Gdzie są ślinianki i jakie pełnią funkcje?

mgr farm. Katarzyna Borowiec

Ślinianki to inaczej gruczoły ślinowe. Są one zlokalizowane w obrębie jamy ustnej i gardła. Pełnią niezwykle ważne funkcje, dzięki nim możliwe jest m.in. żucie, połykanie i mówienie. Produkowana przez nie ślina odpowiedzialna jest za rozpoczęcie procesów trawienia, a także ochronę jamy ustnej przed infekcjami. Gdzie znajdują się ślinianki? Jakie są rodzaje ślinianek? I dlaczego są one tak ważne?

Spis treści:

• Gdzie znajdują się ślinianki?
• Jakie funkcje pełnią ślinianki?

Gdzie znajdują się ślinianki? 

Gruczoły ślinowe – ślinianki – to gruczoły zewnątrzwydzielnicze (egzokrynowe). Ich podstawowym zadaniem jest produkcja i wydzielanie śliny do jamy ustnej. Ślina m.in. wspomaga trawienie, nawilża błony śluzowe jamy ustnej i chroni przed infekcjami. Gdzie są ślinianki? 

Rodzaje i lokalizacja ślinianek 

Wyróżnia się dwa rodzaje gruczołów ślinowych – duże gruczoły ślinowe oraz małe gruczoły ślinowe. Dokładne umiejscowienie ślinianek zależy od ich rodzaju. Duże gruczoły ślinowe odpowiadają za produkcję 92-95% całej śliny, to gruczoły parzyste, które umieszczone są w jamie ustnej symetrycznie. Zalicza się do nich ślinianki przyuszne, podżuchwowe i podjęzykowe. Małe gruczoły ślinowe są natomiast rozproszone w błonie śluzowej całej jamy ustnej. 

• ślinianki przyuszne – to największe ślinianki w jamie ustnej (ważą około 30-40g). Gdzie znajdują się ślinianki przyuszne? Są one zlokalizowane po obu stronach twarzy, w okolicy policzków – tuż przed i nieco poniżej ucha. Przebiega przez nie m.in. nerw twarzowy, tętnica szyjna zewnętrzna, znajdują się tam także węzły chłonne. Ślinianki przyuszne mają przewód Stenona – otwiera się on w jamie ustnej w okolicy drugiego zęba trzonowego szczęki. Produkują one około 25% śliny spoczynkowej i około 70% śliny stymulowanej, czyli uaktywniają się np., gdy coś jemy 

• ślinianki podżuchwowe – umiejscowione są po obu stronach twarzy w dolnej części żuchwy w tzw. trójkątach podżuchwowych. Kształtem przypominają dwa płaty – przedni: mniejszy, który znajduje się bliżej dna jamy ustnej oraz tylny: większy, który leży bliżej kąta żuchwy. Przewód ślinianek podżuchwowych – przewód Whartona – uchodzi w okolicy wędzidełka języka. Produkują one około 70% śliny w stanie spoczynku i około 25% po pobudzeniu 

• ślinianki podjęzykowe – są to najmniejsze z par dużych gruczołów ślinowych, położone w dnie jamy ustnej – pod błoną śluzową, nad mięśniem żuchwowo-gnykowym. Nie mają one jednego przewodu – posiadają wiele krótkich przewodów, które uchodzą bezpośrednio do jamy ustnej
  

• małe gruczoły ślinowe – są to drobne grudki, jest ich około 600-1000, znajdują się w śluzówce jamy ustnej i gardła, są to m.in. ślinianki policzkowe, podniebienne, migdałkowe, językowe, zatrzonowcowe, wargowe. Produkują one mniej śliny niż duże ślinianki, ich wydzielina jest śluzowa 

Budowa anatomiczna gruczołów ślinowych 

Budowa ślinianek jest dość prosta. Są one zbudowane z miąższu, w skład którego wchodzą komórki wydzielnicze zgrupowane w zraziki, czyli małe jednostki funkcjonalne. Zraziki mogą mieć charakter surowiczy, śluzowy lub surowiczo-śluzowy. Pierwsze z nich wytwarzają bogatą w białka enzymatyczne wodnistą wydzielinę, drugie – wydzielinę lepką i bogatą w mucyny (glikoproteiny). Trzeci rodzaj wytwarza zarówno śluz, jak i wodnistą wydzielinę. 

Anatomia ślinianek przyusznych, podżuchwowych i podjęzykowych różni się pod względem budowy miąższu. Ślinianki przyuszne zbudowane są prawie w całości ze zrazików produkujących wodnistą ślinę surowiczą, podżuchwowe – to w większości zraziki surowicze i w około 15% zraziki śluzowe, podjęzykowe – są zbudowane głównie ze zrazików śluzowych. 

Oprócz zrazików istotnym elementem budowy ślinianek jest rozgałęziony system przewodowy. Transportuje on ślinę i modyfikuje jej skład. Wyróżnia się przewody wstawkowe, czyli wydzielające wodorowęglany i wchłaniające chlorek, prążkowane, które regulują poziom chloru, potasu i sodu oraz wydalnicze, czyli przewody, które dostarczają ślinę do jamy ustnej. 

Jak rozpoznać problemy ze śliniankami? 

Zaburzone funkcje ślinianek mają mniej lub bardziej poważne konsekwencje zdrowotne. Zmniejszają codzienny komfort, jednocześnie negatywnie wpływają na zdrowie jamy ustnej. Jakie objawy mogą wskazywać na to, że gruczoły ślinowe nie pracują prawidłowo? Niepokój powinna wzbudzić np. nadmierna suchość w ustach, zaczerwienienia, ból, obrzęk lub powiększenie ślinianek, nieświeży oddech, problemy z przeżuwaniem i przełykaniem jedzenia. 

Najczęstsze schorzenia dotyczące ślinianek to: 

• kserostomia – nadmierna suchość jamy ustnej, wynika ona ze zmniejszonego wydzielania śliny. Następstwem kserostomii jest utrudnione żucie, połykanie i mówienie. Dodatkowo mniejsza ilość śliny zwiększa ryzyko rozwoju różnych infekcji i próchnicy zębów. Warto dodać, że suchość w jamie ustnej może być również związana z zespołem Sjögrena, czyli chorobą autoimmunologiczną, w przebiegu której organizm atakuje gruczoły wydzielania zewnętrznego, m.in. ślinowe i łzowe 

• infekcje ślinianek – mogą mieć podłoże bakteryjne lub wirusowe (np. wirus świnki). Wskutek zakażenia dochodzi do rozwoju stanu zapalnego gruczołu, a to powoduje ból, obrzęk oraz gorączkę, czasem także szczękościsk i porażenie nerwu twarzowego 

• kamica ślinianek – w jej przebiegu powstają kamienie w przewodach wyprowadzających ślinę, co skutkuje ich zablokowaniem. Złogi tworzą się zwykle, gdy produkcja elektrolitów w śliniance jest zaburzona, co prowadzi do gęstnienia śliny i krystalizacji minerałów – głównie fosforanów i wapnia. Obserwuje się wówczas trudności w wydzielaniu śliny, ból i obrzęk 

• nowotwory ślinianek – ślinianki w jamie ustnej mogą być miejscem rozwoju komórek nowotworowych, zwykle zmiany nowotworowe są łagodne, np. gruczolak wielopostaciowy, choć możliwe są także złośliwe guzy ślinianek 

Pojawienie się jakichkolwiek objawów wskazujących na to, że ślinianki w jamie ustnej nie funkcjonują prawidłowo, należy skonsultować z lekarzem. Wprawdzie najczęściej wystarczające są wtedy leki przeciwbólowe i przeciwzapalne, ale w niektórych przypadkach konieczne jest przeprowadzenie badań diagnostycznych, a także rozpoczęcie leczenia przyczynowego, np. antybiotykoterapii lub wykonanie zabiegu endoskopowego bądź chirurgicznego. 

Czy można unikać chorób ślinianek? Profilaktyka polega przede wszystkim na dbaniu o prawidłowe nawodnienie organizmu, co korzystnie wpływa na produkcję śliny. Należy wypijać odpowiednią ilość wody i uzupełniać elektrolity. Jednocześnie trzeba unikać alkoholu i nadmiernej ilości kofeiny oraz palenia papierosów, używki mogą podrażniać i wysuszać ślinianki w jamie ustnej. Można również stosować metody naturalnej stymulacji produkcji śliny, np. żucie gumy oraz ssanie kwaśnych cukierków. 

Kluczowe jest także utrzymywanie prawidłowej higieny jamy ustnej. Należy dokładnie szczotkować zęby, używać nici dentystycznych i stosować płyny do płukania jamy ustnej. Ponadto ważne są też regularne kontrole stomatologiczne.

Jakie funkcje pełnią ślinianki? 

Do czego służą ślinianki? Gruczoły ślinowe są wprawdzie małe, ale bardzo ważne! Jak już wcześniej zostało wspominane, ich podstawową funkcją jest produkcja śliny. Ślina to w około 99% woda, a ponadto związki organiczne (np. białka, enzymy, mucyny) i nieorganiczne (np. elektrolity). Uczestniczy ona w procesach trawiennych, nawilża też jamę ustną. Warto dodać, że ślina wpływa na to, jak kubki smakowe odbierają bodźce smakowe. 

Produkcja śliny i rola w trawieniu 

Niesamowite jest to, że dorosły człowiek każdego dnia produkuje aż 1-2 litry śliny. Wydzielanie śliny jest procesem regulowanym przez układ nerwowy. Odbywa się w sposób ciągły, choć w niektórych sytuacjach się nasila, dzieje się tak m.in. podczas jedzenia, na widok jedzenia lub przy odruchu wymiotnym. Należy zwrócić uwagę, że skład śliny nie jest cały czas taki sam, np. inny jest w stanie spoczynku i inny po pobudzeniu pracy ślinianek. 

Co takiego robi ślina? Jest ona potrzebna do żucia i trawienia – trzeba wiedzieć, że procesy trawienne zaczynają się już w jamie ustnej. Po pierwsze ślina nawilża i zmiękcza jedzenie, co ułatwia trawienie i połykanie pokarmów. Po drugie zawiera ona enzymy trawienne – amylazę ślinową i lipazę ślinową. Amylaza jest potrzebna do rozkładu cukrów, zaś lipaza – tłuszczów. 

Ochrona jamy ustnej i działanie antybakteryjne 

W ślinie znajdują się nie tylko enzymy, ale i takie substancje jak np. laktoferyna, lizozym, immunoglobulina A. Wykazują one właściwości antybakteryjne, zapobiegają rozwojowi chorobotwórczych bakterii, wirusów oraz grzybów. Dodatkowo ślina neutralizuje działanie kwasów i pomaga utrzymać odpowiednie pH w jamie ustnej, co przekłada się na ochronę przed próchnicą zębów, jak również przed chorobami śluzówki. Ślina nawilża też błonę śluzową jamy ustnej i gardła. 

Znaczenie ślinianek w mowie i przełykaniu 

Dzięki temu, że ślina zmiękcza i pokrywa śluzem kawałki jedzenia, łatwiej jest je przełykać. Ponadto ślina ułatwia mówienie. Powoduje ona nawilżenie śluzówki jamy ustnej i powleka ją śliskim filmem. Gdy wnętrze jamy ustnej jest wilgotne, ruchy języka i warg nie są upośledzone, przez co bez problemów mogą być formowane i artykułowane różne dźwięki. 

Gdzie są ślinianki? Gruczoły ślinowe są zlokalizowane w jamie ustnej, wyróżnia się duże i małe ślinianki. Wszystkie one odpowiadają za produkcję śliny, a ta jest niezbędna do nawilżania jamy ustnej, żucia i połykania. Ponadto inicjuje ona procesy trawienia pokarmów. Trzeba wiedzieć, że ślinianki są narażone na różne choroby, dlatego warto o nie dbać! Należy nawadniać organizm i stosować elektrolity, trzeba też utrzymywać prawidłową higienę jamy ustnej.

Autor wpisu: mgr farm. Katarzyna Borowiec, i-Apteka.pl Farmaceutka z niemałym już doświadczeniem. Zainteresowania: zdrowie, uroda, naturalne metody leczenia, opieka farmaceutyczna.