Jakie mogą być powikłania po antybiotyku?
30.01.2026mgr farm. Katarzyna Borowiec
Antybiotyki rok rocznie ratują miliony żyć, nie ma w tym żadnej przesady. Jednakże mimo swojej dużej skuteczności, nie są one bez wad. Ich działanie nie jest obojętne dla organizmu – mogą osłabiać układ odpornościowy, wywoływać biegunkę i niszczyć mikroflorę jelitową. Jak można zapobiegać niepożądanym działaniom antybiotyków?
Spis treści:
- Dlaczego antybiotyki powodują skutki uboczne?
- Najczęstsze powikłania ze strony układu pokarmowego
- Infekcje grzybicze po antybiotykoterapii
- Reakcje alergiczne na antybiotyki
- Inne działania niepożądane antybiotyków
- Jak zapobiegać powikłaniom po antybiotyku?
- Dieta wspierająca podczas antybiotykoterapii
Dlaczego antybiotyki powodują skutki uboczne?
Skutki uboczne brania antybiotyków mogą wynikać z tego, że są stosowane w nieprawidłowy sposób, choć wyraźnie trzeba podkreślić, że nawet przy właściwym stosowaniu mogą wystąpić poważne działania niepożądane antybiotyków. Dlaczego tak się dzieje?
Mówiąc w skrócie, głównym zadaniem antybiotyków jest niszczenie bakterii. Problem w tym, że zabijają one zarówno bakterie chorobotwórcze, jak i dobroczynne. Prowadzi to do zaburzenia równowagi mikrobioty jelitowej. Konsekwencją tego są różne problemy ze strony układu pokarmowego, a także obniżenie odporności, które sprzyja wtórnym infekcjom.
Należy też wspomnieć, że antybiotyki mogą wywoływać reakcje alergiczne, w tym potencjalnie zagrażający życiu wstrząs anafilaktyczny. Ponadto niektóre antybiotyki wykazują szkodliwe działanie na określone narządy, np. na wątrobę, nerki, układ nerwowy, a także na słuch!
Najczęstsze powikłania ze strony układu pokarmowego
Skutki uboczne antybiotyku dotyczą najczęściej układu pokarmowego. Jest to związane głównie ze wspomnianym wcześniej niszczeniem naturalnej mikroflory jelitowej.
Biegunka poantybiotykowa – przyczyny i objawy
Zdecydowanie najczęstszym skutkiem antybiotykoterapii jest biegunka po antybiotyku. Jej główną przyczyną jest dysbioza jelitowa, czyli zaburzenie równowagi mikrobiomu. Dochodzi wtedy do przerostu patogenów produkujących toksyny, które podrażniają jelita i przyczyniają się do pojawienia się biegunki.
Ponadto biegunka po antybiotyku może wystąpić jako skutek pobudzenia motoryki jelit i uszkodzenia ich nabłonka. Taki efekt wywołują w szczególności antybiotyki o szerokim spektrum działania. Ryzyko biegunki jest wyższe, gdy stosuje się antybiotyki długotrwale. Czynnikiem ryzyka jest też starszy wiek, osłabiona odporność i współistniejące choroby przewlekłe
Nudności i wymioty po antybiotyku
Dlaczego nudności i wymioty po antybiotyku są tak częste? Zazwyczaj są one związane z zaburzeniem mikroflory jelitowej. Nudności po antybiotyku mogą być też wynikiem podrażnienia śluzówki układu pokarmowego, a u niektórych osób są reakcją nadwrażliwości na lek.
Ból brzucha i żołądka
Kolejnym powikłaniem jest ból brzucha po antybiotyku. Ze względu na dysbiozę mogą pojawić się objawy niestrawności, gazy i wzdęcia powodujące ból brzucha. Ból żołądka może również wystąpić po podrażnieniu jego błony śluzowej.
Zapalenie jelit i rzekomobłoniaste zapalenie jelit
Jako poważniejsze skutki uboczne brania antybiotyków należy wskazać zapalenie jelit. U osób przechodzących antybiotykoterapię najczęściej dochodzi do rozwoju specyficznego zapalenia jelit związanego z nadmiernym rozrostem bakterii Clostridioides difficile, czyli rzekomobłoniastego zapalenia jelit. Do patologicznego namnażania się tych bakterii dochodzi wskutek zaburzenia równowagi flory jelitowej.
Bakterie te produkują toksyny, które uszkadzają jelito. Objawiać się to może silnym bólem brzucha, skurczami, nasiloną, cuchnącą, wodnistą biegunką (czasem z widocznym śluzem lub krwią w stolcu), gorączką, osłabieniem i odwodnieniem. Rzekomobłoniaste zapalenie jelit może przebiegać łagodnie, ale trzeba wiedzieć, że może być bardzo ciężkie i powodować takie powikłania jak toksyczne rozdęcie okrężnicy, perforacja jelita, a nawet sepsa.
Infekcje grzybicze po antybiotykoterapii
Skutki uboczne antybiotyku to także infekcje grzybicze. Niestety antybiotykoterapia niszczy nie tylko mikroflorę jelit, niekorzystnie działa również na mikrobiom m.in. okolic intymnych i jamy ustnej. Gdy równowaga mikroflory bakteryjnej jest zaburzona, nic nie powstrzymuje chorobotwórczych grzybów przed nadmiernym namnażaniem.
Grzybica pochwy
Grzybica pochwy po antybiotyku jest dość częstym powikłaniem u kobiet. Jej głównym objawem jest pieczenie i intensywne swędzenie okolic intymnych, obrzęk i zaczerwienienie sromu. Zwykle dyskomfort nasila się podczas oddawania moczu i podczas stosunku. Charakterystyczne są także serowate, bezzapachowe upławy.
Pleśniawki i afty w jamie ustnej
Pleśniawki po antybiotyku pojawiają się wskutek zaburzenia równowagi mikroflory jamy ustnej. Pleśniawki to infekcja grzybicza wywoływana grzybami Candida albicans. Objawia się ona białym nalotem pokrywającym język, policzki i podniebienie, nieprzyjemnym pieczeniem w jamie ustnej oraz popękanymi kącikami ust.
Afty po antybiotyku nie są związane z infekcją, najczęściej wynikają z osłabienia odporności. Sprzyja ono stanom zapalnym. Afta to okrągłe owrzodzenie z czerwoną obwódką pojawiające się na śluzówce jamy ustnej. Jest pokryte białym lub żółtym nalotem, powoduje pieczenie i ból, co może wywoływać dyskomfort, a także trudności w jedzeniu i przełykaniu.
Grzybica skóry i paznokci
Grzybica po antybiotyku może pojawiać się na skórze i paznokciach. Widoczne może być zaczerwienienie skóry oraz zmiany i zniekształcenia na płytce paznokciowej – przebarwienia, łamliwość, pogrubienie. Objawem jest też pękanie i swędzenie skóry, jak również wysypka.
Jak zapobiegać infekcjom grzybiczym?
Jest kilka zasad, których trzeba przestrzegać, aby nie rozwinęła się grzybica po antybiotyku. Główną z nich jest stosowanie probiotyków podczas antybiotykoterapii i po jej zakończeniu. Wskazane są zarówno probiotyki apteczne, jak i naturalne probiotyki. Zaleca się też ograniczyć spożycie cukrów, gdyż są one pożywką dla grzybów. Należy też unikać używek – alkoholu i papierosów.
Dodatkowo zaleca się noszenie bawełnianej bielizny – naturalne materiały są przewiewne i dobrze odprowadzają wilgoć. Trzeba także dbać o prawidłową higienę, w tym o higienę okolic intymnych oraz higienę jamy ustnej.
Reakcje alergiczne na antybiotyki
Powikłania po antybiotyku mogą mieć podłoże alergiczne. Zazwyczaj reakcje uczuleniowe objawiają się na skórze, choć niewykluczone są inne symptomy. Zaznaczyć trzeba, że po zażyciu antybiotyku może nastąpić wstrząs anafilaktyczny, czyli stan potencjalnie zagrażający zdrowiu i życiu.
Wysypka i pokrzywka po antybiotyku
Zmiany skórne po antybiotyku przyjmują postać pokrzywki, wysypki plamisto-grudkowej lub rumienia. Wysypka po antybiotyku przebiega z uciążliwym świądem. Choć zmiany skórne zazwyczaj są łagodne, to trzeba powiedzieć, że w rzadkich przypadkach może pojawić się groźna reakcja w postaci zespołu Stevensa-Johnsona, toksycznej nekrolizy naskórka lub ostrej uogólnionej osutki krostkowej.
Objawy alergii na antybiotyk
Łagodna i umiarkowana alergia na antybiotyk objawiać się może obrzękiem naczynioruchowym. Może pojawić się również katar i kichanie, łzawienie i swędzenie oczu, drapanie w gardle i chrypka. Dolegliwości mogą dotyczyć układu pokarmowego, czasem jest to biegunka, a także ból brzucha, nudności i wymioty po antybiotyku.
Wstrząs anafilaktyczny – sytuacja zagrożenia życia
Ciężką reakcją na antybiotyk jest wstrząs anafilaktyczny. Do jego częstych objawów zalicza się obrzęk krtani i gardła, powodujący problemy z oddychaniem i duszność. Może dochodzić do spadku ciśnienia i zwiększenia tętna, co może powodować zawroty głowy, zapaść i utratę przytomności. Ponadto może pojawić się niepokój, dezorientacja i zaburzenia świadomości.
Kiedy zgłosić się do lekarza?
Wszystkie objawy wskazujące na alergię na antybiotyk powinny zostać zgłoszone lekarzowi, konieczna może być zmiana leku. Natomiast objawy wstrząsu anafilaktycznego wymagają natychmiastowej pomocy medycznej!
Inne działania niepożądane antybiotyków
Wyżej wymienione skutki uboczne brania antybiotyków to nie wszystko, trzeba wspomnieć też o innych powikłaniach i objawach, które powinny zaniepokoić, np. gorączka po antybiotyku może wskazywać na zakażenie wtórne, więc nigdy nie powinna być ignorowana. Jakie jeszcze objawy niepożądane mogą wywołać antybiotyki?
Osłabienie i zmęczenie organizmu
Leczenie infekcji o podłożu bakteryjnym jest obciążające dla organizmu, dlatego osłabienie po antybiotyku dotyka wielu osób. Może ono być też spowodowane zaburzeniem mikroflory jelitowej. Zmęczenie po antybiotyku może również wynikać z niedoborów witamin i minerałów (wchłanianie składników odżywczych jest upośledzone przez dysbiozę).
Problemy z wątrobą i nerkami
Należy wspomnieć o hepatotoksyczności i nefrotoksyczności niektórych antybiotyków. Polekowe uszkodzenie wątroby jest stosunkowo częste, zwykle jest wywołane takimi antybiotykami jak amoksycylina z kwasem klawulanowym, sulfonamidy z trimetoprimem, izoniazyd i cyprofloksacyna.
Antybiotyki są metabolizowane w wątrobie, co powoduje jej obciążenie, a nawet prowadzi do uszkodzenia. Ryzyko szkodliwego działania na wątrobę jest wyższe, gdy antybiotyki stosowane są w dużej dawce lub przez dłuższy czas, jak również w sytuacji, gdy przyjmuje się jednocześnie kilka antybiotyków.
Uszkodzenie wątroby może się różnie objawiać, typowy jest ból w prawym podżebrzu, świąd skóry, ciemny mocz, jasny stolec, zażółcenie skóry i oczu. Jako mniej charakterystyczne dolegliwości wymienia się gorączkę, bóle mięśni i stawów, nudności, wymioty, brak apetytu, osłabienie i senność po antybiotyku.
Innym narządem narażonym na szkodliwe działanie antybiotyków są nerki. Zazwyczaj o nefrotoksyczności mówi się w przypadku aminoglikozydów, penicyliny i cefalosporyny. Antybiotyki mogą prowadzić do zapalenia nerek, w tym ostrego śródmiąższowego zapalenia nerek, jak również do ich uszkodzenia.
Do objawów uszkodzenia nerek zalicza się ból w okolicy lędźwiowej, zmianę barwy i ilości moczu – zwykle jest ciemny, mętny i jest go mniej, ból i pieczenie podczas oddawaniu moczu, nudności, wymioty, obrzęki (głównie nóg i twarzy), gorączkę i złe samopoczucie.
Zaburzenia słuchu i równowagi
Niektóre antybiotyki mogą uszkadzać ucho wewnętrzne, m.in. komórki rzęsate. Za ototoksyczność odpowiadają głównie aminoglikozydy i makrolidy. Mogą powodować zaburzenia słuchu – szumy uszne, niedosłuch, uczucie pełności w uchu oraz zaburzenia równowagi – zawroty głowy, niestabilność. Należy podkreślić, że upośledzenie słuchu i równowagi może mieć charakter przejściowy albo trwały.
Interakcje z innymi lekami
Antybiotyki mogą wchodzić w interakcje z innymi antybiotykami oraz lekami. Skutkiem tego może być nasilenie ich działania lub – wręcz przeciwnie – osłabienie. Jednoczesne stosowanie leków zwiększa także ryzyko występowania działań niepożądanych. Bardzo ważne jest to, aby zawsze dokładnie przeczytać ulotkę przed zastosowaniem leku!
Jak zapobiegać powikłaniom po antybiotyku?
Jak długo trwają skutki uboczne po antybiotyku? Działania niepożądane antybiotyków takie jak osłabienie lub biegunka mogą się utrzymywać do kilku tygodni. Jednakże główne powikłania po antybiotyku, czyli zaburzenia mikrobioty jelitowej mogą utrzymywać się dłużej. Proces jej pełnej regeneracji trwa zwykle około kilku miesięcy.
To, jakie skutki uboczne po antybiotyku występują i jak bardzo są nasilone, w dużej mierze zależy od rodzaju stosowanego antybiotyku, czasu trwania kuracji, indywidualnych predyspozycji oraz ogólnego stanu zdrowia.
Wystąpienie działań niepożądanych powinno zostać skonsultowane z lekarzem. Zleci on odpowiednie leki, np. leki na biegunkę, elektrolity, leki przeciwhistaminowe lub preparaty na grzybicę. W razie potrzeby przepisze inny antybiotyk.
Co można zrobić, aby zmniejszyć ryzyko skutków ubocznych antybiotykoterapii? Absolutną koniecznością są probiotyki. Trzeba je przyjmować podczas leczenia i po jego zakończeniu. Najczęściej zalecane są preparaty zawierające bakterie Lactobacillus rhamnosus GG, drożdżaki Saccharomyces boulardii lub preparaty wieloszczepowe.
Można także wspomagać układ immunologiczny, stosując witaminy na odporność – takie jak witamina C, witamina D, witaminy z grupy B, a także minerały jak np. selen i cynk. Jednakże przed zastosowaniem tych preparatów trzeba skonsultować się z lekarzem, gdyż niektóre z tych składników mogą wpływać na działanie antybiotyków. Dodatkowo w porozumieniu z lekarzem można przyjmować preparaty na wątrobę.
Dieta wspierająca podczas antybiotykoterapii
Ogromnym wsparciem podczas choroby i antybiotykoterapii jest odpowiednia dieta. Nie powinna ona obciążać organizmu, powinna natomiast wspierać wątrobę, jelita i układ odpornościowy.
Produkty fermentowane – jogurty, kefiry, kiszonki
Choć podczas antybiotykoterapii są wskazane specjalne probiotyki apteczne, to jednocześnie warto też spożywać naturalne probiotyki, czyli kiszonki, zakwasy, jogurty i kefiry. Korzystnie wpłyną one na mikroflorę jelitową.
Błonnik i prebiotyki naturalne
Aby odbudować mikroflorę jelitową, należy zadbać również o pokarm dla dobroczynnych bakterii. W tym celu należy spożywać naturalne prebiotyki, np. banany, cebulę, czosnek, szparagi, jabłka, rośliny strączkowe, produkty pełnoziarniste. Szczególną uwagę należy zwrócić na błonnik, który nie tylko pełni funkcję prebiotyku, ale przede wszystkim wspomaga perystaltykę jelit.
Czego unikać podczas przyjmowania antybiotyków?
Koniecznie trzeba zrezygnować z alkoholu! Ponadto należy też unikać napojów i produktów, które mogą wpływać na działanie antybiotyków, np. soku grejpfrutowego, mleka, kawy i herbaty. Zaleca się także ograniczyć spożycie słodyczy, gazowanych napojów, żywności wysokoprzetworzonej, pikantnych oraz ciężkostrawnych potraw, które obciążają układ pokarmowy.
Nawodnienie i regeneracja
Ważne jest prawidłowe nawadnianie organizmu, ma ono znaczenie zwłaszcza podczas biegunki, gdy rośnie ryzyko odwodnienia. Ponadto ze względu na to, że walka z chorobą osłabia cały organizm, trzeba mu zapewnić czas na regenerację. Nie można się dodatkowo forsować, należy odpoczywać i dbać o odpowiednią ilość snu.
Gdy lekarz zleci stosowanie antybiotyków, należy je stosować zgodnie z jego wytycznymi. Nie można przekraczać zalecanych dawek, nie można też przerywać leczenia wcześniej. Kluczowe jest to, aby przyjmować probiotyki. Pomogą one chronić dobroczynną mikroflorę jelitową, dzięki czemu zmniejszą ryzyko powikłania po antybiotyku.
