Jakie objawy daje niewydolność nerek? Objawy i leczenie
23.02.2026Niewydolność nerek jest bardzo poważnym stanem, który potencjalnie może zagrażać życiu. Do jego rozwoju mogą przyczyniać się np. choroby nerek, cukrzyca lub nadciśnienie tętnicze. Objawy niewydolności nerek są zróżnicowane, są to m.in. obrzęki, zmiany w oddawaniu moczu i zmęczenie. Jak wygląda diagnostyka i leczenie niewydolności nerek?
Spis treści:
- Czym jest niewydolność nerek?
- Wczesne objawy niewydolności nerek
- Objawy zaawansowanej niewydolności nerek
- Powikłania i objawy towarzyszące
- Diagnostyka i badania przy niewydolności nerek
- Leczenie i wspomaganie pracy nerek
Czym jest niewydolność nerek?
O niewydolności nerek mówi się, gdy nie są one w stanie skutecznie pełnić swoich funkcji, czyli nie filtrują krwi, nie usuwają toksyn i nie regulują równowagi płynów w organizmie. Konsekwencją tego są m.in. zaburzenia elektrolitowe oraz nagromadzenie szkodliwych substancji w organizmie. Wyróżnia się ostrą i przewlekłą niewydolność nerek.
Ostra niewydolność nerek
Ostra niewydolność nerek określana jest obecnie jako ostre uszkodzenie nerek (OUN). Jest to nagłe pogorszenie funkcji tego narządu. Uszkodzenie następuje w ciągu kilku minut lub kilku godzin, w ciągu kolejnych 10-14 dni obserwuje się wzrost stężenia kreatyniny i mocznika w surowicy, a także bezmocz lub skąpomocz. Pojawiają się obrzęki, przewodnienie i kwasica.
Następnie przez kilka dni lub tygodni trwa etap wielomoczu. Chory oddaje bardzo dużo moczu, co niestety wiąże się z ryzykiem odwodnienia i utraty elektrolitów. Po okresie poliurii zaczyna się etap zdrowienia i odbudowy nerek. Jest to długotrwały proces, który może trwać kilka lub kilkanaście miesięcy.
Do ostrego uszkodzenia nerek może dojść wskutek niedokrwienia nerek (wywołanego np. odwodnieniem, krwotokiem lub wstrząsem), zatrucia toksynami (np. lekami, metanolem), ostrego zapalenia nerek lub jakiegokolwiek upośledzenia w odpływie moczu (np. kamień w moczowodzie). OUN często jest powikłaniem po zabiegach operacyjnych, głównie kardiochirurgicznych.
Objawy ostrej niewydolności nerek są wskazaniem do hospitalizacji. Jest to stan odwracalny – o ile zostanie szybko podjęte leczenie. Choć trzeba podkreślić, że śmiertelność w przypadku zaawansowanego ostrego uszkodzenia nerek jest wysoka (około 50%), ponadto u pacjentów po przebytej zaawansowanej postaci OUN występuje duże ryzyko rozwoju przewlekłej choroby nerek.
Przewlekła niewydolność nerek
O przewlekłej niewydolności nerek, czy też o przewlekłej chorobie nerek (PChN) mówi się w przypadku postępującego, utrzymującego się dłużej niż 3 miesiące uszkodzenia nerek, które prowadzi do zaburzenia ich funkcji filtracyjnej. Najczęściej przewlekła niewydolność nerek jest konsekwencją takich chorób jak np. nadciśnienie tętnicze, cukrzyca (nefropatia cukrzycowa), miażdżyca lub kłębuszkowe zapalenie nerek. Ponadto przyczyną może być długotrwałe stosowanie leków o działaniu nefrotoksycznym (np. leki przeciwbólowe z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych).
Dużym problemem jest to, że początkowo schorzenie to najczęściej przebiega bezobjawowo. Taki stan może trwać nawet kilka lat! Natomiast w zaawansowanym stadium obserwuje się m.in. obrzęki, nudności, świąd, duszności, anemię. W leczeniu przewlekłej niewydolności nerek stosuje się dializy, w niektórych przypadkach konieczny jest przeszczep nerki.
Etapy rozwoju choroby
Przewlekła niewydolność nerek rozwija się stopniowo, najczęściej w ukryciu bez wyraźnych objawów. Jej przebieg dzieli się na pięć etapów, kryterium tego podziału stanowi współczynnik filtracji kłębuszkowej (GFR).
- stadium 1 – (G1), współczynnik GFR wynosi ≥90ml/min; stopień uszkodzenia nerek jest łagodny, a filtracja kłębuszkowa pozostaje w normie. Zazwyczaj nie pojawiają się żadne objawy.
- stadium 2 – (G2), współczynnik GFR wynosi 60-89ml/min; funkcje nerek są nieznacznie upośledzone, zwykle nie ma żadnych objawów, choć czasem widoczne mogą być zmiany w moczu.
- stadium 3 – (G3a/G3b), współczynnik GFR wynosi 30-59ml/min; dochodzi do umiarkowanego upośledzenia funkcji nerek, nadal u wielu osób przebieg jest bezobjawowy, jednakże mogą się pojawiać takie symptomy jak zmęczenie, obrzęki, nadciśnienie, białko w moczu.
- stadium 4 – (GFR4), współczynnik GFR wynosi 15-29ml/min; jest to ciężki stopień niewydolności nerek, objawiający się m.in. osłabieniem, nudnościami, wymiotami, świądem skóry, kwasicą metaboliczną.
- stadium 5 – (GFR5), współczynnik GFR wynosi <15ml/min, jest to schyłkowa niewydolność nerek, tzw. mocznica. Nerki właściwie nie pracują, konieczne są stałe dializy lub przeszczep.
Wczesne objawy niewydolności nerek
Przebieg przewlekłej niewydolności nerek jest podstępny, objawy pojawiają się zazwyczaj wtedy, gdy choroba jest zaawansowana. Natomiast przebieg ostrego uszkodzenia nerek jest gwałtowny i nasilony, OUN jest bardzo groźny, jednak wczesna reakcja daje szansę na całkowity powrót do zdrowia. Jakie są pierwsze objawy niewydolności nerek?
Zmiany w oddawaniu moczu
Jako pierwsze objawy złej pracy nerek należy wymienić zmiany w oddawaniu moczu. Zazwyczaj pojawia się nykturia, czyli częstsze oddawanie moczu w nocy. Ponadto zaobserwować można zmiany w kolorze mocz, białkomocz (białko w moczu), a także zmniejszone oddawanie moczu.
Obrzęki i retencja wody
Koniecznie trzeba powiedzieć o zależności – obrzęki a nerki. Niewydolność nerek prowadzi do zatrzymywania wody w organizmie, co skutkuje pojawianiem się obrzęków. Zazwyczaj są one zlokalizowane wokół kostek, podudzi i dłoni. Można też zauważyć obrzęk twarzy.
Ogólne osłabienie i zmęczenie
Ważną kwestią jest zmęczenie a nerki. Choć zmęczenie i osłabienie organizmu nie są objawami specyficznymi dla chorób nerek i mogą wskazywać na szereg różnych schorzeń, to należy zaznaczyć, że słaba praca nerek powoduje ciągłe uczucie zmęczenia oraz senność. Dodatkowo może pojawiać się ból w dole pleców.
Objawy zaawansowanej niewydolności nerek
Wraz ze stopniem zaawansowania choroby objawy ulegają nasileniu, pojawiają się także nowe, nierzadko dużo poważniejsze dolegliwości. Jakie objawy daje niewydolność nerek w późniejszych stadiach?
Problemy z układem pokarmowym
Bardzo często pojawiają się różne dolegliwości ze strony układu pokarmowego – nudności i wymioty, które dokuczają przede wszystkim rano. W temacie nudności a niewydolność nerek trzeba powiedzieć, że są one reakcją na zatruwanie organizmu przez toksyny mocznicowe, których nerki nie usuwają. Co więcej, chorzy tracą apetyt, a także odczuwają w ustach metaliczny posmak.
Zmiany skórne i świąd
Niewydolność nerek może się także objawiać na skórze. Zauważyć można dużą suchość skóry i jej zwiększoną wrażliwość na podrażnienia. W późnych stadiach choroby skóra może przybierać blady, ziemisty, niezdrowy odcień, co spowodowane jest zmianami metabolicznymi i niedokrwistością. Widoczne mogą być wybroczyny i siniaki.
Szczególną uwagę należy zwrócić na kwestię świąd skóry a nerki. Intensywny świąd nasilający się w nocy to bardzo częsty objaw zaawansowanej niewydolności nerek. Swędzenie skóry wynika z zatrucia organizmu toksynami, m.in. mocznikiem i fosforanami.
Zaburzenia oddechowe
Jeśli chodzi o zależność – duszność a nerki, to gromadzenie się płynów w organizmie, może powodować obrzęk płuc, w wyniku którego pojawiają się trudności w oddychaniu. Zazwyczaj duszność nasila się w pozycji leżącej. Zaburzenia oddechowe są też związane z niedokrwistością i kwasicą metaboliczną.
Powikłania i objawy towarzyszące
Wymienione wyżej objawy niewydolności nerek to nie są wszystkie dolegliwości, z jakimi musi się mierzyć chory. Jeśli nerki nie spełniają swoich funkcji, cierpi cały organizm. Może dochodzić do upośledzenia pracy wielu układów i uszkadzania różnych narządów.
Nadciśnienie tętnicze
Jednym z poważniejszych powikłań związanych z nagromadzeniem płynów i toksyn w organizmie jest wzrost ciśnienia. Jest to częsty wczesny objaw niewydolności nerek. U chorego dochodzi do nagłego, trudnego do kontrolowania nadciśnienia tętniczego. Trzeba dodać, że uszkodzeniu ulega też serce i układ krążenia, może dochodzić do zaburzenia rytmu serca, nierzadko niewydolności nerek towarzyszy też niewydolność serca. Rośnie ponadto ryzyko zawału i udaru.
Niedokrwistość i bladość
Objawy przewlekłej niewydolności nerek wynikają też z niedoboru erytropoetyny. Jest to hormon produkowany głównie w nerkach, który odpowiada za stymulowanie czerwonych krwinek. W sytuacji, gdy nerki nie pracują prawidłowo, dochodzi do niedoboru erytropoetyny, a to prowadzi do niedokrwistości. Objawem anemii mogą być m.in. zaburzenia oddychania, a także bladość skóry.
Zaburzenia elektrolitowe
Upośledzenie filtracji kłębuszkowej prowadzi do zatrzymywania wody, składników mineralnych i toksyn, a co za tym idzie, dochodzi do zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej i do zaburzeń metabolicznych. Wzrasta m.in. poziom potasu (hiperkaliemia) i fosforu (hiperfosfatemia), natomiast spada poziom wapnia (hipokalcemia) i sodu (hiponatremia). Co więcej, może dojść do kwasicy metabolicznej.
Diagnostyka i badania przy niewydolności nerek
Diagnostyka niewydolności nerek opiera się na badaniach moczu i krwi, które często są uzupełnione o badania obrazowe nerek.
Badania laboratoryjne moczu i krwi
Podstawą jest oznaczenie kreatyniny i mocznika we krwi. W przypadku chorych nerek obserwuje się wzrost ich stężenia. Kluczowy jest także wskaźnik filtracji kłębuszkowej eGFR. Wylicza się go na podstawie wyników kreatyniny z uwzględnieniem wieku i płci. Pozwala on ocenić czynność nerek. Przewlekłą niewydolność nerek stwierdza się, gdy eGFR utrzymuje się poniżej 60ml/min przez ponad 3 miesiące.
Bada się także poziom elektrolitów – sodu, wapnia, potasu i fosforu. W celu wykrycia ewentualnej niedokrwistości wykonuje się morfologię. Sprawdza się też poziom kwasu moczowego i mocznika.
Ważne jest badanie ogólne moczu – ocena pH, ciężaru właściwego, określenie obecności białka, krwinek białych i czerwonych oraz glukozy. Oznacza się też wskaźnik ACR – albumina/kreatynina. Ponadto lekarz może zlecić szereg dodatkowych badań.
Badania obrazowe nerek
Pomocne w diagnostyce i ocenie funkcji nerek są badania obrazowe – USG, tomografia komputerowa i rezonans magnetyczny.
Kiedy udać się do lekarza?
Do lekarza trzeba się zgłosić, gdy tylko zaobserwujemy objawy chorej nerki. Jeśli chodzi o objawy ostrej niewydolności nerek, to zazwyczaj trudno je przeoczyć. Inaczej jest w przypadku przewlekłej niewydolności nerek, gdyż choroba daje o sobie znać, dopiero gdy jest już zaawansowana. Z tego też powodu warto regularnie robić profilaktyczne badania moczu i krwi.
Objawy problemów z nerkami, które powinny skłonić do pilnej wizyty u lekarza, to m.in.: zmniejszone oddawanie moczu, krew w moczu, piana w moczu (białkomocz), a także towarzyszące im obrzęki, duszności, nudności, przewlekłe zmęczenie, silny ból w dole pleców.
Leczenie i wspomaganie pracy nerek
Leczenie niewydolności nerek nie jest łatwe. Leki oraz metody leczenia trzeba dobrać do rodzaju niewydolności – inaczej leczy się ostre uszkodzenie nerek, inaczej przewlekłą niewydolność nerek. Pod uwagę bierze się także stopień zaawansowania choroby. Kluczowe jest oczywiście rozpoznanie przyczyny i jej wyeliminowanie. Jest to szczególnie ważne przy ostrym uszkodzeniu nerek, szybkie usunięcie czynnika powodującego niewydolność może przywrócić funkcje nerek i pozwala uniknąć powikłań.
Leczenie ma na celu m.in. spowolnienie procesu niszczenia nerek, obejmuje nie tylko farmakoterapię, ale i obowiązkową zmianę diety i stylu życia (np. osoby otyłe muszą zmniejszyć masę ciała). W zaawansowanych stadiach konieczne jest leczenie nerkozastępcze – dializy (hemodializy lub dializy otrzewnowe), a czasem także przeszczep nerki.
Leki stosowane w niewydolności nerek
Leczenie farmakologiczne jest uzależnione m.in. od chorób współistniejących i występujących objawów. Kluczowe są też leki o działaniu nefroprotekcyjnym. Najczęściej lekarze zlecają do stosowania leki na nadciśnienie tętnicze i na cukrzycę, a także leki moczopędne (diuretyki), leki zmniejszające białkomocz, leki na anemię, leki normujące zaburzenia gospodarki wapniowo-fosforanowej, czasem też leki przeciwbólowe (ale nie z grupy NLPZ).
Dieta niskobiałkowa i ograniczenie soli
Słaba praca nerek wymaga przestrzegania ścisłych zaleceń dietetycznych. Podstawą jest ograniczenie spożycia białka, a także sodu, potasu i fosforu. Jest to konieczne do tego, aby m.in. zmniejszyć obciążenie nerek. Trzeba kontrolować spożycie soli – maksymalne dzienne spożycie wynosi 5g. Ważne jest, aby unikać produktów o dużej zawartości soli, czyli m.in. konserw, wędlin, kiszonek.
Należy też unikać produktów bogatych w fosfor, np. orzechów, roślin strączkowych i sera żółtego, a także bogatych w potas, np. pomidorów, ziemniaków, bananów, suszonych owoców, kakao. Na liście produktów zakazanych są też tłuste ryby, produkty wędzone, podroby, sery pleśniowe i topione. Trzeba też zrezygnować z alkoholu i papierosów.
Zalecane są natomiast:
- warzywa o niskiej zawartości potasu, np. ogórki, cukinia, sałata, kapusta
- jabłka, gruszki, maliny, borówki
- chude mięso i ryby (w umiarkowanych ilościach)
- jasne pieczywo, kasza jęczmienna, ryż
- zdrowe tłuszcze, np. olej rzepakowy, oliwa z oliwek
Szczególną uwagę trzeba zwracać na prawidłowe nawodnienie organizmu, przy czym konieczne jest jednoczesne kontrolowanie ilości oddawanego moczu.
Suplementacja i preparaty wspomagające
Chory musi być pod stałą opieką nefrologa. Niezwykle ważne jest, aby stosować się do wszystkich jego zaleceń. Nie wolno na własną rękę wprowadzać dodatkowych preparatów. Oczywiście suplementacja może przynieść wiele korzyści, ale trzeba pamiętać, że lekarz powinien zdecydować, czy dany środek może być stosowany!
Wspomagająco lekarz może zlecić zioła do picia lub zioła w tabletkach – wskazane są zioła o działaniu moczopędnym jak np. pokrzywa, skrzyp polny, pietruszka i liść brzozy. Ponadto dobre efekty mogą dać preparaty z ekstraktami z borówki brusznicy i żurawiny. Często zalecane jest dostarczanie takich składników jak witamina C, witamina D, witamina E, witaminy z grupy B, selen, cynk i kwasy Omega-3.
Przewlekła niewydolność nerek jest bardzo groźnym schorzeniem. Należy wiedzieć, że cierpi na nią wiele osób, głównie po 65. roku życia – niestety z uwagi na bezobjawowy początek często jest diagnozowana w późnym stadium. Jest to powód do tego, aby dbać o swoje nerki, a także regularnie je badać!
