Gronkowiec – przyczyny, rodzaje, objawy i leczenie

mgr farm. Jarosław Buczarski

Gronkowiec (Staphylococcus) to bakteria, która u wielu osób stanowi element naturalnej flory bakteryjnej. Jednakże trzeba zaznaczyć, że w określonych warunkach gronkowce mogą być przyczyną poważnych problemów zdrowotnych. Co trzeba wiedzieć o zakażeniach gronkowcem? W jaki sposób się je leczy? 

Spis treści:

• Czym jest gronkowiec?
• Rodzaje gronkowca
• Przyczyny zakażenia gronkowcem
• Objawy zakażenia gronkowcem
• Gronkowiec w różnych lokalizacjach
• Diagnostyka zakażenia gronkowcem
• Leczenie zakażenia gronkowcem
• Powikłania i zapobieganie

 

Czym jest gronkowiec?

Co to jest gronkowiec? Gronkowce (Staphylococcus) to rodzaj bakterii Gram-dodatnich. Wyróżnia się wiele gatunków tych bakterii, ale tylko część występuje u ludzi. Należy dodać, że u osób zdrowych ze sprawnie funkcjonującym układem odpornościowym, raczej nie są one groźne, jednocześnie niektóre zakażenia gronkowcowe uznaje się za jedne z najpoważniejszych infekcji bakteryjnych. 

Definicja i charakterystyka bakterii 

Bakteria gronkowca zalicza się do rodziny Staphylococcaceae. Gronkowce to bakterie ziarniakowe (tworzą one charakterystyczne grona) i względnie beztlenowe (mogą się rozwijać w warunkach tlenowych i beztlenowych). Wykazują zdolność do wytwarzania enzymów i toksyn oraz tworzenia biofilmu, który blokuje dostęp leków do komórki. Warto zaznaczyć, że nie wszystkie gatunki gronkowców są chorobotwórcze. 

Gdzie występuje gronkowiec 

Gronkowce są bardzo rozpowszechnione. Można je spotkać zarówno w środowisku zewnętrznym, jak i u ludzi. Bakteria gronkowca występuje na skórze, a także na błonach śluzowych nosogardzieli, nosa i gardła. Czasem bytuje na skórze głowy – zwykle w okolicy linii włosów.

W środowisku zewnętrznym gronkowiec może przetrwać w wodzie i glebie, a także na przedmiotach codziennego użytku (np. na pościeli, ręcznikach, sprzęcie sportowym) i w źle przechowywanej żywności. Należy dodać, że gronkowiec może występować na skórze i śluzówkach zwierząt.

Nosicielstwo gronkowca

W przypadku gronkowca częstym zjawiskiem jest bezobjawowe nosicielstwo. Szacuje się, że w ogólnej populacji to 10-30%, a przejściowo nawet powyżej 50%. W większości dotyczy ono gronkowca złocistego (Staphylococcus aureus). Bakterie te kolonizują m.in. przedsionek nosa, skórę pod pachami i okolicę krocza.

Nosiciele nie mają żadnych objawów, co nie znaczy, że nie stanowią niebezpieczeństwa dla innych. Niestety mogą oni zarażać. Duże zagrożenie stwarzają oni przede wszystkim w szpitalach. W określonych warunkach, np. przy spadku odporności gronkowiec może doprowadzić u nosiciela do infekcji.

Rodzaje gronkowca

Gronkowce dzieli się według ich zdolności do wytwarzania koagulazy (enzym białkowy, który umożliwia przemianę fibrynogenu w fibrynę). Wyróżnia się gronkowce koagulazododatnie, np. gronkowiec złocisty (Staphylococcus aureus), Staphylococcus lugdunensis, a także gronkowce koagulazoujemne – oporne na nowobiocynę (antybiotyk), np. Staphylococcus saprophyticus oraz wrażliwe na nowobiocynę, np. Staphylococcus epidermidis, Staphylococcus haemolyticus.

Gronkowiec złocisty (Staphylococcus aureus)

Zdecydowanie najbardziej rozpoznawalnym przedstawicielem gronkowców jest gronkowiec złocisty (Staphylococcus aureus). Jest on główną przyczyną zakażeń bakteryjnych na świecie. Może on wchodzić w skład naturalnej mikroflory człowieka, bytuje na błonach śluzowych, skórze i w okolicy nozdrzy.

U zdrowych osób z silną odpornością, gronkowiec złocisty nie jest zagrożeniem. Jeśli jednak warunki będą sprzyjające i dojdzie do zakażenia, patogen może wywołać szereg chorób, w tym chorób zagrażających zdrowiu i życiu. Gronkowiec złocisty wytwarza też toksyny, które są równie groźne, co on sam.

Zakażenie gronkowcem złocistym może mieć postać miejscową lub inwazyjną, np.:

• liszajec, zapalenie mieszków włosowych, czyraki, ropnie, stan zapalny gruczołów potowych, zapalenie sutka u kobiet karmiących
• zapalenie spojówek, jęczmień
• przewlekłe zapalenie zatok i ucha środkowego
• zapalenie płuc
• ostre pierwotne zapalenie kości i stawów
• ropnie mózgu
• posocznica
• zapalenie wsierdzia

Wytwarzane przez gronkowca toksyny są częstą przyczyną zatruć pokarmowych – dochodzi do nich np. po spożyciu skażonej wędliny lub lodów.

Gronkowiec koagulazoujemny

Jednym z przedstawicieli gronkowców koagulazoujemnych jest Staphylococcus epidermidis – gronkowiec skórny. Podobnie jak gronkowiec złocisty bytuje on m.in. na skórze lub błonach śluzowych. U osób szczególnie narażonych na zakażenie (np. po przeszczepach, po wstawieniu jakichkolwiek ciał obcych (stentów, zastawek, protez), z założonym cewnikiem) może wywołać m.in.:

• bakteriemię i zapalenie wsierdzia
• zapalenie otrzewnej
• zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych
• zapalenie kości i szpiku
• zakażenie układu moczowego
• MRSA – gronkowiec oporny na antybiotyki

MRSA (methicyllin-resistant Staphylococcus aureus) to gronkowiec złocisty oporny na metycylinę i inne antybiotyki z grupy β-laktamów. Wywołuje on zarówno miejscowe infekcje skóry (ropnie czyraki), jak i zakażenia inwazyjne (np. sepsę). Jest on odpowiedzialny zarówno za zakażenia szpitalne, jak i zakażenia pozaszpitalne. Zakażenia MRSA są niezwykle niebezpieczne, gdyż powszechnie stosowane antybiotyki nie działają na ten szczep.

Inne gatunki gronkowca

Wyróżnia się ponad 40 gatunków gronkowca, oprócz wyżej opisanych warto wspomnieć również o Staphylococcus saprophyticus, który odpowiada za większość infekcji układu moczowego – głównie u kobiet.

Przyczyny zakażenia gronkowcem

Czy gronkowiec jest zaraźliwy? Jak można się zarazić gronkowcem? Już na wstępie trzeba powiedzieć, że gronkowiec jest bardzo zaraźliwy i przenosi się na różne sposoby.

Drogi zakażenia

Źródłem zakażenia może być zarówno osoba chora, jak i bezobjawowy nosiciel. Głównymi drogami transmisji są:

• bezpośredni kontakt z osobą zakażoną
• kontakt ze skażonymi powierzchniami i przedmiotami
• kontakt ze skażonymi płynami ustrojowymi, np. z rany
• droga pokarmowa – spożycie żywności z toksynami gronkowca złocistego
• droga kropelkowa (rzadko)
• zakażenia przez krew – bakterie z miejsca, gdzie rozwija się infekcja, mogą się przedostać do krwiobiegu
• zakażenie rany gronkowcem

Trzeba też przypomnieć o możliwości zakażeń endogennych, gdy bytujące na skórze lub śluzówkach bakterie dostają się przez uszkodzoną skórę w głąb organizmu.

Czynniki ryzyka

Kto jest bardziej narażony na zachorowanie? Głównym czynnikiem ryzyka jest osłabiona odporność, np. wskutek stosowania leków immunosupresyjnych, niedożywienia, stresu, przemęczenia. Ponadto zagrożone są dzieci, osoby starsze i osoby z chorobami przewlekłymi, np. chore na cukrzycę lub choroby serca.

Z uwagi na możliwość zakażenia przez skórę, ryzyko jest większe u osób z problemami skórnymi, skaleczeniami, oparzeniami, ranami, owrzodzeniami. Do grupy ryzyka zalicza się pacjentów szpitalnych – zwłaszcza po zabiegach chirurgicznych, z założonymi cewnikami, ze wstawionymi implantami lub innymi ciałami obcymi.

Zakażenie rany gronkowcem to dość częsty problem. Objawia się to m.in. zaczerwienieniem i obrzękiem, w bardziej zaawansowanych postaciach mogą się tworzyć ropnie. Aby uniknąć infekcji, niezależnie od wielkości i rodzaju rany ważne jest, aby obchodzić się z nią w odpowiedni sposób. Należy ją dezynfekować (sprawdzą się np. płyny antybakteryjne z oktenidyną) i zabezpieczać (można stosować specjalistyczne opatrunki lub bandaże). W celu przyspieszenia gojenia zaleca się stosować maści na rany.

Zakażenia szpitalne vs pozaszpitalne

Zasadniczo zakażenia pozaszpitalne są łagodniejsze, częściej mają postać miejscowych infekcji skóry. Trzeba mieć jednak świadomość, że również poza szpitalem można zarazić się szczepem MRSA (kiedyś był on diagnozowany wyłącznie u pacjentów hospitalizowanych), w większości są to infekcje skórne, jednak o cięższym przebiegu.

Szpitalne zakażenia gronkowcem są powszechne i zwykle bardzo ciężkie. Głównie obserwuje się je u pacjentów po zabiegach, z założonym cewnikiem, z protezami, z osłabioną odpornością, długotrwale przyjmujących antybiotyki. Źródłem zakażenia może być personel medyczny, sprzęt medyczny lub inni pacjenci. Zazwyczaj za zakażenie odpowiada gronkowiec złocisty (w tym MRSA) i gronkowiec skórny.

Objawy zakażenia gronkowcem

Jakie są objawy gronkowca? Trudno mówić o objawach charakterystycznych dla wszystkich zakażeń gronkowcem. Chyba jedynym objawem wspólnym jest gorączka i towarzyszące jej osłabienie. Poza tym dolegliwości są uzależnione od tego, z jaką infekcją mamy do czynienia.

Zakażenia skórne – czyraki, ropnie, liszajec

Jak wygląda gronkowiec na skórze? Jeśli chodzi o miejscowe infekcje skóry, to jedną z najczęstszych jest liszajec zakaźny. Zazwyczaj występuje on u dzieci. W jego przebiegu pojawia się zaczerwienienie i wypełnione treścią ropną pęcherzyki wokół ust i nosa, które po pęknięciu tworzą żółto-złote strupki.

Innym rodzajem zmian są czyraki. Czyrak jest guzkiem o charakterze zapalnym, który jest zlokalizowany w okolicy mieszka włosowego. Stopniowo przekształca się on w krostę z ropnym, martwiczym czopem. Obecność czyraka wiąże się z dużym bólem, który ustępuje po pęknięciu zmiany.

Zdarza się, że u niektórych występują czyraki mnogie. Wówczas oprócz zmian skórnych pojawia się gorączka i powiększone pobliskie węzły chłonne. Ponadto zakażenia skóry mogą objawiać się ropniami, obrzękiem skóry i zaczerwienieniem śluzówek.

Zakażenia układowe

Bakteria atakuje wiele narządów i układów, więc mogą pojawiać się różne objawy gronkowca złocistego. Zapalenie płuc wywołane przez gronkowca złocistego dotyczy głównie pacjentów szpitalnych, zakażenia pozaszpitalne są bardzo rzadkie. W jego przebiegu pojawia się kaszel (często z odkrztuszaniem plwociny), świszczący oddech i trudności w oddychaniu, ból w klatce piersiowej, gorączka, dreszcze, złe samopoczucie, ropnie płuc.

Możliwe jest także zapalenie szpiku i kości objawiające się bardzo silnym bólem okolicy zakażonej kości, zaczerwienieniem, obrzękiem i ciepłotą tej okolicy, gorączką i objawami grypopodobnymi. Wspomnieć trzeba o septycznym zapaleniu stawów objawiającym się silnym bólem, obrzękiem i zaczerwienieniem stawu, ograniczeniem jego ruchomości, gorączką i dreszczami.

Natomiast do objawów zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych zalicza się ból głowy, sztywność karku i ropnie mózgu. Jednym z poważniejszych stanów związanych z zakażeniem gronkowcem jest zapalenie wsierdzia. Powoduje ono duszności, ból w klatce piersiowej, szmery sercowe, przyspieszone bicie serca. Zapalenie wsierdzia jest obarczone wysokim ryzykiem zgonu.

Wstrząs toksyczny (TSS)

Zespół wstrząsu toksycznego to stan bezpośredniego zagrożenia życia, na szczęście jest to rzadka przypadłość. Może dotyczyć mężczyzn, chociaż częściej dochodzi do niego u kobiet. Jako czynniki ryzyka TSS wskazuje się m.in. obecność ran, niedawno przebyte operacje, używanie tamponów. Głównymi objawami są wymioty, biegunka, ból głowy, wysoka gorączka, drgawki, spadek ciśnienia, bóle mięśni, wysypka i zaburzenia świadomości.

Zatrucie pokarmowe

Do zatrucia pokarmowego wywołanego przez gronkowca dochodzi po spożyciu żywności, w której znajdują się wydzielane przez niego toksyny. Objawy zatrucia to bóle brzucha, nasilone wymioty, biegunka, bóle głowy i potliwość. Zazwyczaj dolegliwości pojawiają się szybko, już w 1-5 godzin po zjedzeniu skażonego jedzenia i utrzymują się przez około dobę.

Gronkowiec w różnych lokalizacjach

Wcześniej zostało już wspomniane, że bakteria gronkowca może występować w różnych miejscach ciała człowieka. Gdzie dokładnie?

Gronkowiec na skórze

Gronkowiec złocisty bytuje na skórze (np. gronkowiec na nodze). U zdrowych osób nie powoduje objawów, natomiast u osób z grupy ryzyka może wywoływać infekcje skóry i tkanek podskórnych, np. zapalenie mieszków włosowych, zapalenie tkanki łącznej, liszaje, ropnie i czyraki. Może on występować w różnych miejscach, bardzo częsty jest gronkowiec pod pachami, w okolicach krocza i w przestrzeniach międzypalcowych.

Gdzie najczęściej bytuje gronkowiec na twarzy? Zazwyczaj jest to okolica nosa. Jeśli chodzi natomiast o infekcje obejmujące twarz, to jest to liszaj i czyraki. Możliwy jest też gronkowiec w oku, czyli zapalenie spojówek, zapalenie brzegów powiek i jęczmień.

Gronkowiec w nosie i gardle

Oprócz skóry najczęstszym miejscem, które kolonizuje gronkowiec, jest gardło i nos – głównie przedsionek nosa. Infekcja w tych miejscach może się objawiać gęstym, zielonkawym katarem, ropnymi zmianami wokół nosa, nawracającym zapaleniem zatok – gronkowiec w nosie, silnym bólem gardła i trudnościami z połykaniem, ropnym nalotem na migdałkach, wysoką gorączką – gronkowiec w gardle.

Gronkowiec w drogach moczowych

W przypadku dróg moczowych gronkowiec jest częstą przyczyną zakażeń. U kobiet zwykle jest to gronkowiec saprofityczny (Staphylococcus saprophyticus), rzadziej gronkowiec złocisty. Zakażenie gronkowcem powoduje pieczenie cewki moczowej, ból w podbrzuszu, parcie na mocz, bolesne mikcje, a przy zakażeniu nerek także ból w okolicy lędźwiowej, nudności, wymioty, dreszcze i wysoką gorączkę.

Gronkowiec we krwi

Obecność bakterii we krwi określa się jako bakteriemia. Gdy gronkowiec dostanie się do krwi, może się rozprzestrzenić po całym organizmie, wywołując infekcje układowe. Zakażenie może objąć układ sercowo-naczyniowy, oddechowy, nerwowy lub kostno-stawowy.

Może dojść także do uogólnionej odpowiedzi zapalnej organizmu na infekcję, czyli do sepsy – posocznicy. W konsekwencji pojawia się wysoka gorączka, spada ciśnienie tętnicze, oddech i tętno są przyspieszone, może dojść do niewydolności wielonarządowej.

Diagnostyka zakażenia gronkowcem

Podejrzenie infekcji bakteryjnej zawsze wymaga konsultacji z lekarzem, a przy ciężkich objawach pilnej pomocy medycznej. Chory musi zostać poddany diagnostyce, aby potwierdzić zakażenie bakteryjne i zidentyfikować gatunek gronkowca. Czy istnieje domowy test na gronkowca? Nie, nie ma wiarygodnych testów do samodzielnego wykonania.

Badania mikrobiologiczne

Proces diagnostyczny zaczyna się od dokładnego wywiadu i kontroli objawów. Lekarz zleca też badania. Czy gronkowiec wyjdzie w morfologii? Nie, to badanie nie jest w stanie wykryć gronkowca. W tym celu wykonuje się badania mikrobiologiczne. Pozwalają one zdiagnozować rodzaj patogenów wywołujących zakażenie.

Posiew i wymaz

Do badania mikrobiologicznego potrzebna jest próbka materiału, np. wymaz z nosa lub gardła, wymaz z rany lub zainfekowanego miejsca, krew, mocz lub inne płyny ustrojowe. To, jaką próbkę potrzeba do badania, jest uzależnione od występujących objawów. Następnie wykonuje się posiew materiału biologicznego, czyli hodowlę bakterii w warunkach laboratoryjnych.

Antybiogram

Badanie warto uzupełnić o antybiogram. Polega on na oznaczeniu wrażliwości bakterii na leki, czyli umożliwia określenie, na jakie antybiotyki dany szczep gronkowca jest wrażliwy, a na które wykazuje oporność. W ten sposób można lepiej dobrać leki.

Leczenie zakażenia gronkowcem

Czy można leczyć gronkowca na własną rękę? Nie, ze względu na ryzyko powikłań trzeba się zgłosić do lekarza. Nie powinno się też stosować zamiast antybiotyków żadnych naturalnych metod jak np. soda oczyszczona na gronkowca. A czy są skuteczne leki na gronkowca bez recepty? Przy niewielkich zakażeniach skórnych można stosować maści z antybiotykiem bez recepty, jednak przed ich użyciem wskazana jest konsultacja z lekarzem.

Antybiotykoterapia

Antybiotyki stanowią podstawę leczenia zakażeń gronkowcem. Łagodne zakażenia miejscowe nie wymagają antybiotyków doustnych, zazwyczaj wystarczająca jest maść na gronkowca z mupirocyną. Równocześnie zaleca się stosować płyny antybakteryjne, np. z chlorheksydyną.

W zakażeniach o cięższym przebiegu i w infekcjach ogólnych dobór preparatów powinien być podyktowany wynikami antybiogramu. W trakcie antybiotykoterapii niezbędne są także probiotyki, które pomogą chronić mikroflorę jelit.

Leczenie chirurgiczne

W przypadku ropni i czyraków wskazane mogą być zabiegi ambulatoryjne lub chirurgiczne, np. nacięcie oraz drenaż zmian ropnych. Zabieg jest również wymagany, gdy doszło do zainfekowania np. protezy – do całkowitego wyleczenia konieczne jest jej usunięcie.

Leczenie MRSA

Leczenie gronkowca MRSA stanowi ogromne wyzwanie, gdy doszło do infekcji ogólnych. Ze względu na lekooporność tego szczepu nie stosuje się standardowych antybiotyków. Obecnie najskuteczniejszy antybiotyk na gronkowca MRSA to dożylna wankomycyna, choć powoli obserwuje się szczepy odporne i na ten lek.

Jak długo trwa leczenie?

Czy gronkowiec jest wyleczalny? Tak, infekcje można z sukcesem leczyć. Choć należy też powiedzieć, że wiele przypadków inwazyjnych zakażeń kończy się śmiercią pacjenta (nawet 50%). Ile trwa leczenie gronkowca? Wszystko zależy od rodzaju i lokalizacji infekcji, a także ogólnego stanu zdrowia.

Łagodne zakażenia leczy się antybiotykami przez około 5-10 dni, zaś w przypadku stosowania maści zalecenia mówią o 7 dniach. W przypadku szczepów lekoopornych leczenie gronkowca wymaga hospitalizacji i może się przedłużyć nawet do kilku miesięcy.

Powikłania i zapobieganie

Zakażenie gronkowcem może mieć charakter miejscowy lub uogólniony. Zazwyczaj miejscowe infekcje przebiegają łagodnie i raczej nie powodują powikłań. Infekcje ogólne mogą mieć ciężki przebieg, wymagają hospitalizacji i obciążone są ryzykiem komplikacji. Kluczowa jest więc wiedza na temat tego, jak zmniejszyć ryzyko zachorowania.

Możliwe powikłania

Leczenie gronkowca musi się odbywać pod nadzorem lekarza, dzięki temu można ograniczyć ryzyko powikłań. Jeśli leczenie jest niewłaściwe lub w ogóle nie zostało podjęte, może dojść do powikłań. Bakteria gronkowca może się przedostać do krwiobiegu i rozprzestrzenić po organizmie.

Do powikłań gronkowca zalicza się m.in.: zapalenie płuc, zapalenie kości i stawów, zapalenie wsierdzia, zapalenie dróg moczowych, sepsę. Groźny może być gronkowiec w głowie, czyli ropnie mózgu i zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych.

Jak uniknąć zakażenia?

Jednym z głównych czynników sprzyjających rozwojowi zakażeń gronkowcowych jest osłabienie odporności. Dlatego też wzmacnianie układu odpornościowego powinno być priorytetem. Należy dbać o dietę i codzienną aktywność fizyczną, ważny jest też wypoczynek i sen. Należy unikać stresu i innych czynników, które osłabiają organizm. Warto również przyjmować probiotyki oraz leki na odporność.

Higiena i profilaktyka

Ważna w profilaktyce jest higiena. Należy często i dokładnie myć ręce oraz nie należy dotykać twarzy brudnymi dłońmi. Czego nie lubi gronkowiec złocisty? Okazuje się, że nie służą mu antyseptyki i wysoka temperatura. Zaleca się stosować środki dezynfekujące (do rąk i do powierzchni) oraz prać rzeczy w temperaturze powyżej 60st. C. Należy też unikać używania wspólnych przyborów higienicznych.

Czy trzeba się bać gronkowca? Tak, trzeba się go obawiać. Zakażenie gronkowcem może spowodować wiele powikłań, szczególnie groźne są infekcje szpitalne. Niepokojąca jest również jego rosnąca oporność na antybiotyki.