Endometrioza mózgu – przyczyny, objawy, sposoby leczenia

Co wspólnego może mieć mózg i endometrium? W jaki sposób tkanki naturalnie wyściełające jamę macicy mogą trafić do mózgu? Endometrioza w głowie jest bardzo rzadko występującą postacią endometriozy. Jak objawia się ta choroba? Jakie powikłania mogą wystąpić u kobiety? Czy da się wyleczyć endometriozę mózgu? 

Spis treści:

• Endometrioza mózgu – rzadka forma choroby
• Przyczyny powstawania endometriozy poza macicą
• Objawy endometriozy mózgu
• Diagnostyka endometriozy mózgu
• Leczenie endometriozy mózgu
• Fizjoterapia i rehabilitacja w endometriozie mózgu
• Jak żyć z endometriozą? Wsparcie i jakość życia

Endometrioza mózgu – rzadka forma choroby 

Coraz więcej mówi się o endometriozie, czyli chorobie, w przebiegu której tkanka naturalnie wyściełająca jamę macicy pojawia się poza nią. Najczęściej endometrium „rozlewa się” na jajniki, otrzewną, jelito grube i pęcherz moczowy. Zdarza się jednak, że tkanka endometrialna trafia aż do mózgu! 

Jak często występuje endometrioza mózgu? 

Szacuje się, że endometrioza dotyka około 10-15% kobiet w wieku rozrodczym, na szczęście endometrioza mózgu stanowi jedynie niewielki odsetek. 

Opisane przypadki w literaturze medyczne

W literaturze medycznej opisano zaledwie kilka pojedynczych przypadków. Ze względu na to, że są one prawdziwą rzadkością, endometrioza mózgu nadal pozostaje dużą niewiadomą.

Dlaczego endometrium pojawia się w mózgu?

Co prowadzi do tego, że rozwija się endometrioza w mózgu? Nie wiadomo, w jaki sposób endometrium pojawia się w mózgu. Prawdę mówiąc, lekarze i naukowcy w ogóle nie mają pewności w kwestii tego, jakie są przyczyny powstawania endometriozy poza macicą.

Odległość między mózgiem a macicą jest znacząca, jednym z wytłumaczeń tego, jak tkanki endometrium mogą się tam przedostać, może więc być teoria migracji komórek endometrium przez układ krwionośny i limfatyczny.

Przyczyny powstawania endometriozy poza macicą

Nie wiadomo, dlaczego powstają zmiany endometrialne poza macicą, raczej nie jest to spowodowane tylko jedną przyczyną. Najprawdopodobniej można tu mówić o wieloczynnikowym podłożu wynikającym ze współwystępowania czynników genetycznych, hormonalnych, odpornościowych oraz środowiskowych.

Z dostępnych danych naukowcy wysnuli przez lata kilka teorii dotyczących przyczyn endometriozy,  oto główne z nich:

Teoria miesiączkowania wstecznego

Jedną z teorii, która tłumaczy, w jaki sposób dochodzi do rozrostu endometrium poza jamą macicy, jest teoria miesiączkowania wstecznego. Wsteczne miesiączkowanie polega na tym, że pewna ilość krwi menstruacyjnej nie jest prawidłowo usuwana z macicy, zamiast tego przepływa przez jajowody w górę i dociera do jamy otrzewnej.

Znajdujące się w krwi menstruacyjnej komórki śluzówki macicy zagnieżdżają się poza jamą macicy, tworząc ogniska endometrium. Należy jednak od razu zwrócić uwagę na fakt, że nawet u 90% kobiet w wieku rozrodczym może dochodzić do wstecznej menstruacji, jednakże tylko u części prowadzi to do rozwoju endometriozy.

Teoria metaplazji komórek

Drugą popularną teorią jest teoria metaplazji tkankowej. Według niej zdrowe komórki, które wyściełają ściany jamy brzusznej i różnych narządów, mogą przekształcać się w komórki przypominające endometrium. Dlaczego dochodzi do takich spontanicznych przemian? Uważa się, że mogą do tego prowadzić czynniki biochemiczne, czynniki hormonalne i genetyczne.

Rola układu odpornościowego

Jako czynnik istotny w procesie rozwoju endometriozy wskazuje się zaburzenia odporności. Prawidłowo funkcjonujący układ odpornościowy powinien rozpoznać zagrożenie w postaci komórek endometrium znajdujących się poza macicą i je usuwać.

Jednakże u kobiet, u których doszło do rozwoju ognisk endometriozy poza jamą macicy, stwierdza się wzmożoną produkcję cytokin, w wyniku czego dochodzi do lokalnego upośledzenia odporności. W konsekwencji komórki endometrium nie są u nich usuwane z organizmu.

Czynniki genetyczne i środowiskowe

Wspomnieć też trzeba o genetycznym podłożu choroby, choć konkretne geny odpowiedzialne za rozwój endometriozy, nie zostały jeszcze zidentyfikowane. Ponadto należy zwrócić uwagę na to, że endometrioza jest schorzeniem o charakterze dziedzicznym. Kobiety, u których w rodzinie pojawiały się przypadki endometriozy, są w dużo większym stopniu narażone na zachorowanie.

Do czynników zwiększających ryzyko zachorowania zalicza się także czynniki środowiskowe, m.in. stres, niezdrową dietę, nadmierne spożycie cukrów prostych, spożywanie czerwonego mięsa, palenie papierosów, siedzący tryb życia, ekspozycję na zanieczyszczenia oraz kontakt z metalami ciężkimi i dioksynami.

Objawy endometriozy mózgu

W przebiegu endometriozy tkanka fizjologicznie wyściełająca macicę rozprzestrzenia się poza nią. Wskutek tego w różnych miejscach tworzą się ogniska endometrialne. Należy podkreślić, że tkanka endometrium mimo że znajduje się poza macicą, nadal podlega zmianom zachodzącym w cyklu menstruacyjnym, czyli ulega comiesięcznemu złuszczaniu.

W normalnej sytuacji krew menstruacyjna jest usuwana z organizmu, jednakże przy nieprawidłowym endometrium krew jest zatrzymywana, co prowadzi do rozwoju stanu zapalnego oraz powstawania zrostów i torbieli. Jakie są najczęstsze objawy endometriozy mózgu?

Cykliczne bóle głowy i migreny

Jednym z głównych objawów obecności endometrium w mózgu są bardzo silne bóle głowy i migreny. Dodatkowo mogą im towarzyszyć zawroty głowy. Typowe jest, że dolegliwości te nasilają się cyklicznie. Należy dodać, że zmiany w mózgu spowodowane endometriozą powodują też ogólną nadwrażliwość na ból.

Napady drgawkowe i padaczkowe

U kobiet z endometrium w mózgu mogą występować neurologiczne objawy endometriozy jak drgawki i napady padaczkowe. Czasem pojawia się także drętwienie kończyn.

Zaburzenia wizualne

Stan zapalny wywołany obecnością komórek endometrium w mózgu może powodować zaburzenia widzenia.

Zaburzenia chodu i równowagi

Migreny, zaburzenia widzenia i drgawki mogą natomiast przyczyniać się do zaburzeń równowagi i chodu.

Zmiany w zachowaniu i funkcjach poznawczych

Zmiany w mózgu spowodowane endometriozą są źródłem nie tylko objawów neurologicznych, ale i objawów psychicznych. Zalicza się do nich problemy z pamięcią i koncentracją, chroniczne zmęczenie, drażliwość, stany lękowe.

Przewlekły ból i inne objawy mają negatywny wpływ na jakość życia chorych. Z czasem mogą prowadzić do zaburzeń nastroju, depresji, wycofania społecznego, a nawet do myśli samobójczych.

Nasilenie objawów podczas menstruacji

Charakterystyczne dla endometriozy jest to, że jej objawy znacząco nasilają się podczas krwawienia menstruacyjnego. Jeśli taka sytuacja zostanie zaobserwowana, warto to zgłosić lekarzowi.

Diagnostyka endometriozy mózgu

Jak rozpoznać endometriozę mózgu? Diagnostyka endometriozy jest trudna, nie wszystkie jej objawy są specyficzne, często też są bagatelizowane – i przez kobiety, i przez lekarzy. W przypadku endometrium w mózgu sprawa jest jeszcze trudniejsza, gdyż zwykle nie łączy się takich objawów jak ból głowy, problemy z koncentrację i drgawki z chorobami ginekologicznymi. Poza tym endometrioza w głowie jest tak rzadka, że lekarze nie mają właściwie żadnego doświadczenia w jej diagnozowaniu i leczeniu.

Wywiad medyczny – klucz do diagnozy

Kobieta odczuwająca niepokojące objawy, które mogą wskazywać u niej na rozwój endometriozy, powinna się zgłosić do ginekologa. Jego obowiązkiem jest przeprowadzenie bardzo szczegółowego wywiadu na tematy m.in. związane z występującymi objawami, stopniem ich nasilenia, okolicznościami, w jakich się pojawiają. Ponadto ważne jest ustalenie, czy w najbliższej rodzinie kobiety cierpiały na endometriozę.

Lekarz powinien przeprowadzić również badania ginekologiczne. Wskazane są też inne badania, które pomagają rozpoznać endometrium poza macicą, np. USG transwaginalne oraz USG z kontrastem (sonowaginografia), laparoskopia z badaniem histopatologicznym. Pomocny może być test EndoRNA, który wykrywa ekspresję genu FUT4, a także oznaczenie markerów CA-125.

Rezonans magnetyczny (MRI) głowy

Diagnostyka endometriozy mózgu opiera się na rezonansie magnetycznym. Jest to badanie obrazowe głowy, które pozwala sprawdzić, czy w mózgu nie pojawiły się ogniska endometrialne. Zalecane jest przeprowadzenie rezonansu magnetycznego z kontrastem.

Współpraca neurologa i ginekologa

W procesie diagnostycznym endometriozy mózgu niezbędna jest ścisła współpraca ginekologa oraz neurologa. Jest to konieczne, gdyż mimo faktu, że jest to choroba ginekologiczna, to w jej przebiegu zachodzą zamiany w mózgu, a u chorej pojawiają się objawy neurologiczne. Ponadto istotne jest różnicowanie z innymi chorobami układu nerwowego.

Dlaczego diagnostyka jest tak trudna?

Endometrioza nadal pozostaje zagadką, nie wiadomo dokładnie, w jaki sposób dochodzi do rozprzestrzeniania się komórek endometrium poza jamę macicy, czy też jak dostają się one aż do mózgu. Lekarze nie mają wiedzy, ani doświadczenia w rozpoznawaniu tej choroby, dlatego też wiele przypadków przez lata pozostaje niezdiagnozowanych.

Leczenie endometriozy mózgu

Gdy endometrioza w mózgu zostanie zdiagnozowana, kobieta musi rozpocząć leczenie. Jest ono trudne, polega głównie na leczeniu objawowym. Co trzeba podkreślić, endometrioza jest chorobą przewlekłą, nie da się jej wyleczyć, można jedynie kontrolować jej objawy, zapobiegać powikłaniom i poprawiać jakość życia.

Leczenie farmakologiczne – leki hormonalne

Standardowo leczenie endometriozy mózgu obejmuje leki hormonalne. Ich zadaniem jest zahamowanie rozwoju ognisk endometriozy, jak również zmniejszenie objawów. Leki hormonalne takie ja np. leki antykoncepcyjne dwuskładnikowe, gestageny, agoniści GnRH wpływają na regulowanie poziomu hormonów.

Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne

Silny ból i stan zapalny to najczęstsze objawy endometriozy, dlatego też leki przeciwbólowe i leki przeciwzapalne należą do podstawowych środków stosowanych w terapii tej choroby. Zazwyczaj wskazane są niesteroidowe leki przeciwzapalne.

Leczenie chirurgiczne

Endometrioza poza macicą często leczona jest chirurgicznie. Ogniska choroby i powstałe zrosty usuwa się laparoskopowo, a gdy nie jest to możliwe, przeprowadza się tradycyjną operację. W przypadku endometrium w mózgu leczenie chirurgiczne jest zdecydowanie trudniejsze i obciążone ryzykiem bardzo poważnych konsekwencji.

Terapia objawowa

Objawy endometriozy mózgu są zróżnicowane i wymagają kompleksowego podejścia. Leki przeciwbólowe i leki przeciwzapalne są niezwykle pomocne, ale nie łagodzą wszystkich dolegliwości. Terapia objawowa powinna zostać rozszerzona o dodatkowe leki (np. leki uspokajające) lub zabiegi, w zależności od pojawiających się symptomów.

Fizjoterapia i rehabilitacja w endometriozie mózgu

Leczenie farmakologiczne jest tylko jednym z elementów. Kobieta powinna być pod stałą opieką fizjoterapeuty. Różne zabiegi i ćwiczenia mogą korzystnie wpłynąć na odczuwane dolegliwości, przy czym ważne jest, aby były prawidłowo dopasowane do potrzeb chorej.

Terapia manualna i techniki relaksacyjne

Celem prowadzenia terapii manualnej jest redukcja napięcia mięśniowego oraz zmniejszenie odczuwanego bólu. Tego typu zabiegi powinny być prowadzone przez doświadczonego fizjoterapeutę. Równocześnie niezbędne są ćwiczenia, które poprawiają koordynację, równowagę i mobilność.

Wskazane są też różnego rodzaju techniki relaksacyjne. Kobiety chore na endometriozę są narażone na ciągły stres i napięcie, ćwiczenia oddechowe pomagają zmniejszyć stres i wyciszyć układ nerwowy. Pomocna może być medytacja, joga, pilates i trening uważności (mindfulness).

Rehabilitacja przy bólach głowy

Zalecane są masaże rozluźniające m.in. mięśnie skroni, szyi i karku, jak również ćwiczenia terapeutyczne – wzmacniające i rozciągające.

Wsparcie w zarządzaniu objawami neurologicznymi

Kobieta z endometriozą mózgu musi być pod stałą opieką neurologa. Należy jednak zwrócić uwagę, że neurologiczne objawy endometriozy wymagają interdyscyplinarnego podejścia, co oznacza, że niezbędna jest pomoc wielu specjalistów.

Jak żyć z endometriozą? Wsparcie i jakość życia

Życie z endometriozą jest ciężkie, nie chodzi wyłącznie o występujące objawy, ale i o samo leczenie oraz powikłania choroby. W bezpośredni sposób wpływają one na jakość życia kobiety. Aby móc normalnie funkcjonować, chora musi podjąć kompleksowe leczenie, które polega nie tylko na stosowaniu leków, ale i na wielu innych działaniach.

Rola diety przeciwzapalnej

Kluczowa w terapii endometriozy jest odpowiednia dieta. Najważniejszą kwestią jest utrzymywanie diety przeciwzapalnej. W pierwszej kolejności należy unikać produktów o działaniu prozapalnym, czyli głównie tłuszczów trans, czerwonego mięsa, cukru i słodzonych napojów, a także żywności wysokoprzetworzonej.

Codzienna dieta powinna obfitować w witaminy, składniki mineralne, antyoksydanty, probiotyki, kwasy Omega-3 i błonnik. Szczególne miejsce zarezerwowane jest dla owoców jagodowych, zielonych warzyw liściastych, pomidorów, brokułów, buraków, kiszonek, orzechów, pestek i nasion, oliwy z oliwek i zimnotłoczonych olejów, tłustych ryb morskich, produktów pełnoziarnistych.

Suplementacja wspomagająca

Dzięki dobrze zbilansowanej i zróżnicowanej diecie można dostarczyć organizmowi dużo niezbędnych składników, jednakże w przypadku endometriozy zalecane jest też stosowanie suplementów diety. Ważne są witaminy – witaminy z grupy B (w tym kwas foliowy), witamina C, witamina D i witamina E, składniki mineralne – selen, cynk, magnez. Warto też suplementować probiotyki. Dodatkowo można stosować zioła do picia, np. niepokalanek pospolity i wiesiołek dwuletni.

Wsparcie psychologiczne

Objawy endometriozy mózgu negatywnie wpływają na samopoczucie i na zdrowie psychiczne. Choroba ogranicza, zaburza normalne funkcjonowanie, kobiety mają problem, aby sobie poradzić z tym wszystkim. Pomoc psychologiczna ma więc niebagatelne znaczenie.

Kiedy zgłosić się do specjalisty?

Endometrioza to poważna choroba przewlekła, która w niekorzystny sposób wpływa na życie kobiety. Jej objawy często nie są specyficzne i nie zawsze jednoznacznie wskazują na jej rozwój. Z tego powodu wszelkie niepokojące objawy powinny zostać zgłoszone lekarzowi, który zleci odpowiednie badania!

Leczenie endometriozy mózgu jest trudne, wymaga współpracy wielu specjalistów. Przypadki tej choroby są niezwykle rzadkie, oznacza to, że nie ma jasnych wytycznych dotyczących leczenia. Terapia musi być holistyczna, a przede wszystkim indywidualnie dopasowana do potrzeb kobiety.

Autor wpisu: mgr farm. Jarosław Buczarski Farmaceuta z wykształcenia i zamiłowania, zwolennik rozszerzonej opieki farmaceutycznej. Zainteresowania: medycyna, chemia leków, zdrowie, opieka farmaceutyczna.