalną.