HPV – co to za wirus i jak wpływa na Twoje zdrowie?

HPV nie jest jednym wirusem, ale grupą wielu typów, z których część odpowiada za łagodne zmiany skórne i błon śluzowych, a część wiąże się z ryzykiem rozwoju nowotworów. Największym wyzwaniem klinicznym nie jest samo zakażenie, lecz jego przetrwała postać, zwłaszcza gdy dotyczy typów wysokiego ryzyka onkogennego. Właśnie wtedy rośnie prawdopodobieństwo zmian przednowotworowych wymagających diagnostyki i kontroli. Co jeszcze warto wiedzieć o wirusie brodawczaka ludzkiego?

HPV - co to właściwie jest? Wirus brodawczaka ludzkiego, czyli HPV (human papillomavirus), oznacza grupę ponad 200 typów wirusa. Część z nich (z rodzaju beta i gamma) zakaża skórę i nie ma większego znaczenia klinicznego, natomiast inne infekują nabłonek błon śluzowych okolic anogenitalnych oraz jamy ustnej i gardła [10]. Z medycznego punktu widzenia najważniejszy jest podział na:

• typy niskiego ryzyka onkogennego, które najczęściej odpowiadają za brodawki narządów płciowych,

• typy wysokiego ryzyka onkogennego, związane z rozwojem zmian przednowotworowych i nowotworów.

Szczególne znaczenie kliniczne przypisuje się typom HPV 16 i 18, ponieważ to one odpowiadają za większość przypadków raka szyjki macicy na świecie [4]. Ponadto, mogą utrzymywać się w organizmie przez dłuższy czas, a w części przypadków prowadzić do rozwoju zmian przednowotworowych, które przy braku odpowiedniego nadzoru i leczenia mogą progresować do nowotworu [6].

Jak dochodzi do zakażenia HPV?

Do zakażenia HPV dochodzi przede wszystkim podczas kontaktów seksualnych, ale nie wyłącznie w rozumieniu pełnego stosunku.

Wirus przenosi się również przez bezpośredni kontakt ze skórą lub błonami śluzowymi osoby zakażonej, dlatego transmisja może nastąpić podczas zbliżeń waginalnych, analnych i oralnych, a także w trakcie intensywnego kontaktu intymnego bez penetracji. Ryzyko zakażenia wiąże się między innymi z kontaktem - narządów płciowych, genitalno-genitalnym, genitalno-oralnym oraz manualnym z okolicą intymną, jeśli dochodzi do przeniesienia wirusa na błony śluzowe [6].

Wirus brodawczaka ludzkiego i jego powikłania

Najsilniejszy i najlepiej udokumentowane powikłanie HPV dotyczy raka szyjki macicy, który stanowi ponad 90% nowotworów u kobiet [WHO hpv]. Okazuje się jednak, że w znaczącej większości przypadków układ odpornościowy eliminuje wirusa, przez co zakażenie nim przebiega bezobjawowo [1].

W polskich realiach temat HPV ma duże znaczenie zdrowotne i epidemiologiczne. Według informacji publikowanych na portalach rządowych, opartych na danych Krajowego Rejestru Nowotworów, w Polsce notuje się około 3000 nowych zachorowań na raka szyjki macicy rocznie [gov]. Z kolei arkusz informacyjny KRN dla roku 2019 wskazuje 2407 zachorowań i 1569 zgonów z powodu tego nowotworu [3], wskazując na pierwszym miejscu wirusa brodawczaka ludzkiego jako czynnik ryzyka.

Wirus brodawczaka ludzkiego może prowadzić także do innych powikłań, takich jak kłykciny kończyste, czyli brodawki anogenitalne (najczęściej związane z typami HPV 6 i 11). Są to zwykle miękkie, brodawkowate lub grudkowate wykwity pojawiające się w obrębie sromu, pochwy, szyjki macicy, prącia, moszny, okolicy odbytu lub krocza. Choć nie mają charakteru nowotworowego, mogą powodować świąd, pieczenie, dyskomfort, krwawienie, a także istotne obciążenie psychiczne i seksualne [5].

Tabela. Rodzaje i przykłady powikłań związanych z HPV

HPV a profilaktyka. Jak zmniejszyć ryzyko zakażenia i jego następstw?

Najskuteczniejszym elementem profilaktyki HPV pozostają szczepienia ochronne, ponieważ działają zanim dojdzie do kontaktu z wirusem i nie służą leczeniu już istniejącego zakażenia.

Szczepionki przeciw HPV chronią przed typami wirusa odpowiedzialnymi za znaczną część zmian przednowotworowych i nowotworów związanych z HPV. W Polsce powszechny program bezpłatnych szczepień obejmuje dziewczęta i chłopców po ukończeniu 9. roku życia do ukończenia 14. roku życia, a schemat w programie jest dwudawkowy, z odstępem 6–12 miesięcy między dawkami. Dodatkowo od 15 maja 2025 r. dziecko, które przyjęło pierwszą dawkę przed ukończeniem 14 lat, może otrzymać drugą dawkę po 14. urodzinach w ramach programu [7, 8].

Profilaktyka HPV nie kończy się jednak na szczepieniu. W Polsce od 2026 roku kobiety w wieku 25–64 lat mogą korzystać w ramach NFZ z testu HPV HR w programie profilaktyki raka szyjki macicy. Badanie wykonuje się bez skierowania, a według informacji NFZ w podstawowym schemacie może być wykonywane raz na 5 lat. Program realizują poradnie położniczo-ginekologiczne z umową z NFZ oraz wybrane placówki POZ współpracujące z położnymi [9].

W codziennej praktyce ryzyko zakażenia można dodatkowo zmniejszać przez:

• ograniczanie liczby przypadkowych kontaktów seksualnych i otwartą rozmowę o zdrowiu seksualnym z partnerem lub partnerką,

• stosowanie prezerwatyw, pamiętając, że zmniejszają, ale nie eliminują całkowicie ryzyka transmisji HPV, ponieważ wirus przenosi się także przez kontakt skóra do skóry,

• regularne badania przesiewowe u kobiet zgodnie z programem profilaktycznym.

Źródła:

1. Gheit T., Mucosal and Cutaneous Human Papillomavirus Infections and Cancer Biology, Front Oncol. 2019, 9:355.

2. Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Złotoryi, Europejski Tydzień Walki z Rakiem Szyjki Macicy, 20.01.2025, online: https://www.gov.pl/web/psse-zlotoryja/europejski-tydzien-walki-z-rakiem-szyjki-macicy.

3. Krajowy Rejestr Nowotworów, Nowotwór szyjki macicy – 2019

4. WHO International Agency for Research on Cancer, IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, Human Papillomaviruses 2007.

5. CDC, Sexually Transmitted Infections Treatment Guidelines, Anogenital Warts 2021, online: https://www.cdc.gov/std/treatment-guidelines/anogenital-warts.html.

6. Wolf J., Kist L., Pereira S. i in., Human papillomavirus infection: Epidemiology, biology, host interactions, cancer development, prevention, and therapeutics, Rev Med Virol. 2024, 34(3): e2537.

7. Ministerstwo Zdrowia, Szczepienia przeciw HPV, online: https://www.gov.pl/web/zdrowie/hpv.

8. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Zakład Higieny – Państwowy Instytut Badawczy, 50 pytań i odpowiedzi o bezpłatnych szczepieniach przeciw HPV, 12.05.2025, online: https://szczepienia.pzh.gov.pl/faq/50-pytan-i-odpowiedzi-o-bezplatnych-szczepieniach-przeciw-hpv-dla-rodzicow-nastolatkow .

9. Narodowy Fundusz Zdrowia, Wcześniej niedostępny, teraz zrobisz go na NFZ. Test HPV HR – skuteczniejsza profilaktyka raka szyjki macicy, 19.01.2026, online: https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/wczesniej-niedostepny-teraz-zrobisz-go-na-nfz-test-hpv-hr-skuteczniejsza-profilaktyka-raka-szyjki-macicy%2C8841.html .

10. WHO, Human papillomavirus and cancer, 5.03.2024, online: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/human-papilloma-virus-and-cancer.

Jest to ogólna informacja dla pacjentów. Pierwszym źródłem informacji na temat Pana/Pani stanu zdrowia i przebiegu leczenia powinien być lekarz prowadzący, dlatego w razie jakichkolwiek pytań dotyczących stanu zdrowia i przebiegu leczenia proszę zwrócić się do swojego lekarza. Niniejsza informacja nie zastępuje porady lekarskiej. Zawsze, przed zastosowaniem porad zawartych w niniejszym materiale, należy skonsultować się z lekarzem prowadzącym.