Jakie są objawy zawału serca u kobiet?

mgr farm. Katarzyna Borowiec

Zawał serca kojarzy się z miażdżącym bólem zamostkowym promieniującym do lewej ręki. Tak zazwyczaj wygląda zawał… ale tylko u mężczyzn. U kobiet przebiega on inaczej, dolegliwości są mniej typowe i łagodniejsze. Bardzo często jest to przyczyną opóźnienia diagnozy. Jak więc wyglądają objawy zawału serca u kobiet? Co zrobić, gdy się pojawią?

Spis treści:

• Dlaczego zawał serca u kobiet wygląda inaczej?
• Jakie są klasyczne objawy zawału serca u kobiet?
• Jakie są nietypowe objawy zawału serca u kobiet?
• Czym różnią się objawy zawału u kobiet i mężczyzn?
• Czynniki ryzyka zawału serca u kobiet
• Co robić, gdy podejrzewasz zawał serca? Pierwsza pomoc
• Diagnostyka zawału serca u kobiet
• Jak zapobiegać zawałowi serca u kobiet?

Dlaczego zawał serca u kobiet wygląda inaczej?

Zawał serca to inaczej ostry zespół wieńcowy – jest on stanem zagrożenia życia. Przyczyną zawału jest zablokowanie przepływu w tętnicach wieńcowych (zwykle przez blaszkę miażdżycową), wskutek czego dochodzi do niedotlenienia, niedokrwienia i martwicy mięśnia sercowego.

Przez lata funkcjonowało przekonanie, że zawał serca dotyczy niemalże wyłącznie mężczyzn, nie jest to jednak prawdą. Ostry zespół wieńcowy również występuje u kobiet. Różnicą jest jednak to, jak się objawia!

Dlaczego objawy zawału serca u kobiet różnią się od tych, jakie pojawiają się u mężczyzn? Powodem odmiennego obrazu klinicznego zawału u różnych płci jest to, że przyczyny zawału serca u kobiet są zazwyczaj związane z mniejszymi naczyniami krwionośnymi, ponadto u kobiet może dochodzić do samoistnego rozwarstwienia tętnicy wieńcowej (SCAD).

Jakie są klasyczne objawy zawału serca u kobiet?

Skoro u kobiet ostry zespół wieńcowy wygląda inaczej niż u mężczyzn, to, na jakie objawy zawału serca u kobiet trzeba być wyczulonym? U części kobiet zawał może dawać typowe dolegliwości, choć są one dużo mniej nasilone lub mają nieco inny charakter.

• Ból lub ucisk w klatce piersiowej

Jednym z tych bardziej typowych objawów jest ból w klatce piersiowej, któremu towarzyszy uczucie ucisku. Ból zlokalizowany jest za mostkiem, może być kłujący, gniotący lub piekący. U kobiet ból nie jest tak nasilony jak u mężczyzn, częściej określany jest jako dyskomfort w klatce piersiowej.

• Duszność i trudności z oddechem

Wraz z bólem mogą się pojawiać trudności w oddychaniu i wrażenie „przytykania”. Czasem duszność pojawia się bez bólu.

• Ból promieniujący do ramion, pleców i szczęki

Pojawiający się ból zazwyczaj nie jest nagły, a narastający, może promieniować do szczęki, szyi i obustronnie do ramion – nie tylko do lewej strony, jak to się dzieje u mężczyzn.

Jakie są nietypowe objawy zawału serca u kobiet?

Objawy zawału mięśnia sercowego u kobiet częściej są jednak bardzo niecharakterystyczne i zupełnie nie wskazują na problemy kardiologiczne. Ponadto zdarza się, że zawał serca u kobiet jest skąpoobjawowy, a czasem bezobjawowy, co określa się mianem „cichego zawału”. Jak rozpoznać zawał u kobiety?

• Silne zmęczenie i osłabienie bez wyraźnej przyczyny

Kobieta może doświadczać nagłego, silnego zmęczenia oraz nietypowego osłabienia i całkowitego braku sił. Jeśli objawy te pojawiają się bez wyraźnej przyczyny, należy skonsultować się z lekarzem.

• Nudności, wymioty i ból żołądka

Nietypowym objawem wskazującym na zawał mogą być dolegliwości ze strony układu pokarmowego, które często są mylone z problemami trawiennymi, zatruciem pokarmowym lub grypą żołądkową. Może to być np. ostry ból żołądka (ból w nadbrzuszu), zgaga, nudności oraz wymioty.

• Ból pleców – między łopatkami

Ból nie zawsze jest zlokalizowany w klatce piersiowej, ale na plecach, a dokładniej między łopatkami.

• Ból szczęki i szyi

Ból szczęki i szyi również może być sygnałem alarmowym.

• Zawroty głowy i zimne poty

Zdarzają się zawroty głowy i towarzyszące im zimne poty, czasem też uderzenia gorąca i kołatanie serca. Te dolegliwości zazwyczaj są utożsamiane z menopauzą, a nie z zawałem, przez co wiele kobiet je ignoruje.

• Bezsenność i lęk na kilka dni przed zawałem

Jako wczesne objawy zawału serca u kobiet często wskazuje się silny lęk, lęk przez zbliżającą się śmiercią, stres, niepokój oraz bezsenność. Mogą one pojawiać się kilka dni, a w niektórych przypadkach nawet kilka tygodni przed zawałem.

• Obrzęki kończyn dolnych

Pierwsze objawy zawału u kobiet można także zauważyć na nogach. Kilka tygodni przed może pojawiać się opuchlizna kończyn dolnych.

Czym różnią się objawy zawału u kobiet i mężczyzn?

Zawał serca u kobiet pojawia się później niż u mężczyzn, średnio 10 lat później – około 67.-70. roku życia. Zauważalną różnicą jest także inny obraz kliniczny zawału u kobiet oraz trudności w jego diagnozowaniu.

• Porównanie typowego przebiegu

Choć choroby kardiologiczne, w tym również zawał mogą występować niezależnie od płci, to jednak jest ona istotnym czynnikiem decydującym o tym, jak będzie się objawiał atak serca. Jakie są objawy zawału serca u kobiet, a jakie u mężczyzn?

• typowy ból – u mężczyzn: nagły, bardzo silny, gniotący ból zamostkowy, wywołujący uczucie ciężaru; u kobiet: ból jest lżejszy, rozlany, czasem nie pojawia się w ogóle.
• promieniowanie bólu – u mężczyzn: ból promieniuje do lewej ręki, żuchwy, pleców; u kobiet: ból zwykle odczuwany jest w przestrzeni między łopatkami, szyi i szczęce.
• objawy towarzyszące – u mężczyzn: duszność, zimne poty; u kobiet: nudności, wymioty, niestrawność, skrajne zmęczenie, bezsenność.

Subiektywne uczucie towarzyszące mężczyznom podczas zawału to uczucie „piorunującego” bólu, natomiast u kobiet jest to nagła słabość, lęk i duszność.

• Dlaczego kobiety później trafiają do szpitala?

Kobiety trafiają do szpitala później i rzadziej, co ma związek z tym, że zawał serca u kobiet nie przebiega typowo – objawy są mało charakterystyczne i mogą być maskowane przez objawy istniejących już schorzeń, sam przebieg może być skąpoobjawowy lub bezobjawowy. Objawy zawału u kobiet są więc ignorowane lub są diagnozowane jako inne choroby.

• Statystyki – śmiertelność z powodu zawału u kobiet vs mężczyzn

Niestety z powodu bagatelizowania objawów, problemów z diagnozowaniem oraz późniejszego występowania zawału, śmiertelność u kobiet jest wyższa niż u mężczyzn – mimo że statystycznie mężczyźni częściej doznają ataku serca.

Czynniki ryzyka zawału serca u kobiet

Podobnie jak u mężczyzn można wyszczególnić szereg czynników zwiększających ryzyko wystąpienia zawału u kobiet.

• Menopauza i spadek poziomu estrogenów

Większe ryzyko występuje po menopauzie, co ma związek ze spadkiem poziomu estrogenów. Estrogeny mają działanie kardioprotekcyjne, gdy z wiekiem ich stężenie się obniża, gwałtownie rośnie prawdopodobieństwo rozwoju chorób układu krążenia – nadciśnienia, miażdżycy i arytmii.

Szczególnie wysokie ryzyko zawału stwierdza się u kobiet, które przeszły menopauzę przedwcześnie – przed 40. rokiem życia.

• Nadciśnienie tętnicze

Istotnym czynnikiem ryzyka jest nadciśnienie tętnicze. W wyniku wysokiego ciśnienia krwi dochodzi do uszkodzenia tętnic wieńcowych.

• Podwyższony cholesterol

Również wysoki poziom cholesterolu niekorzystnie wpływa na stan tętnic wieńcowych i przyczynia się do tworzenia blaszki miażdżycowej.

• Cukrzyca – silniejszy czynnik ryzyka u kobiet niż u mężczyzn

Choć u mężczyzn cukrzyca także jest czynnikiem ryzyka, to zdecydowanie u kobiet przypisuje się jej dużo większe znaczenie w zwiększaniu prawdopodobieństwa zawału. Ponadto współistnienie cukrzycy predestynuje do „cichego zawału”.

• Otyłość i siedzący tryb życia

Za rozwój miażdżycy, czyli przyczyny choroby niedokrwiennej serca, w dużej mierze odpowiada niezdrowa dieta, otyłość, nadwaga oraz siedzący tryb życia.

• Palenie papierosów

Palenie papierosów to nałóg, który bardzo obciąża serce i układ krążenia, zwiększając ryzyko zawału.

• Stres i depresja

Trzeba też wspomnieć, że stan psychiczny (przewlekły stres, depresja) ma ogromny wpływ na wzrost ryzyka zawału u kobiet. Dodatkowo nagły stres emocjonalny może doprowadzić do zespołu Takotsubo, czyli tzw. zespołu złamanego serca. Jest to rodzaj kardiomiopatii, której objawy przypominają zawał.

• Antykoncepcja hormonalna a ryzyko sercowo-naczyniowe

Ryzyko sercowo-naczyniowe jest wyższe u kobiet, które stosują antykoncepcję hormonalną – głównie dwuskładnikową, czyli preparaty zawierające estrogen i progestagen. Szczególnie jest to istotne w przypadku kobiet, u których istnieją również inne czynniki ryzyka, m.in. palenie papierosów, wiek powyżej 35. roku życia, otyłość, predyspozycje do zakrzepicy.

• Stan przedrzucawkowy i cukrzyca ciążowa w wywiadzie

Szacuje się, że stan przedrzucawkowy (preeklampsja) aż czterokrotnie zwiększa ryzyko zawału serca w ciągu 10 lat od porodu, z czasem nieco spada, ale nadal pozostaje wysokie. Jest to związane z tym, że stan przedrzucawkowy trwale uszkadza śródbłonek naczyniowy.

Także cukrzyca ciążowa jest uważana za istotny czynnik ryzyka. Po pierwsze cukrzyca ciążowa sprzyja rozwojowi cukrzycy typu 2 w przyszłości (jest ona głównym czynnikiem ryzyka zawału u kobiet), ponadto sama w sobie zwiększa ryzyko chorób sercowo-naczyniowych – przyczynia się do trwałego uszkodzenia śródbłonka i do przyspieszenia rozwoju miażdżycy.

• Choroby autoimmunologiczne

Choroby autoimmunologiczne (np. łuszczyca, toczeń rumieniowaty układowy, reumatoidalne zapalenie stawów, choroba Hashimoto) przebiegają z przewlekłym stanem zapalnym. Utrzymujący się długotrwale stan zapalny uszkadza ściany naczyń krwionośnych i przyspiesza procesy miażdżycowe.

Co robić, gdy podejrzewasz zawał serca? Pierwsza pomoc

Nietypowe objawy zawału u kobiet są przyczyną późnego rozpoznania, a trzeba pamiętać, że zawał serca stanowi bezpośrednie zagrożenie życia i wymaga natychmiastowej pomocy medycznej. Jak rozpoznać zawał u kobiety? Zazwyczaj nie pojawia się silny ból w klatce piersiowej, częściej jest to ból pleców między łopatkami, nagłe silne zmęczenie, zawroty głowy, nudności, wymioty, lęk.

Jak powinna wyglądać pierwsza pomoc przy zawale u kobiet?

• przy podejrzeniu zawału należy zadzwonić na numer 112 lub 999, należy poinformować dyspozytora o występujących objawach (pod żadnym pozorem kobieta z objawami zawału nie może prowadzić samochodu).
• kobieta powinna zająć pozycję półsiedzącą – należy oprzeć plecy o ścianę i zgiąć nogi w kolanach, w takiej pozycji obciążenie serca jest mniejsze, łatwiej też oddychać.
• zaleca się poluzować ciasne ubranie i rozpiąć biustonosz.
• warto otworzyć okno, aby zapewnić dopływ świeżego powietrza.
• jeśli nie doszło do utraty przytomności, należy podać chorej aspirynę (zwykle 150-300mg) – przed połknięciem tabletki należy rozgryźć.
• wskazane mogą być też inne leki na serce, np. nitrogliceryna (informacje na temat tego, jakie leki podać, udzieli dyspozytor numeru alarmowego).
• w przypadku utraty przytomności i zatrzymania oddechu należy rozpocząć resuscytację krążeniowo-oddechową i kontynuować ją do przyjazdu karetki.

Diagnostyka zawału serca u kobiet

Diagnostyka zawału serca u kobiet polega na wykonaniu kilku kluczowych badań. Oczywiście powinna się ona zacząć od szczegółowego wywiadu lekarskiego.

• EKG – podstawowe badanie

Najważniejszym badaniem jest elektrokardiogram (EKG). Pozwala on stwierdzić niedokrwienie lub martwicę serca. Trzeba jednak zaznaczyć, że u kobiet zmiany w EKG mogą być niejednoznaczne.

• Troponina i markery sercowe

Konieczne jest oznaczenie troponiny oraz innych markerów sercowych we krwi (np. CK-MB, mioglobina, peptyd natriuretyczny). Podwyższony poziom troponiny wskazuje na uszkodzenie serca.

• Koronarografia

Koronografia pozwala obejrzeć tętnice wieńcowe i zlokalizować zator w tętnicy.

• Echo serca

Wykonuje się także echokardiografię (echo serca). Badanie umożliwia ocenę kurczliwości ścian serca i pozwala wykryć ewentualne zaburzenia.

• Dlaczego diagnostyka bywa trudniejsza u kobiet?

Nietypowe objawy zawału u kobiet to tylko jedna z przyczyn utrudniających diagnostykę, często są one mylone z innymi – bardziej prawdopodobnymi – schorzeniami. Do tego dochodzą trudności w interpretacji wyników oraz fakt, że standardy diagnostyczne i medyczne są tworzone w oparciu o badania kliniczne na mężczyznach.

Mimo że coraz więcej się mówi o różnicach między „kobiecym” a „męskim” zawałem, nadal objawy zawału u kobiet są bagatelizowane. Nie chodzi tylko o to, że one same je ignorują, również lekarze często przypisują zgłaszane przez kobiety objawy (jak np. lęk, stres, bezsenność) przyczynom emocjonalnym, a nie fizycznym.

Jak zapobiegać zawałowi serca u kobiet?

Profilaktyka zawału serca, podobnie jak wszystkich chorób kardiologicznych, polega na prowadzeniu szeroko pojętego zdrowego trybu życia i na badaniach profilaktycznych.

• Regularne badania – ciśnienie, cholesterol, cukier

Niezwykle ważne jest to, aby każda kobieta poddawała się badaniom profilaktycznym, w ten sposób można sprawdzić stan zdrowia i określić ewentualne ryzyko rozwoju chorób układu sercowo-naczyniowego.

Po pierwsze warto sobie kupić dobry ciśnieniomierz, aby móc regularnie mierzyć ciśnienie krwi. Po drugie należy przynajmniej raz w roku wykonywać pomiar cholesterolu i trójglicerydów (lipidogram) oraz cukru we krwi. Dodatkowo należy wykonywać też inne zlecane przez lekarza badania.

• Aktywność fizyczna i zdrowa masa ciała

Należy utrzymywać prawidłową masę ciała (w przypadku nadwagi lub otyłości konieczne jest zrzucenie nadmiernych kilogramów). Dla zdrowia serca wskazana jest regularna aktywność fizyczna o umiarkowanym natężeniu (np. jazda na rowerze, bieganie, pływanie). Należy sobie zapewnić przynajmniej 150 minut ruchu w tygodniu.

• Dieta śródziemnomorska i antymiażdżycowa

Najlepszą dietą przeciwmiażdżycową jest dieta śródziemnomorska. Jest to sposób odżywiania bazujący na produktach nieprzetworzonych, na dużej ilości warzyw i owoców, na jedzeniu przynajmniej dwa razy w tygodniu ryb (oraz owoców morza), na zdrowych tłuszczach – głównie oliwie z oliwek, produktach pełnoziarnistych, chudym nabiale, strączkach i orzechach.

W diecie przeciwmiażdżycowej należy unikać czerwonego mięsa, przetworzonego mięsa, tłuszczów nasyconych (np. boczek, pełnotłusty nabiał, masło), potraw smażonych i tłuszczów trans (np. twarde margaryny, fast foody, słodycze, wyroby cukiernicze, napoje słodzone, chipsy), alkoholu i nadmiaru soli.

• Rzucenie palenia

Jak najszybciej trzeba rzucić palenie! Trzeba też unikać biernego palenia.

• Zarządzanie stresem

Przewlekły stres jest czynnikiem ryzyka rozwoju chorób serca, dlatego wskazane jest, aby ograniczać stresujące sytuacje, a także nauczyć się, jak minimalizować ich wpływ na organizm poprzez stosowanie technik relaksacyjnych lub ćwiczeń oddechowych.

• Suplementacja wspierająca serce – magnez, Omega-3, koenzym Q10, potas

Choć dobrze zbilansowana, zróżnicowana dieta jest doskonałym źródłem witamin, minerałów, antyoksydantów i nienasyconych kwasów tłuszczowych, to w porozumieniu z lekarzem można również stosować suplementy diety ze składnikami wspierającymi serce i układ krążenia. Szczególnie polecany jest: magnez, potas, kwasy omega-3, koenzym Q10, witaminy z grupy B oraz witamina D.

Dużym problemem jest to, że społeczeństwo nadal ma za małą wiedzę na temat tego, jakie są objawy zawału serca u kobiet! Istotne jest, aby edukować kobiety, na co muszą zwracać uwagę i w jakiej sytuacji muszą dzwonić po pogotowie. Kluczowe jest również propagowanie profilaktyki przeciwzawałowej wśród płci żeńskiej.