Jakie są najczęstsze choroby psychiczne u dzieci w wieku szkolnym?
21.01.2026Ciągle za mało uwagi poświęca się zdrowiu psychicznemu dzieci w wieku szkolnym, a przecież wiele z nich cierpi z powodu ADHD, zaburzeń ze spektrum autyzmu, zaburzeń lękowych oraz depresji. Dlaczego tak często rozpoznaje się choroby psychiczne u dzieci? Jak należy postępować, gdy zostaną zaobserwowane objawy wskazujące na zaburzenia natury psychicznej u dziecka?
Spis treści:
- Dlaczego trzeba pilnować zdrowia psychicznego dzieci?
- Najczęstsze 10 chorób psychicznych u dzieci w wieku szkolnym
- Przyczyny problemów psychicznych u dzieci
- Jak rozpoznać problem u swojego dziecka?
Dlaczego trzeba pilnować zdrowia psychicznego dzieci?
Zdrowie psychiczne definiuje się jako dobrostan na poziomie poznawczym, behawioralnym, emocjonalnym oraz społecznym. Wyraźnie trzeba powiedzieć, że zdrowie psychiczne dzieci jest równie ważne, co ich zdrowie fizyczne, a niestety często ten aspekt jest zaniedbywany, czego konsekwencją jest rosnąca liczba dzieci z chorobami i zaburzeniami psychicznymi.
Ogromnym problemem jest również to, że w Polsce dostęp do specjalistycznej pomocy jest ograniczony. Brakuje dziecięcych psychologów i psychiatrów. W poradniach czas oczekiwania na wizytę jest bardzo długi, a oddziały szpitalne są przepełnione.
Statystyki i skala problemu w Polsce
Szacuje się, że około 10% (według niektórych danych nawet 20%) polskich dzieci cierpi na zaburzenia psychiczne – są to setki tysięcy dzieci i młodzieży, które potrzebują pomocy. Według statystyk największy odsetek problemów psychicznych, emocjonalnych i lękowych notuje się w grupie wiekowej od 12. do 17. roku życia.
Wpływ zdrowia psychicznego na rozwój dziecka
Zdrowie psychiczne dzieci jest istotne dla ich rozwoju. Ma wpływ na kształtowanie się ich rozwoju emocjonalnego, poznawczego, fizycznego i społecznego. O dobrostan dziecka należy dbać od narodzin. Badania wskazują, że wszystko, czego doświadcza maluch w pierwszym roku życia, ma największy wpływ na jego rozwój. Czynnikiem, który może go zaburzać, jest m.in. niewłaściwa opieka, ograniczanie bodźców zewnętrznych, stres rodziców.
Wczesne rozpoznawanie – klucz do sukcesu
Niezależnie od tego, czy mowa o chorobach somatycznych, czy psychicznych wczesne rozpoznanie jest kluczowe! Najszybciej pierwsze sygnały, że dziecko może potrzebować pomocy psychologicznej lub psychiatrycznej, mogą zauważyć osoby, które spędzają z nim najwięcej czasu – rodzice, rodzeństwo, dziadkowie, nauczyciele.
Dlaczego tak ważne jest wczesne rozpoznanie? Im szybciej problem zostanie zdiagnozowany, tym wcześniej można rozpocząć leczenie. Droga do wyzdrowienia, a w niektórych przypadkach do zapewnienia dziecku potrzebnych narzędzi do normalnego funkcjonowania jest długa i trudna. Natychmiastowe podjęcie odpowiednich działań poprawia rokowania, pozwala uniknąć pogorszenia się stanu dziecka i zapobiega poważnym konsekwencjom w przyszłości.
Długofalowe konsekwencje nieleczonych zaburzeń
Długo można mówić o skutkach wynikających z zaniedbania leczenia zaburzeń psychicznych u dzieci. Negatywnie wpływają one niemalże na każdy aspekt zdrowia i obniżają jakość życia. Problemy psychiczne u dzieci bez odpowiedniej terapii mogą się nasilać i pogłębiać, mogą pojawiać się myśli samobójcze u dzieci i próby odebrania sobie życia – statystyki wskazują, że w ostatnich latach drastycznie wzrosła liczba samobójstw wśród młodzieży! Duży problem stanowią też samookaleczenia u dzieci.
Nieleczone zaburzenia psychiczne u dzieci mają bezpośrednie przełożenie na ich dorosłe życie. Taka osoba może mieć m.in. trudności z funkcjonowaniem w społeczeństwie i z nawiązywanie bliskich relacji. Trzeba też wspomnieć, że np. nieleczona depresja u dzieci może z czasem doprowadzić do rozwoju chorób somatycznych, np. nadciśnienia lub cukrzycy.
Najczęstsze 10 chorób psychicznych u dzieci w wieku szkolnym
Warto na początek wytłumaczyć, że stosowanie terminu choroby psychiczne u dzieci do określania wszystkich zaburzeń natury psychicznej jest zasadniczo błędem. ADHD, czyli jedno z częściej diagnozowanych zaburzeń nie jest sensu stricto chorobą psychiczną, podobnie jak np. mutyzm selektywny lub zaburzenia lękowe.
Jednak niezależnie od tego, czy będziemy używać poprawnych terminów, czy nie, to najważniejsze jest, aby głośno mówić o tym, że problemy psychiczne dzieci szkolnych są realnym zagrożeniem! Jakie są najczęstsze rodzaje chorób psychicznych u dzieci?
ADHD – zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi
Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, czyli ADHD to zaburzenie neurorozwojowe często diagnozowane u dzieci przed 7. rokiem życia. Typowe dla ADHD u dzieci są trudności z koncentracją, problemy z kontrolą impulsów, nadmierna aktywność. Dzieci nie potrafią wysiedzieć na miejscu, nie potrafią dłużej skupić uwagi, są rozkojarzone i niecierpliwe, nie kończą zaczętych zadań, gubią rzeczy, przerywają innym, działają bez zastanowienia.
Zaburzenia lękowe – lęk separacyjny, fobia szkolna, fobie specyficzne
Lęki u dzieci to problem, z którym mierzy się całkiem sporo uczniów, a nawet przedszkolaków. Zaburzenia lękowe i fobie u dzieci mogą przybierać postać np.:
- lęku separacyjnego – panicznego strachu przed rozłąką z mamą lub innym opiekunem
- fobii społecznej – nasilonego lęku przed kontaktem z innymi ludźmi
- fobii specyficznej – silnego lęku przed konkretnymi czynnikami, np. ciemnością
- fobii szkolnej – lęku przed chodzeniem do szkoły
- uogólnionych zaburzeń lękowych – ciągłego zamartwiania się wieloma sprawami
- zespołu stresu pourazowego – napadów lękowych związanych z przeżytą traumą
Zaburzenia lękowe definiuje się jako nieadekwatny do sytuacji lęk, który wpływa na codzienne funkcjonowanie. Objawiają się one np. bólem brzucha, nudnościami i wymiotami, bólami i zawrotami głowy, przyspieszonym biciem serca, moczeniem się, apatią, przygnębieniem, wycofaniem, drażliwością, niepokojem, trudnościami z koncentracją i unikaniem sytuacji społecznych. Mogą też pojawiać się zaburzenia snu u dzieci.
Skąd się biorą lęki u dzieci? U ich podłoża mogą leżeć traumatyczne wydarzenia, stres szkolny, presja, nadopiekuńczość lub nadmierna kontrola rodziców, nie bez znaczenia są predyspozycje genetyczne oraz nadwrażliwość układu nerwowego.
Depresja dziecięca i młodzieńcza
Depresja dziecięca i młodzieńcza to częste choroby psychiczne u dzieci w wieku szkolnym. Depresja kojarzona jest głównie z długotrwałym smutkiem, jednak u dzieci może ona objawiać się drażliwością, płaczliwością, kapryszeniem, wybuchami złości, niechęcią do zabawy i kontaktu z rówieśnikami, wycofaniem, zaburzeniami snu, zaburzeniami łaknienia, problemem z koncentracją, bólami głowy i brzucha.
Depresja nastolatków oprócz smutku przejawia się agresją, izolacją, ucieczką w świat wirtualny, problemami w szkole, zachowaniami autodestrukcyjnymi, samookaleczeniem, ryzykownymi zachowaniami, eksperymentami z używkami, myślami i próbami samobójczymi.
Zaburzenia spektrum autyzmu (ASD)
Zaburzenia ze spektrum autyzmu są zaburzeniami neurorozwojowymi, które dziecko przejawia już we wczesnym dzieciństwie – najczęściej przed ukończeniem 3. roku życia. Warte podkreślenia jest to, że każdy przypadek jest inny – do spektrum należą zarówno osoby z ponadprzeciętną inteligencją, jak i osoby z niepełnosprawnością intelektualną.
Autyzm u dzieci może się objawiać m.in. trudnościami w komunikacji (np. rozwój mowy jest opóźniony, dziecko nie rozumie sarkazmu) i w interakcjach społecznych (dziecko ma problem m.in. z nawiązywaniem relacji, nie rozumie sytuacji społecznych, ma trudności z rozumieniem emocji innych osób).
Charakterystyczne są powtarzalne wzorce zachowań – dzieci ze spektrum działają zgodnie ze stałą rutyną, źle reagują na zmiany. Do typowych objawów zalicza się także specyficzne zainteresowania oraz nadwrażliwość sensoryczną. Częsta jest też agresja u dzieci z autyzmem.
Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (OCD)
Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne (nerwica natręctw) objawiają się obsesjami – natrętnymi myślami związanymi np. z obawą o życie bliskich, lękiem przed zarazkami oraz kompulsjami – przymusem wykonywania pewnych czynności, np. częstym myciem rąk, ciągłym sprawdzaniem różnych rzeczy. W przypadku dzieci zwykle dominują kompulsje!
Zaburzenia zachowania i zaburzenie opozycyjno-buntownicze
Jako zaburzenia opozycyjno-buntownicze rozumie się utrwalony wzorzec nieposłusznych, wrogich i buntowniczych zachowań wobec autorytetów. Dziecko sprzeciwia się dorosłym, stawia opór wobec poleceń, próśb i zasad, często się kłóci, przekracza granice i testuje reakcje otoczenia. Typowe są wybuchy złości, drażliwość, mściwość, kłamstwa i agresja werbalna.
Ten rodzaj zaburzeń diagnozuje się zazwyczaj przed 6. rokiem życia – częściej u chłopców. U starszych dzieci i młodzieży przeważają zaburzenia zachowania, które są poważniejszym problemem. Cechują się one większą agresją fizyczną, okrucieństwem, wandalizmem, kradzieżami, destrukcyjnym zachowaniem, np. stosowaniem używek. Często ich zwiastunem są zaburzenia opozycyjno-buntownicze w dzieciństwie.
Zaburzenia odżywiania – anoreksja i bulimia
Bulimia i anoreksja u dzieci to najczęstsze zaburzenia odżywiania. Są to zaburzenia psychiczne wynikające z niezdrowego skupiania się na wadze i wyglądzie. Ponadto u młodszych dzieci zdarzają się selektywne zaburzenia odżywiania, które polegają na odmawianiu jedzenia niektórych produktów, np. o określonym zapachu lub konsystencji.
Anoreksja u dzieci objawia się obsesyjnym kontrolowaniem niskiej wagi. Dziecko lub nastolatek odmawia jedzenia, ponadto chcąc zmniejszyć łaknienie, przyjmuje różne środki, czasem też wywołuje wymioty. Bulimię definiuje się jako niekontrolowane objadanie się ogromnymi ilościami jedzenia w bardzo krótkim czasie oraz szybkie zwracanie pożywienia poprzez wywoływanie wymiotów i stosowanie środków przeczyszczających.
Oba te zaburzenia mają wyniszczający wpływ na młody organizm. Prowadzą do niedożywienia oraz niedoborów witamin i składników mineralnych. Przekłada się to na upośledzenie i zaburzenie rozwoju fizycznego i intelektualnego.
Mutyzm wybiórczy
Mutyzm selektywny (wybiórczy) jest zaburzeniem lękowym, które polega na tym, że dziecko nie mówi tylko w pewnych sytuacjach, np. w szkole lub w towarzystwie obcych ludzi. Natomiast w domu swobodnie porozumiewa się z członkami rodziny. Przyczyną tego stanu jest lęk społeczny, czasem objawy mutyzmu wybiórczego wywoływane są stresem. Na szczęście jest to zaburzenie przejściowe, podjęcie odpowiednich działań pozwala na całkowite wyeliminowanie problemu.
Tiki nerwowe i zespół Tourette’a
U niektórych dzieci mogą występować tiki, czyli niekontrolowane, nagłe, powtarzające się ruchy lub dźwięki. Można zaobserwować u dziecka np. mimowolne mruganie, chrząkanie lub pociąganie nosem. Tiki mogą być związane z niedojrzałością układu nerwowego, choć głównymi czynnikami wyzwalającymi i nasilającymi są silne emocje, stres szkolny, lęk, zmęczenie, przebodźcowanie.
W przypadku, gdy tiki się nasilają i utrzymują przez dłuższy czas, do tego pojawiają się tiki złożone, np. dotykanie, podskoki, powtarzanie słów, wówczas można podejrzewać u dziecka zespół Tourette’a.
Zaburzenia nastroju dwubiegunowe
Zaburzenia dwubiegunowe u dzieci objawiają się gwałtownymi, częstymi zmianami nastroju – przeplatają się epizody maniakalne z depresyjnymi. Typowa dla manii jest m.in. euforia, pobudzenie, gonitwa myśli, choć u dzieci objawia się głównie wybuchami złości, drażliwością i agresją. Epizody depresji przejawiają się smutkiem, apatią, spadkiem energii, wycofaniem i zaburzeniami snu, mogą pojawić się myśli samobójcze u dzieci.
Przyczyny problemów psychicznych u dzieci
Choroby psychiczne dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym rzadko kiedy mają jedną przyczynę. Zwykle ich podłoże jest wieloczynnikowe. Skąd więc się biorą problemy psychiczne dzieci szkolnych?
Czynniki genetyczne i biologiczne
Na początek należy wspomnieć o czynnikach biologicznych i genetycznych. Choroby i zaburzenia psychiczne mogą być dziedziczone po rodzicach, jednakże fakt, że u rodziców zostało zdiagnozowane takie zaburzenie, nie oznacza, że dziecko również zachoruje.
Istotne w rozwoju zaburzeń psychicznych są też zmiany w biomechanice mózgu jak np. nieprawidłowe funkcjonowanie neuroprzekaźników. Kluczowe mogą być także różnego rodzaju urazy głowy lub inne uszkodzenia neurologiczne.
Wpływ środowiska rodzinnego
Czynniki rodzinne mają znaczący wpływ dla rozwoju takich zaburzeń jak depresja u dzieci lub fobie u dzieci. W niektórych przypadkach taką rolę pełni utrata bliskiej osoby, np. śmierć rodzica, w innych – przemoc (psychiczna, emocjonalna, fizyczna, seksualna).
Dzieci z dysfunkcyjnych rodzin mogą być bardziej narażone na zaburzenia emocjonalne i psychiczne. Mowa tu o zaniedbywaniu, konfliktach, rozwodach, uzależnieniach rodziców. Często podkreśla się także wpływ sposobu wychowania jak np. stosowanie kar fizycznych, brak wsparcia i zainteresowania, nadmierna kontrola, brak konsekwencji, nadopiekuńczość.
Traumy i trudne doświadczenia
Jako jedną z przyczyn można wskazać traumatyczne przeżycia i trudne doświadczenia. Są to głównie doświadczenia osobiste – strata bliskiej osoby, ubóstwo, prześladowanie przez rówieśników, przemoc, choć mogą one być potęgowane przez wydarzenia globalne jak wojna, klęski żywiołowe, czy ostatnio pandemia Covid-19 i związany z nią lockdown.
Presja szkolna i rówieśnicza
Zaburzenia psychiczne i zaburzenia emocjonalne u dzieci mogą wynikać z tego, że są one cały czas poddawane presji – ze strony rodziców, nauczycieli i rówieśników. Presja szkolna wynika z nadmiaru obowiązków, wygórowanych wymagań odnośnie do osiągania dobrych wyników i jednoczesnego strachu przed niskimi ocenami.
Niemniej istotna jest presja rówieśnicza. Dziecko porównuje się do kolegów i koleżanek, chce ubierać się, wyglądać i zachowywać jak inni. Odczuwa nacisk ze strony otoczenia na to, aby robić rzeczy, których nie chce, np. pić alkohol, palić, brać udział w internetowych wyzwaniach.
Dziecko odczuwa stres i lęk przed ocenianiem, odrzuceniem i wykluczeniem. Ze względu na silną potrzebę akceptacji i bycia lubianym dzieci często rezygnują z własnego zdania i własnej tożsamości. Oczekiwania otoczenia mogą obniżać ich samoocenę i mają duży wpływ np. na rozwój zaburzeń odżywiania.
Media społecznościowe i uzależnienia cyfrowe
Dzieci i nastolatkowie żyją w innej rzeczywistości niż wcześniejsze pokolenia. Kontakty międzyludzkie z „realu” przeniosły się do internetu. Media społecznościowe są poważnym zagrożeniem dla zdrowia psychicznego dzieci. Idealne życie przedstawiane przez innych wywołuje lęk i kompleksy, obniża samoocenę. Ponadto dzieci uzależniają się od ciągłego sprawdzania wiadomości i powiadomień, pojawiają się u nich objawy FOMO, czyli lęku przed przegapieniem czegoś ważnego.
Jeszcze większym zagrożeniem jest internetowy hejt. Wystarczy jedno zdjęcie lub filmik przedstawiający kogoś w niekorzystnym świetle i w ciągu kilku sekund ofiara zostaje narażona na zmasowany atak negatywnych opinii – także od obcych osób. Nie dziwi więc, że depresja nastolatków i próby samobójcze są coraz częstszym problemem.
Jak rozpoznać problem u swojego dziecka?
Problemy psychiczne u dzieci w obecnych czasach stanowią prawdziwą plagę. Niestety w wielu wypadkach rodzice ignorują pewne sygnały. Jak rozpoznać chorobę psychiczną u dziecka? Przede wszystkim rodzice muszą więcej czasu poświęcać swojemu potomstwu, muszą być też wyczuleni na potencjalne objawy chorób psychicznych u dzieci.
Takim sygnałem jest sytuacja, gdy dziecko zaczyna zachowywać się inaczej niż do tej pory, ma problemy w szkole, jest ciągle smutne lub wycofane. Zaniepokoić powinna agresja u dzieci. Warto zgłosić się wtedy do psychologa dziecięcego, który zleci terapię lub preparaty uspokajające. Szczególną uwagę trzeba zachować, gdy dziecko w ostatnim czasie przeżyło traumę, np. rozwód rodziców.
Co oprócz obserwacji i szybkiego reagowania mogą zrobić rodzice? Powinni zadbać o zdrowie fizyczne i zdrowie psychiczne dzieci. W przypadku chorób psychicznych trudno mówić o skutecznej profilaktyce, ale nie zaszkodzi wspomagać rozwój dziecka poprzez np. preparaty na odporność i suplementy na koncentrację.
Należy dbać o zdrową dietę, która powinna być bogata w niezbędne minerały i witaminy dla dzieci. Jakie witaminy wspierają zdrowie psychiczne u dzieci i młodzieży? Szczególnie ważne są witaminy z grupy B, witamina D, a ponadto magnez oraz kwasy Omega-3.
Zaburzenia i choroby psychiczne u dzieci to coraz częstszy problem. Duży wpływ na to ma życie w ciągłym stresie, presja rówieśnicza, a także fakt, że media społecznościowe pokazują nierealne wzorce, z czym wiele dzieci nie potrafi sobie poradzić!
