Czy wczesna miesiączka to powód do niepokoju?

mgr farm. Katarzyna Borowiec

Pierwsza miesiączka to dla młodych dziewcząt ogromne wydarzenie, które może nieco przytłoczyć, gdyż nie każda dziewczynka jest przygotowana na to, co ją czeka. Zazwyczaj pierwszy okres pojawia się między 12. a 13. rokiem, jednakże zdarza się, że dzieje się to wcześniej. Co jest tego przyczyną? Czy wczesna miesiączka to powód do niepokoju?

Spis treści:

• W jakim wieku pojawia się pierwsza miesiączka?
• Czym jest przedwczesne dojrzewanie płciowe?
• Przyczyny wczesnej miesiączki u dziewczynek
• Objawy zbliżającej się pierwszej miesiączki
• Czy wczesna miesiączka jest groźna dla zdrowia dziewczynki?
• Kiedy z wczesną miesiączką iść do lekarza?

W jakim wieku pojawia się pierwsza miesiączka?

Zazwyczaj pierwsza miesiączka pojawia się u dziewcząt pod koniec szkoły podstawowej, choć warto zauważyć, że współcześnie coraz częściej dziewczynki doświadczają jej wcześniej niż kiedyś. Czy w wieku 9 lat można mieć okres?

Średni wiek menarche – normy i statystyki

Pierwsza miesiączka u dziewczynki (menarche) najczęściej pojawia się między 11. a 14. rokiem życia – według statystyk średni wiek pierwszej menstruacji u polskich dziewcząt wynosi 12-13 lat. Trzeba jednak podkreślić, że jest to bardzo indywidualna sprawa. Na to, kiedy dziewczynka dostanie pierwszy okres, wpływ mają m.in. predyspozycje genetyczne, tempo dojrzewania, styl życia, otyłość.

Kiedy pierwsza miesiączka jest za wczesna?

Czy możliwa jest miesiączka u 10 latki? Czy 9 latka może mieć okres? Tak, może się tak zdarzyć. Jeśli pierwsza miesiączka u dziewczynki wystąpi przed ukończeniem 10. roku życia, to uznaje się ją za zbyt wczesną – według niektórych o wczesnej miesiączce mówi się już wtedy, gdy pojawia się przed 12. rokiem życia.

Czy wiek pierwszej miesiączki obniża się z pokolenia na pokolenie?

Menstruacja u dziewczynek pojawia się coraz wcześniej. Uważa się, że wiek pierwszej miesiączki sukcesywnie się obniża z powodu współdziałania wielu czynników. Jednym z głównych z nich jest nadmierna masa ciała, w obecnych czasach otyłość wśród dzieci jest prawdziwą plagą.

Ponadto należy tu wymienić takie czynniki jak np. przewlekły stres i wysoki poziom kortyzolu, ekspozycję na zanieczyszczenia środowiskowe oraz substancje chemiczne zaburzające gospodarkę hormonalną.

Czym jest przedwczesne dojrzewanie płciowe?

Dojrzewanie płciowe to proces trwający około 4-5 lat, który zazwyczaj u dziewczynek zaczyna się około 8. roku życia (u chłopców około 9. roku życia). Kiedy można mówić o przedwczesnym pokwitaniu?

Definicja – dojrzewanie przed 8. rokiem życia

O przedwczesnym dojrzewaniu płciowym u dziewcząt mówi się, gdy drugorzędne i trzeciorzędne cechy płciowe zaczynają się rozwijać przed 8. rokiem życia (przed 9. rokiem życia u chłopców). Jest to skutek przedwczesnej aktywacji osi podwzgórze-przysadka-gonady.

Pierwszym objawem przedwczesnego dojrzewania płciowego jest zazwyczaj powiększenie gruczołów piersiowych, następnie pojawia się owłosienie łonowe i pod pachami, dziewczynka dostaje też pierwszej miesiączki, dochodzi do skoku wzrostowego. Zmiany fizyczne zachodzące w ciele są dużym wyzwaniem psychologicznym – dziecko jest już dojrzałe fizycznie, ale nie emocjonalnie.

Zasadniczo wyróżnia się dwa rodzaje przedwczesnego dojrzewania – centralne i obwodowe.

Centralne przedwczesne dojrzewanie płciowe (CPP)

Centralne przedwczesne dojrzewanie płciowe jest zależne od GnRH. GnRH to hormon peptydowy, który jest pulsacyjnie uwalniany przez podwzgórze, stymuluje on przysadkę mózgową do wydzielania gonadotropin – hormonu luteinizującego (LH) i hormonu folikulotropowego (FSH). Gdy hormony te połączą się z receptorami w gonadach, zaczynają stymulować produkcję hormonów płciowych – u dziewcząt estrogenów, u chłopców testosteronu.

Przedwczesne dojrzewanie płciowe to konsekwencja wczesnej aktywacji osi HPG (podwzgórze-przysadka-gonady). U dziewczynek często ma podłoże idiopatyczne, czyli nie da się ustalić przyczyny, rzadziej jest spowodowane zmianami w ośrodkowym układzie nerwowym, np. wadami wrodzonymi, stanami zapalnymi, guzami.

Obwodowe przedwczesne dojrzewanie płciowe

Obwodowe przedwczesne dojrzewanie płciowe jest niezależne od GnRH (określane jest jako rzekome lub niegonadotropinowe). W tym przypadku organizm produkuje hormony płciowe, ale nie jest to związane z przedwczesną aktywacją osi HPG. Przyczyną tego stanu mogą być m.in. choroby nadnerczy, torbiele i guzy jajników lub ekspozycja na hormony egzogenne.

Warianty prawidłowe – izolowane thelarche i pubarche

W przypadku przedwczesnego dojrzewania płciowego można mówić o wariantach, które określa się jako łagodne. Dochodzi wtedy do rozwoju pojedynczych cech płciowych, ale sam proces dojrzewania nie postępuje, stwierdza się również prawidłowy wiek kostny. Wyróżnia się głównie:

• izolowane thelarche – przedwczesne powiększenie piersi (zwykle w pierwszych 3 latach życia)
• izolowane pubarche – przedwczesne owłosienie łonowe

Stwierdzenie tych objawów powinno zostać skonsultowane z lekarzem, należy wykonać badania endokrynologiczne, aby wykluczyć ewentualne przyczyny chorobowe.

Przyczyny wczesnej miesiączki u dziewczynek

Skąd się bierze zbyt wczesna miesiączka? Jest kilka przyczyn – zarówno genetycznych, hormonalnych, jak i środowiskowych.

Czynniki genetyczne i rodzinne

Jedną z głównych przyczyn przedwczesnego dojrzewania płciowego są czynniki genetyczne. Wiek pierwszej miesiączki u matki i sióstr może mieć znaczący wpływ na wiek, w którym dziewczynka dostanie okres.

Otyłość i nadwaga u dzieci

Wysokie BMI, czyli zwiększona ilość tkanki tłuszczowej, jest czynnikiem przyspieszającym dojrzewanie. Jest to związane z tym, że tkanka tłuszczowa produkuje estrogeny. Ponadto niekorzystny wpływ przypisuje się niezdrowemu stylowi życia.

Ksenoestrogeny i substancje zaburzające gospodarkę hormonalną

Ksenoestrogeny to pochodzące z zewnątrz (egzogenne) związki chemiczne, które są substancjami zaburzającymi gospodarkę hormonalną. Imitują one działanie naturalnych estrogenów w organizmie, co negatywnie wpływa na gospodarkę hormonalną. Do substancji zaburzających pracę układu hormonalnego zalicza się m.in.:

• ftalany, bisfenol A
• pestycydy i herbicydy
• parabeny, niektóre filtry UV – benzofenony
• polichlorowane bifenyle
• detergenty
• dioksyny
• metale ciężkie – kadm, ołów, rtęć

Substancje te można znaleźć w plastikowych butelkach i opakowaniach, kosmetykach, środkach higienicznych, chemii gospodarczej oraz w żywności!

Stres i czynniki psychospołeczne

Czynnikiem, który może przyspieszać proces dojrzewania, jest przewlekły stres, przeżyta w dzieciństwie trauma, a także czynniki psychospołeczne m.in. problemy z rodzicami lub rówieśnikami. Stres może wpływać na wcześniejszą aktywację osi HPG.

Choroby endokrynologiczne (tarczyca, nadnercza)

Problemy z tarczycą lub nadnerczami mogą mieć wpływ na to, w jakim wieku rozpocznie się proces dojrzewania. Choroby nadnerczy (m.in. wrodzony przerost nadnerczy, guzy nadnerczy) są główną przyczyną obwodowego przedwczesnego dojrzewania. Miesiączka za wcześnie może się pojawić również u dziewcząt z nadczynnością tarczycy lub pierwotną niedoczynności tarczycy.

Zmiany w ośrodkowym układzie nerwowym (rzadkie przyczyny)

Do rzadziej występujących przyczyn przedwczesnego dojrzewania zalicza się zmiany w ośrodkowym układzie nerwowym. Do przyspieszonego pokwitania może prowadzić błędniak podwzgórza, guzy mózgu (np. glejaki, gwiaździaki), wady wrodzone OUN, a także uszkodzenia np. spowodowane zapaleniem mózgu, niedotlenieniem mózgu, urazami i radioterapią w okolicy głowy.

Idiopatyczne przedwczesne dojrzewanie – najczęstsza forma

Najczęściej przedwczesne dojrzewanie u dziewczynek ma podłoże idiopatyczne – jest to nawet 90% wszystkich przypadków centralnego przedwczesnego dojrzewania. Idiopatyczne oznacza, że nie da się wskazać organicznej przyczyny przedwczesnej aktywacji osi podwzgórze-przysadka-gonady. Przeprowadzone badania obrazowe nie wykazują żadnego stanu chorobowego.

Objawy zbliżającej się pierwszej miesiączki

Pierwsza menstruacja u dziewczynek pojawia się zazwyczaj w ciągu 2-3 lat (lub kilku miesięcy) od pojawienia się innych fizycznych lub emocjonalnych oznak dojrzewania. Niektóre objawy poprzedzają krwawienie o kilka dni, np. zespół napięcia przedmiesiączkowego, ból i skurcze w podbrzuszu, tkliwość piersi. Co może sygnalizować zbliżającą się pierwszą miesiączkę?

Rozwój piersi (thelarche) – pierwszy widoczny sygnał

Jedną z pierwszych oznak, że dziewczynka wkrótce stanie się kobietą, jest rozwój i powiększenie się piersi (thelarche).

Owłosienie łonowe i pachowe (pubarche)

Inną fizyczną zmianą związaną ze zbliżającą się miesiączką jest pojawienie się owłosienia łonowego oraz pachowego (pubarche).

Skok wzrostowy

Zauważalny jest skok wzrostowy (skok pokwitaniowy), czyli gwałtowne przyspieszenie wzrostu oraz inne zmiany w sylwetce jak np. zaokrąglenie się bioder.

Upławy i wydzielina pochwowa

Około 6-12 miesięcy przed pierwszym krwawieniem dziewczyna może zaobserwować na bieliźnie przezroczystą lub białą gęstą wydzielinę.

Zmiany nastroju i emocji

Oznaki 1 okresu obejmują również sferę emocjonalną i psychiczną. Dziewczynka odczuwa drażliwość, większą wrażliwość, zmiany nastroju, staje się płaczliwa, ma także problemy z koncentracją i snem.

Czy wczesna miesiączka jest groźna dla zdrowia dziewczynki?

Czy 11 latka może mieć okres? Tak, często się to zdarza – zwykle nie wiąże się to z poważnymi problemami, jednakże dziewczynka powinna trafić do ginekologa. W większości przypadków za zbyt wczesny okres uważa się okres, który po raz pierwszy pojawił się przed 10. rokiem życia.

Czy wczesna miesiączka to powód do niepokoju? Zdecydowanie w takiej sytuacji należy się zgłosić z dziewczynką do lekarza. Jakie konsekwencje może mieć wczesna miesiączka u dziewczynek?

Wpływ na wzrost – ryzyko niższego wzrostu docelowego

Koniecznie trzeba omówić kwestię wczesna miesiączka a wzrost. W przypadku przedwczesnego dojrzewania następuje gwałtowny wzrost oraz bardzo szybkie zrastanie się chrząstek wzrostowych w kościach – wiąże się to z zahamowaniem wzrastania i niskim wzrostem ostatecznym.

Mówiąc inaczej, początkowo dziecko jest dużo wyższe niż jego rówieśnicy, jednakże szybko przestaje rosnąć, więc finalnie osiąga raczej niski wzrost, ponadto może mieć krępą sylwetkę z dość krótkimi kończynami.

Konsekwencje psychologiczne i emocjonalne

Nierzadko się zdarza, że wczesna miesiączka u dziewczynek może negatywnie wpływać na ich stan emocjonalny i psychiczny. Mogą być bardziej narażone na stany lękowe i depresyjne. Częściej też mają problemy z samoakceptacją. Ponadto w sytuacji, gdy dziewczynka zaczyna menstruować na długo przed jej rówieśniczkami, jest narażona na wyśmiewanie lub wykluczenie.

Ryzyko wcześniejszego kontaktu z sytuacjami dorosłych

Jakie jeszcze następstwa mogą wystąpić, gdy miesiączka za wcześnie się pojawi? W takim przypadku ciało dziewczynki dojrzewa szybciej niż jej psychika, co oznacza, że nie jest ona emocjonalnie gotowa na sytuacje typowe dla osób dorosłych, które mogą ją spotkać. Należy dodać, że ryzyko wczesnej inicjacji seksualnej jest u niej dużo większe – wygląda doroślej, co zwraca uwagę starszych chłopców.

Odległe skutki zdrowotne

To jednak nie wszystkie możliwe konsekwencje przedwczesnego dojrzewania płciowego. Najgroźniejsze skutki mogą pojawić się znacznie później. Przedwczesne pokwitanie oznacza dłuższą ekspozycję na estrogeny, co czyni je czynnikiem ryzyka nowotworów, m.in. piersi i endometrium. Ponadto wskazuje się na większe prawdopodobieństwo rozwoju cukrzycy ciążowej i cukrzycy typu 2, a także chorób sercowo-naczyniowych, np. nadciśnienia, miażdżycy.

Kiedy z wczesną miesiączką iść do lekarza?

Najlepszy czas na pierwszą wizytę u ginekologa przypada po pierwszej miesiączce. Dziewczynka powinna przyjść na taką wizytę ze swoją mamą. W sytuacji, gdy oznaki dojrzewania pojawiły się wcześniej, niż uważa się to za normalne, należy jak najszybciej zgłosić się do lekarza.

Sygnały wymagające konsultacji – objawy przed 8. rokiem życia

Miesiączka u 8 latki jest wskazaniem do pilnej wizyty u lekarza. Może ona świadczyć o poważnych problemach zdrowotnych, wymaga więc przeprowadzenia szczegółowej diagnostyki. Prawdę mówiąc, do ginekologa należy się jak najszybciej zgłosić, gdy miesiączka pojawi się przed 10.-12. rokiem życia.

Jakie objawy powinny szczególnie zaniepokoić? Każdy objaw wskazujący na to, że dziewczynka zaczyna dojrzewać, pojawiający się przed 8. rokiem życia, jest sygnałem alarmowym. Nie ma znaczenia, czy jest to jeden objaw, czy kilka jednocześnie. Mowa głównie o rozwoju gruczołów piersiowych, owłosieniu łonowym, owłosieniu pod pachami, skoku wzrostowym, pierwszej miesiączce, zmianie zapachu potu lub trądziku.

Ginekolog dziecięcy czy endokrynolog dziecięcy?

W pierwszej kolejności można się udać do lekarza rodzinnego lub pediatry. Dokona on pierwszej oceny na podstawie wywiadu i badań fizykalnych, określi też stopień dojrzałości w skali Tannera. Ewentualnie zleci dodatkowe badania laboratoryjne, a także skieruje do właściwego specjalisty. Zazwyczaj przy przedwczesnym dojrzewaniu ważna jest ścisła współpraca między ginekologiem dziecięcym a endokrynologiem.

Jakie badania może zlecić lekarz?

Zazwyczaj diagnostykę zaburzeń hormonalnych prowadzi endokrynolog, w zależności od zgromadzonych na pierwszej wizycie informacji oraz wyników badań fizykalnych zleca wykonanie szeregu badań – zarówno obrazowych, jak i laboratoryjnych, m.in.:

• zdjęcia rentgenowskiego kończyny górnej
• USG macicy, jajników i nadnerczy
• rezonansu magnetycznego głowy
• badań hormonalnych
• testu stymulacji GnRH

Każdy przypadek jest inny, więc czasem konieczne mogą być dodatkowe testy, np. badania genetyczne.

Badanie wieku kostnego i badania hormonalne

Dwa kluczowe badania to określenie wieku kostnego oraz badania hormonalne z krwi. Wiek kostny ocenia się na podstawie RTG lewej ręki i nadgarstka. W przypadku badań hormonalnych sprawdza się m.in. poziom LH i FSH, estradiolu, a także 17-hydroksyprogesteronu (17-OHP), androstendionu, TSH, fT3, fT4.

W zależności od diagnozy lekarz zleca odpowiednie leczenie, choć warto podkreślić, że czasem wystarczająca jest tylko obserwacja. Jeśli chodzi o metody leczenia, to obejmują one m.in. terapię analogami GnRH, a w przypadku stwierdzenia guzów lub innych chorób wprowadza się leczenie przyczynowe.

Ponadto w porozumieniu z lekarzem można stosować suplementację, wskazane są zwłaszcza takie składniki jak witamina D, witaminy z grupy B, magnez, wapń, żelazo. Szczególnie istotna jest witamina D – utrzymanie jej odpowiedniego poziomu pomaga opóźnić przedwczesne dojrzewanie u dziewcząt.

Ważne jest także edukowanie dziewcząt na temat znaczenia prawidłowej higieny intymnej. Od najmłodszych lat należy uczyć dziewczynki tego, jak się myć, czego unikać i jakie środki do higieny intymnej wybierać.

Wczesna pierwsza miesiączka u dziewczynki nie musi oznaczać niczego groźnego, ale należy sprawdzić, czy przyspieszone dojrzewanie nie jest konsekwencją poważnej choroby. Na koniec trzeba dodać, że pierwsze menstruacje zwykle są nieregularne, czasem są obfite, czasem mniej – jest to naturalne, cykl musi się ustabilizować. Jednakże większe odchylenia, np. bardzo długie i obfite krwawienia warto skonsultować z ginekologiem.

Autor wpisu: mgr farm. Katarzyna Borowiec, i-Apteka.pl Farmaceutka z niemałym już doświadczeniem. Zainteresowania: zdrowie, uroda, naturalne metody leczenia, opieka farmaceutyczna.