Jakie badania po 50 roku życia powinien zrobić każdy mężczyzna?

mgr farm. Jarosław Buczarski

Każda osoba, która chce jak najdłużej zachować zdrowie, powinna regularnie wykonywać badania profilaktyczne. Monitorowanie stanu organizmu pozwala szybko wykryć ewentualne nieprawidłowości i umożliwia wczesne wdrożenie potrzebnych działań. W zależności od płci i wieku wskazany jest nieco inny zestaw badań. Jaki pakiet badań dla mężczyzn po 50? 

Spis treści:

• Podstawowe badania laboratoryjne – fundament profilaktyki
• Profil lipidowy – kontrola cholesterolu
• Badania układu sercowo-naczyniowego
• Badania funkcji narządów wewnętrznych
• Badania hormonalne
• Badania onkologiczne – profilaktyka nowotworów
• Badania obrazowe
• Pomiary antropometryczne i badania dodatkowe
• Bezpłatne programy profilaktyczne NFZ
• Jak często wykonywać poszczególne badania?

Podstawowe badania laboratoryjne – fundament profilaktyki

Już kilka podstawowych badań jest w stanie wykryć potencjalne nieprawidłowości, dzięki czemu można rozszerzyć diagnostykę i wcześnie rozpocząć leczenie. Standardowe badania po pięćdziesiątce to m.in. morfologia krwi, glukoza oraz badanie ogólne moczu. 

Morfologia krwi 

W kwestii badań profilaktycznych nie ma chyba bardziej uniwersalnego testu niż morfologia krwi. Jedno badanie jest w stanie ocenić ogólny stan zdrowia, wykryć np. anemię lub obecność infekcji i stanów zapalnych. Podczas pełnej morfologii z rozmazem badane są następujące parametry: 

• RBC – liczba czerwonych krwinek
• HGB – stężenie hemoglobiny
• HCT – hematokryt
• MCV – średnia objętość krwinki czerwonej
• MCH – średnia zawartość hemoglobiny w krwince
• MCHC – średnie stężenie hemoglobiny w krwinkach 
• RDW – wskaźnik objętości krwinek czerwonych
• WBC – liczba białych krwinek
• PLT – liczba płytek krwi
• MPV – średnia objętość płytek w krwinkach
• PDW – rozkład objętości płytek krwi

Morfologia z rozmazem dodatkowo pozwala sprawdzić i dokładnie ocenić ilość, procentową zawartość i kształt poszczególnych rodzajów białych krwinek – neutrofili, bazofili, eozynofili, monocytów i limfocytów. 

OB (odczyn Biernackiego) 

Odczyn Biernackiego (OB) ocenia szybkość opadania krwinek czerwonych. Jest to jeden z markerów stanu zapalnego w organizmie. Innym jest m.in. CRP. 

Badanie ogólne moczu 

Kluczowe jest badanie ogólne moczu, dzięki któremu można wykryć ewentualne problemy w obrębie układu moczowego, jest ono też ważne w diagnostyce m.in. zaburzeń metabolicznych. Pobraną próbkę moczu bada się pod kątem barwy, przejrzystości, ciężaru właściwego i pH. Ponadto sprawdza się obecność białka, glukozy, ketonów, bilirubiny, azotynów, krwi. 

Wykonuje się też mikroskopową ocenę osadu, gdzie zwraca się uwagę na takie elementy jak: leukocyty, erytrocyty, nabłonki, wałeczki, bakterie, grzyby i kryształy. 

Glukoza na czczo – wykrywanie cukrzycy 

Podstawowym badaniem jest również badanie glukozy na czczo. Przy nieprawidłowym wyniku lekarz może dodatkowo zlecić krzywą cukrową, czyli doustny test obciążenia glukozą. 

HbA1c – długoterminowa kontrola glikemii 

Hemoglobina glikowana (HbA1c) to parametr, który odzwierciedla średni poziom cukru z ostatnich 2-3 miesięcy.

Profil lipidowy – kontrola cholesterolu 

Po 50. roku życia rośnie ryzyko hipercholesterolemii, dlatego kontrola cholesterolu jest obowiązkowa. Profil lipidowy jest ważny dlatego, że wysoki poziom cholesterolu i trójglicerydów wskazywany jest jako czynnik ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego. 

Cholesterol całkowity, LDL, HDL 

Lipidogram pozwala sprawdzić, jak funkcjonuje gospodarka tłuszczowa organizmu. W badaniu oznacza się poziom: 

• cholesterolu całkowitego
• cholesterolu HDL („dobry” cholesterol)
• cholesterolu LDL („zły” cholesterol) 

Dodatkowo lekarz może zlecić oznaczenie m.in. cholesterolu nie-HDL i apolipoproteiny B, a także stosunek cholesterol całkowity/cholesterol HDL. 

Trójglicerydy 

Profil lipidowy nie jest pełny bez oznaczenia poziomu trójglicerydów. Badanie służy do oceny ryzyka sercowo-naczyniowego, a także jest ważne w diagnostyce zaburzeń metabolicznych. 

Ryzyko chorób sercowo-naczyniowych 

Warto również wykonać badanie poziomu lipoproteiny (a). Jest ono wskazane w celu oceny genetycznego ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. Określenie poziomu Lp (a) powinien wykonać każdy dorosły przynajmniej raz w życiu. 

Wskaźnik SCORE – ocena ryzyka 

Korzystając ze wskaźnika SCORE, lekarz może dokonać oceny ryzyka zgonu w ciągu najbliższych 10 lat z powodu wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych. 

Wskaźnik SCORE uwzględnia takie dane jak: 

• płeć
• wiek
• palenie tytoniu
• skurczowe ciśnienie tętnicze
• stężenie cholesterolu całkowitego 

Dostępne są również nowsze wersje skali: skala SCORE2 – pozwala określić ryzyko śmiertelnych i nieśmiertelnych zdarzeń sercowo-naczyniowych, uwzględnia ona także różnice regionalne w Europie. Natomiast SCORE2-OP to wskaźnik stosowany dla osób powyżej 70. roku życia.

Badania układu sercowo-naczyniowego 

Profilaktyka zdrowotna mężczyzn skupia się głównie na chorobach układu sercowo-naczyniowego. Z wiekiem bowiem ryzyko ich rozwoju znacząco wzrasta. Jakie badania zrobić po 50? 

Pomiar ciśnienia tętniczego 

Badania po pięćdziesiątce, które każdy mężczyzna może wykonywać samodzielnie w domu (nawet codziennie) to pomiary ciśnienia tętniczego. Nowoczesne ciśnieniomierze są proste w obsłudze, więc nikt nie powinien mieć z tym problemów. 

EKG – elektrokardiogram 

Elektrokardiogram (EKG) to badanie, które ocenia rytm serca i umożliwia wykrycie np. niedokrwienia serca. Jeśli są ku temu wskazania, lekarz może dodatkowo skierować na echokardiografię (echo serca). Pokazuje ona strukturę serca, pracę zastawek i kurczliwość mięśnia sercowego. 

Holter EKG i holter ciśnieniowy 

Pomocny w ocenie pracy serca jest holter EKG. Przez całą dobę elektrody przyklejone na klatce piersiowej rejestrują czynność elektryczną serca, dzięki czemu można wykryć arytmie i niedokrwienie. Holter ciśnieniowy to również badanie całodobowe, z tą różnicą, że urządzenie rejestruje ciśnienie krwi – pomiar wykonywany jest automatycznie co 15-30 minut. 

Konsultacja kardiologiczna 

O ile wcześniej konsultacja kardiologiczna nie była potrzebna, to na pierwszą wizytę u specjalisty należy się umówić po 50. roku życia. Zwykle lekarz zaczyna od wywiadu, następnie osłuchuje serce i mierzy ciśnienie. Wykonuje też badanie EKG spoczynkowe. Jeśli to konieczne może zlecić EKG wysiłkowe, echo serca lub holter. 

Nadciśnienie – cichy zabójca 

Starzenie się organizmu, nadwaga, siedzący tryb życia, alkohol, papierosy, nadmiar soli i tłuszczów w diecie oraz stres to czynniki sprzyjające rozwojowi nadciśnienia. W większości przypadków nadciśnienie nie daje zauważalnych i dokuczliwych objawów, dlatego bez badań profilaktycznych, zwłaszcza regularnego mierzenia ciśnienia tętniczego, nie da się go odpowiednio wcześnie rozpoznać. 

Profilaktyka zawału i udaru 

Profilaktyka zdrowotna mężczyzn w zakresie chorób sercowo-naczyniowych to nie tylko badania profilaktyczne. Niezwykle ważne są realne zmiany w codziennym życiu. Na początek należy wprowadzić do diety więcej warzyw, owoców i zdrowych tłuszczów oraz ograniczyć tłuszcze nasycone, tłuszcze trans, cukier i sól. 

Pomocna może być suplementacja, warto zwrócić uwagę na takie składniki jak np. witamina C – silny antyoksydant, który wzmacnia naczynia krwionośne, a także witaminy z grupy B, które są istotne w profilaktyce zawału i udaru. 

Ważne jest ograniczenie alkoholu i rzucenie palenia. Mężczyźni muszą zadbać o regularną aktywność fizyczną, powinien to być umiarkowany wysiłek w postaci np. spacerów lub jazdy na rowerze. Nie można też zaniedbywać odpoczynku i snu. W miarę możliwości należy ograniczyć ekspozycję na stres.

Badania funkcji narządów wewnętrznych 

Regularnie trzeba też badać pracę innych narządów – zwłaszcza wątroby i nerek. 

Próby wątrobowe (ALT, AST, GGTP) 

Do oceny działania wątroby i dróg żółciowych wykonuje się próby wątrobowe, sprawdzana jest: 

• ALT – aminotransferaza alaninowa
• AST – aminotransferaza asparaginianowa
• ALP – fosfataza alkaliczna
• GGTP – gamma-glutamylotranspeptydaza 

Badanie umożliwia wczesne wykrycie m.in. stanów zapalnych, uszkodzenia i stłuszczenia wątroby. 

Kreatynina – ocena funkcji nerek

Pakiet badań dla mężczyzn po 50 obejmuje badanie poziomu kreatyniny we krwi. Dzięki temu parametrowi ocenia się funkcje nerek, w tym niezwykle ważną zdolność nerek do filtracji. 

Kwas moczowy 

Funkcje nerek można określić także na podstawie badania poziomu kwasu moczowego we krwi. Ponadto test wykorzystuje się przy podejrzeniu dny moczanowej. 

Elektrolity (sód, potas) 

Wskazane jest wykonanie jonogramu, czyli badania stężenia sodu i potasu. Badanie może być rozszerzone o chlorki, magnez, wapń i fosforany. W ten sposób ocenia się gospodarkę wodno-elektrolitową oraz kwasowo-zasadową. 

Bilirubina 

Ocena poziomu bilirubiny całkowitej pomaga rozpoznać ewentualne schorzenia wątroby lub hemolizę, czyli proces przedwczesnego rozpadu czerwonych krwinek.

Badania hormonalne 

Zaburzenia hormonalne nie dotyczą wyłącznie kobiet. Mężczyźni mogą mieć problemy z tarczycą, mogą też przechodzić andropauzę. Badania dla mężczyzn 50+ pomagające ocenić gospodarkę hormonalną to: 

TSH, fT3, fT4 – hormony tarczycy 

Po 50. roku życia u wielu mężczyzn dochodzi do zaburzenia pracy tarczycy, należy więc skontrolować poziom takich hormonów jak fT3, fT4 i TSH. 

Testosteron – męski hormon 

Testosteron to najważniejszy męski hormon. Z wiekiem jego poziom spada, co powoduje wiele objawów takich jak np. spadek libido, zaburzenia erekcji, wzrost tkanki tłuszczowej. Zaleca się badanie testosteronu całkowitego i wolnego. 

Andropauza – objawy i diagnostyka 

Wraz ze spadkiem poziomu testosteronu, a także dihydrotestosteronu i hormonu wzrostu następuje andropauza, czyli tzw. męska menopauza. Zwykle rozpoznaje się ją po 50. roku życia. Diagnostykę tego stanu prowadzi urolog lub androlog, uwzględniając pojawiające się objawy, wyniki badań krwi i inne testy diagnostyczne. 

Do symptomów andropauzy zalicza się m.in. obniżone libido, uderzenia gorąca i wzmożoną potliwość, spadek masy mięśniowej i wzrost tkanki tłuszczowej, powiększenie piersi (ginekomastia), bóle stawów i mięśni, drażliwość i zmiany nastroju, chroniczne zmęczenie, problemy ze snem, problemy z koncentracją i pamięcią, a nawet stany depresyjne. 

Witamina D – poziom i suplementacja 

Witamina D jest istotna dla utrzymania optymalnego stężenia testosteronu. Jego niski poziom jest powiązany z niedoborem witaminy D, dlatego też trzeba wykonać badanie poziomu cholekalcyferolu w organizmie. Wynik badania umożliwia określenie stopnia niedoboru i dostosowanie właściwej dawki do suplementacji.

Badania onkologiczne – profilaktyka nowotworów 

Pakiet badań dla mężczyzn po 50 należy rozszerzyć o testy diagnostyczne w kierunku najczęstszych nowotworów, m.in. raka prostaty i raka jelita grubego. 

PSA – marker raka prostaty 

PSA to swoisty antygen sterczowy, jest to podstawowy marker raka prostaty. Warto jednak wiedzieć, że podwyższony wynik badania nie musi oznaczać nowotworu, równie dobrze może świadczyć o łagodnym przeroście prostaty lub o zapaleniu gruczołu krokowego. Wynik ponad normę wymaga dodatkowych badań. 

PSA wolny i całkowity – różnice 

PSA całkowity (tPSA) określa poziom zarówno wolnego, jak i związanego z białkami antygenu prostaty. Gdy PSA całkowity jest za wysoki, wskazane jest zbadanie PSA wolnego (fPSA), czyli frakcji niezwiązanej. W kontekście rozpoznawania raka kluczowy jest stosunek fPSA do tPSA. Jeśli stosunek wynosi poniżej 10%, ryzyko raka jest wysokie. Jeśli wynosi powyżej 25%, ryzyko jest niskie. 

Badanie prostaty per rectum 

Niezbędne jest również badanie prostaty per rectum, czyli przez odbyt. Lekarz może w ten sposób ocenić wielkość, strukturę i twardość gruczołu krokowego, a gdy wykryje nieprawidłowości, zleca USG prostaty. 

Kiedy do urologa? 

Profilaktycznie do urologa raz w roku powinien chodzić każdy mężczyzna po 40. roku życia. Pilna wizyta jest wskazana, gdy pojawiają się jakiekolwiek niepokojące objawy. 

Kolonoskopia – rak jelita grubego 

Po 50. roku życia przychodzi czas na pierwszą kolonoskopię, czyli endoskopowe badanie jelita grubego. Badanie pomaga wykryć i usunąć wczesne zmiany przedrakowe (polipy). 

Krew utajona w kale 

Ważnym badaniem przesiewowym w kierunku raka jelita grubego jest badanie na krew utajoną w kale. Jeśli wynik jest dodatni, lekarz może skierować na kolonoskopię. 

Samobadanie jąder 

Jednym z najważniejszych elementów profilaktyki raka jąder jest samobadanie jąder. Należy je wykonywać raz w miesiącu. Po ciepłym prysznicu mężczyzna powinien dokładnie obejrzeć mosznę, a następnie wykonać badanie palpacyjne jądra. 

Kontrola znamion u dermatologa 

Nie można zapominać o kontroli znamion u dermatologa. Mężczyźni częściej ignorują obecność znamion na ciele, ponadto częściej zaniedbują stosowanie ochrony przeciwsłonecznej. Ryzyko zachorowania na nowotwory skóry, w tym na czerniaka rośnie wraz z wiekiem.

Badania obrazowe

Badania profilaktyczne mężczyzn po 50 to także badania obrazowe. Są one równie ważne co badania laboratoryjne. 

USG jamy brzusznej 

Wiele odpowiedzi dotyczących stanu narządów wewnętrznych (m.in. wątroby, pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych, śledziony, trzustki, pęcherza moczowego, nerek) może dać USG jamy brzusznej. 

RTG klatki piersiowej 

RTG klatki piersiowej pozwala wykryć zmiany w płucach i oskrzelach, sercu i naczyniach oraz w piersiowym odcinku kręgosłupa. 

Densytometria – gęstość kości 

Densytometria to badanie gęstości kości. Zazwyczaj jest ono wskazane po 70. roku życia, ale czasem warto wykonać ją wcześniej. Wskazaniem może być m.in. niedobór testosteronu (hipogonadyzm), długotrwałe stosowanie glikokortykosteroidów, przewlekłe choroby nerek i wątroby, nadużywanie alkoholu i palenie papierosów. 

Osteoporoza u mężczyzn 

Na osteoporozę bardziej narażone są kobiety, jednakże choroba ta może dotykać również mężczyzn. Uważa się, że dotyczy około 20% mężczyzn po 50. roku życia. Choroba rozwija się zwykle bezobjawowo, a pierwszą jej oznaką są złamania niskoenergetyczne.

Pomiary antropometryczne i badania dodatkowe 

Z wiekiem zmienia się całe ciało mężczyzny, często wzrasta masa ciała oraz obwód talii. Pogarsza się też wzrok i słuch. Te aspekty zdrowotne również muszą być regularnie kontrolowane. 

Pomiar masy ciała i BMI 

Istotnym elementem monitorowania stanu zdrowia jest pomiar masy ciała, a także obliczanie BMI. Dodatkowo można również zbadać procent tkanki tłuszczowej oraz wykonać pomiar masy mięśniowej. 

Obwód talii – otyłość brzuszna 

Otyłość brzuszna jest czynnikiem zwiększonego ryzyka cukrzycy typu 2, wysokiego ciśnienia i chorób serca. Trzeba zatem mierzyć obwód talii (na wysokości pępka) – o otyłości brzusznej mówi się, gdy przekracza ona 102cm. 

Badanie słuchu 

Po 50. roku życia mężczyźni powinni robić badanie słuchu raz na 1-2 lata. Niedosłuch jest poważnym problemem, zwłaszcza dla mężczyzn, którzy pracują w hałasie. Regularne badania pomogą określić stopień pogarszania się słuchu. 

Badanie wzroku u okulisty 

Raz w roku trzeba też chodzić do okulisty. Jest to ważne nie tylko dlatego, że z wiekiem pogarsza się wzrok. Rośnie wtedy ryzyko jaskry, zaćmy i zwyrodnienia plamki żółtej. 

Kontrola stomatologiczna 

Do dentysty należy chodzić na kontrolę co pół roku. W połączeniu z codzienną higieną jamy ustnej stanowi to najlepszą profilaktykę próchnicy, chorób dziąseł i przyzębia. Częste kontrole stomatologiczne są ważne we wczesnym wykrywaniu nowotworów jamy ustnej. 

Badania dermatologiczne 

U dermatologa należy kontrolować nie tylko znamiona. Jest wiele chorób skóry, z którymi mogą się zmagać mężczyźni po 50. roku życia, np. trądzik różowaty, łuszczyca. Rośnie też ryzyko pojawiania się różnych zmian skórnych, np. rogowacenia łojotokowego.

Bezpłatne programy profilaktyczne NFZ 

Dobrą informacją jest to, że wiele badań profilaktycznych można wykonać bezpłatnie, wystarczy mieć skierowanie od lekarza. Można również skorzystać z dostępnych programów profilaktycznych oferowanych przez Narodowy Fundusz Zdrowia. Jak wygląda pakiet badań dla mężczyzn po 50 z NFZ? 

Program Moje Zdrowie 

Co 5 lat z programu Moje Zdrowie mogą skorzystać osoby od 20. roku życia, natomiast osoby od 50. roku życia – raz na 3 lata. W ramach programu każdy może wykonać: 

• morfologię krwi
• lipidogram – cholesterol całkowity, LDL, HDL, trójglicerydy 
• poziom glukozy
• poziom kreatyniny (z eGFR)
• TSH
• badanie ogólne moczu 

Dodatkowo lekarz może zlecić: próby wątrobowe (ALT, AST, GGTP), PSA całkowity, anty-HCV, lipoproteinę (a). 

Program profilaktyki chorób układu krążenia (ChUK) 

Jest to bezpłatny program dla osób od 35. do 65. roku życia. Można z niego skorzystać bez skierowania u lekarza POZ. Zakres badań obejmuje: 

• pomiar ciśnienia
• pomiar wskaźnika masy ciała
• badania z krwi – lipidogram, poziom glukozy 

Ponadto lekarz przeprowadza wywiad i ocenia czynniki ryzyka jak otyłość, brak aktywności fizycznej, palenie tytoniu. 

Program profilaktyki raka jelita grubego 

Program profilaktyki raka jelita grubego umożliwia wykonanie bezpłatnej kolonoskopii u osób od 50. do 65. roku życia (lub u osób od 40. do 49. roku życia z historią raka jelita grubego w rodzinie). 

Program profilaktyki chorób odtytoniowych (POChP) 

Celem programu profilaktyki chorób odtytoniowych jest m.in. wczesne wykrywanie przewlekłej choroby obturacyjnej płuc (POChP). Jest on skierowany dla osób powyżej 18. roku życia, które palą papierosy. 

W ramach programu u osób od 40. do 65. roku życia, które w ciągu ostatnich 3 lat nie miały spirometrii, wykonuje się badania spirometryczne, czyli ocenę pojemności płuc. Wczesne wykrycie przewlekłych chorób płuc pozwala szybko wdrożyć leczenie, np. lekarz dobiera inhalatory, które znacząco poprawiają komfort oddychania. 

Jak skorzystać z programów NFZ? 

Osoby, które chcą skorzystać z bezpłatnych programów profilaktycznych, powinny się zapoznać ze szczegółowymi informacjami na stronie Ministerstwa Zdrowia lub NFZ. Zachęca się także korzystać z Internetowego Konta Pacjenta oraz aplikacji mojeIKP, tam np. można wypełnić ankietę uprawniającą do skorzystania z programu Moje Zdrowie.

Jak często wykonywać poszczególne badania? 

Lista obejmująca wszystkie badania profilaktyczne mężczyzn po 50 jest długa. Trzeba je robić regularnie, ale nie wszystkie trzeba powtarzać co roku. Badania dla mężczyzn 50+ do wykonywania raz w roku to: 

• morfologia
• lipidogram
• glukoza na czczo
• badanie ogólne moczu
• kreatynina
• próby wątrobowe
• hormony tarczycy
• PSA
• badanie na krew utajoną w kale 

Badania obrazowe najczęściej zalecane są co dwa lata. O tym, jak często należy robić poszczególne badania i testy diagnostyczne, decyduje lekarz na podstawie stanu zdrowia mężczyzny i jego dotychczasowych wyników. 

Jakie badania zrobić po 50? Każdy mężczyzna w tym wieku powinien bardziej zwracać uwagę na swoje zdrowie. Powinien też co roku wykonywać morfologię, badanie poziomu glukozy i cholesterolu, a także chodzić do urologa i kardiologa.