Jesteś tutaj:
Strona główna
Blog
Jakie są skutki uboczne brania sterydów i czy trzeba się ich bać?

Jakie są skutki uboczne brania sterydów i czy trzeba się ich bać?

02.08.2026

mgr farm. Aleksander Wojtala

Sterydy to jedna najważniejszych grup leków. Są bardzo skuteczne m.in. w zwalczaniu stanów zapalnych. Wykorzystuje się je w terapiach różnych schorzeń. Ogromnym minusem sterydów są ich działania niepożądane. Jest ich dużo i czasem są naprawdę ciężkie. Jakie mogą być skutki uboczne kortykosteroidów? [1]

Spis treści:

Czym są sterydy i do czego są stosowane?
Rodzaje sterydów i różne drogi podania – czy każda forma ma te same skutki uboczne?
Skutki uboczne sterydów doustnych – co może się pojawić?
Skutki uboczne sterydów wziewnych
Skutki uboczne sterydów miejscowych na skórę
Skutki uboczne sterydów anabolicznych
Czy odstawienie sterydów jest bezpieczne?
Jak minimalizować skutki uboczne sterydów?
Czy trzeba się bać sterydów? Kiedy korzyści przewyższają ryzyko?
FAQ
Źródła

Czym są sterydy i do czego są stosowane?

Sterydy to grupa leków o silnym działaniu przeciwzapalnym, a także przeciwalergicznym i immunosupresyjnym. Głównymi wskazaniami do ich stosowania są m.in. [1]

alergie i anafilaksje
astma i przewlekła obturacyjna choroba płuc
choroby zapalne skóry
choroby zapalne jelit
choroby autoimmunologiczne jak np. RZS, toczeń rumieniowaty

W medycynie i farmakologii wykorzystuje się głównie syntetyczne odpowiedniki hormonów kory nadnerczy, czyli kortykosteroidy. Dzieli się je na glikokortykosteroidy i mineralokortykosteroidy. Do glikokortykosteroidów zalicza się m.in. [1]

prednizon
hydrokortyzon
betametazon
triamcynolon

Mineralokortykosteroidy głównie wskazane są w leczeniu przewlekłej niedoczynności nadnerczy. Jedynym z przedstawicieli tej grupy jest fludrokortyzon. [1]

Do wymienionych wyżej zastosowań można dodać dziesiątki kolejnych. Sterydy należą do jednych z najpowszechniej stosowanych substancji leczniczych. Leczenie wielu schorzeń nie byłoby bez nich możliwe. Są też podstawą terapii immunosupresyjnej po przeszczepach. Niestety mogą one wywoływać skutki uboczne. Zazwyczaj dzieje się tak, gdy są przyjmowane długotrwale lub w dużych dawkach. [1] [8]

Rodzaje sterydów i różne drogi podania. Czy każda forma ma te same skutki uboczne?

Sterydy można podawać właściwie na każdy sposób. W leczeniu objawów alergii sezonowych stosuje się je donosowo lub doocznie, przy astmie w formie wziewnej. Na stany zapalne skóry miejscowo w postaci maści. Oczywiście można je podawać doustnie. W niektórych przypadkach stosuje się je dożylnie, dostawowo lub domięśniowo. [1]

Każda droga podania ma swoje zalety oraz wady. Szczególnie widoczne jest to w przypadku możliwych skutków ubocznych. Ich rodzaj i nasilenie są bezpośrednio związane z tym, jak są stosowane sterydy oraz od tego, czy mają działanie miejscowe, czy ogólnoustrojowe. [1]

Sterydy doustne – najsilniejsze działanie ogólnoustrojowe

Sterydy przyjmowane w tabletkach oddziałują na cały organizm. Oznacza to, że mogą wywoływać wiele różnych efektów niepożądanych. To jednak nie wszystko, bardzo często skutki uboczne brania sterydów doustnie są poważne i niosą trwałe powikłania zdrowotne. [1] [8]

Sterydy wziewne – czy są bezpieczne przy długotrwałym stosowaniu?

Sterydy wziewne najczęściej są stosowane w terapii astmy, a ona wymaga długotrwałego leczenia. Taka forma podania minimalizuje jednak działania ogólnoustrojowe, więc są one uznawane za bezpieczne do przewlekłego stosowania. Trzeba jednak uściślić, że skutki uboczne sterydów wziewnych są możliwe, ale są raczej łagodne i pojawiają się w obrębie jamy ustnej i gardła. [3] [12]

Sterydy miejscowe na skórę – skutki uboczne przy długim stosowaniu

Czy możliwe są skutki uboczne sterydów na skórę? Tak, niepożądane efekty mogą być widoczne na ciele. Głównie są nimi zagrożone osoby, które długotrwale lub nieprawidłowo stosują maści sterydowe. Zazwyczaj są to objawy miejscowe, ale nie można wykluczyć wystąpienia objawów ogólnoustrojowych. [4] [10]

Sterydy dostawowe – zastrzyki a skutki uboczne

Silny ból, obrzęk i zaostrzony stan zapalny, np. w przebiegu RZS, choroby zwyrodnieniowej stawów lub rwy kulszowej może wymagać dostawowego podania sterydów. Jest to metoda bardzo skuteczna, szybko przynosząca ulgę. Skutki uboczne kortykosteroidów wstrzykiwanych bezpośrednio do stawów zwykle mają charakter miejscowy. [5]

Mogą pojawiać się zmiany skórne w miejscu iniekcji, uszkodzenie tkanek miękkich lub w najgorszym wypadku infekcja stawu. Ryzyko ich wystąpienia rośnie wraz z częstotliwością wstrzykiwań. Jeśli chodzi o ogólnoustrojowe dolegliwości, to obserwuje się wahania poziomu glukozy oraz wzrost ciśnienia tętniczego krwi. [5]

Sterydy dożylne – kiedy stosowane i czego się spodziewać?

Sterydy dożylne zapewniają natychmiastowy efekt. Stosuje się je w określonych nagłych przypadkach, np. w zaostrzeniach chorób zapalnych jelit, ciężkich zaostrzeniach astmy, ostrych rzutach chorób autoimmunologicznych oraz w stanach zagrożenia życia jak np. obrzęk mózgu. [1]

Dożylna sterydoterapia jest przeprowadzana wyłącznie w warunkach szpitalnych pod ścisłą kontrolą lekarza. Jest ona obciążona dużym ryzykiem poważnych i nasilonych skutków ubocznych. W jej przebiegu może dochodzi m.in. do: [1] [8] [9]

zatrzymania wody i sodu w organizmie skutkującego obrzękami i wzrostem masy ciała
zmian w wyglądzie jak otyłość brzuszna, tzw. twarz księżycowa i bawoli kark
nasilenia insulinooporności lub rozwoju cukrzycy posterydowej
wzrostu ciśnienia tętniczego krwi
nagłych zmian nastroju i rozdrażnienia
bezsenności
stanów depresyjnych i psychoz
spadku odporności i zwiększenia podatności na infekcje różnego pochodzenia
osłabienia mięśni
zwiększenia ryzyka osteoporozy
rozwoju choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy
zwiększenia ryzyka rozwoju jaskry i zaćmy
pojawienia się trądziku, rozstępów i skłonności do siniaków

Skutki uboczne sterydów doustnych – co może się pojawić?

Skutki uboczne sterydów doustnych podobnie jak przy sterydach dożylnych mogą być poważne i obejmować wiele narządów i układów. Nasilenie objawów zależy od dawki oraz czasu trwania terapii. Przy stosowaniu sterydów doustnie można się spodziewać wystąpienia m.in.: [1] [8] [9]

obrzęków, zatrzymywania sodu i wody w organizmie
otyłości brzusznej, tzw. księżycowej twarzy
wzrostu apetytu
podrażnienia śluzówki układu pokarmowego
wzrostu ryzyka powstania wrzodów żołądka i dwunastnicy
wzrostu ciśnienia tętniczego
zwiększenia ryzyka miażdżycy przy długotrwałej terapii
osłabienia mięśni
osteoporozy
zwiększonej podatności na infekcje bakteryjne, wirusowe, grzybicze
cukrzycy posterydowej
zahamowania wydzielania hormonów przez nadnercza
zwiększonego ryzyka zaćmy i jaskry
wahań nastrojów, zaburzeń snu, stanów lękowych i psychozy
trądziku sterydowego, siniaków, pocienienia skóry

Skutki uboczne sterydów wziewnych

Najczęściej skutki uboczne sterydów wziewnych odczuwane są w obrębie jamy ustnej. Zalicza się do nich m.in.: [3] [12]

chrypkę, podrażnienie gardła
osłabienie głosu (dysfonię)
kaszel
grzybicę jamy ustnej

W rzadkich przypadkach długotrwałe stosowanie wysokich dawek może spowodować poważniejsze następstwa jak zwiększone ryzyko zaćmy i jaskry oraz zmniejszenie gęstości mineralnej kości. U dzieci może dojść do przejściowego zaburzenia wzrostu. [1] [3]

Skutki uboczne sterydów miejscowych na skórę

Jakie mogą być skutki uboczne sterydów na skórę? Przy nieprawidłowym i długotrwałym leczeniu rośnie ryzyko, że wystąpią takie objawy jak np.: [4] [10]

ścieńczenie i zanik skóry, robi się ona pomarszczona, pergaminowa i wiotka
zwiększona skłonność do siniaków, wybroczyny, trudnogojące się rany
rozstępy głównie tam, gdzie skóra jest cienka, np. w pachwinach i pachach
trwałe poszerzenie drobnych naczyń krwionośnych
odbarwienia i hiperpigmentacje
trądzik sterydowy
zaczerwienienie i grudki w okolicy ust, nosa i oczu
nadmierne owłosienie w miejscu aplikacji

W wyniku spadku miejscowej odporności rośnie ryzyko rozwoju i nawrotów infekcji bakteryjnych, wirusowych i grzybiczych. Skutki ogólnoustrojowe są raczej rzadkością i mogą być efektem długotrwałego stosowania sterydów na duże obszary ciała, a także nakładania ich w fałdach skóry i pod okluzją. W takich sytuacjach sterydy mogą wchłaniać się do krwiobiegu. W konsekwencji prowadzi to m.in. do zaburzeń gospodarki węglowodanowej i kostnej. [4] [10]

Skutki uboczne sterydów anabolicznych

Sterydy anaboliczne są syntetycznymi pochodnymi testosteronu. Medycznym wskazaniem do ich stosowania jest m.in. hipogonadyzm i wyniszczenie organizmu. Anaboliki wykorzystywane są także w celach pozamedycznych jako doping w kulturystyce i sporcie. Jest to związane z tym, że zapewniają szybki przyrost masy mięśniowej oraz zwiększają siłę i wytrzymałość. [6]

Skutki uboczne sterydów anabolicznych, głównie stosowanych bez kontroli, mogą być poważne, czasem też nieodwracalne. Jest to m.in.: [6] [11]

przerost mięśnia sercowego
zaburzenia rytmu serca
miażdżyca i większe ryzyko zawału
wzrost cholesterolu LDL i spadek cholesterolu HDL
wzrost ciśnienia tętniczego
zwiększenie ryzyka zakrzepów i zatorów
łojotok i trądzik
przyspieszenie łysienia typu męskiego
uszkodzenie wątroby i nerek
niekontrolowane wybuchy złości i agresji, tzw. szał sterydowy
zaburzenia nastroju, stany lękowe, depresja

Działania niepożądane mogą też obejmować układ hormonalny i rozrodczy, przy czym objawy będą różniły się w zależności od płci. [6]

U mężczyzn może dojść do: [6]

atrofii jąder w wyniku spadku produkcji naturalnego testosteronu
spadku liczby plemników i pogorszenia płodności
ginekomastii
spadku libido
zaburzenia erekcji

U kobiet można zaobserwować: [6]

trwałe obniżenie głosu
nadmierne owłosienie na ciele i twarzy
łysienie typu męskiego
zanik piersi
zaburzenia cyklu menstruacyjnego

Czy odstawienie sterydów jest bezpieczne?

Jak długo można brać sterydy? Zasada jest prosta. Sterydy stosuje się możliwie jak najkrócej i w jak najmniejszej skutecznej dawce. Dawkowanie i długość leczenia jest ustalane przez lekarza według kilku kryteriów, m.in. rodzaju choroby i formy podania leku. Chory przyjmujący sterydy musi ściśle przestrzegać tych zaleceń! [1] [2]

Ze stosowaniem sterydów wiąże się jeszcze jedna ważna zasada. Nie wolno nagle odstawiać sterydów! Jest to skrajnie niebezpieczne. Przy dłuższym leczeniu zwłaszcza dużymi dawkami dochodzi do zahamowania czynności osi podwzgórze-przysadka-nadnercza. W takiej sytuacji nagłe przerwanie terapii może doprowadzić do przełomu nadnerczowego. [1] [2]

Jest to stan ostrej niewydolności kory nadnerczy, który zagraża życiu i wymaga natychmiastowej pomocy medycznej. Objawia się on: [2]

zawrotami głowy
zmęczeniem i omdleniami
splątaniem i zaburzeniami świadomości
ostrym bólem brzucha, nudnościami i wymiotami
gwałtownym spadkiem ciśnienia, który prowadzi do wstrząsu

Dostarczanie sterydów z zewnątrz przez długi czas prowadzi do uśpienia nadnerczy. Tracą one zdolność do produkcji własnych hormonów. Gdy „dostawa” nagle się kończy, w wyniku braku kortyzolu następuje przełom nadnerczowy. Stopniowe, kontrolowane zmniejszanie dawek zapewnia natomiast nadnerczom czas potrzebny do wznowienia pracy. [1] [2]

Tak poważne konsekwencje raczej nie dotyczą osób, które przyjmowały sterydy maksymalnie 1-2 tygodnie. W tak krótkim czasie nie powinno dojść do „wyłączenia” nadnerczy, więc leczenie można zakończyć od razu. Choć oczywiście musi to zostać najpierw skonsultowane z lekarzem. Nigdy nie można tego robić na własną rękę. [2]

Stopniowe odstawianie sterydów po ich dłuższym stosowaniu niezależnie od ich postaci pozwala też uniknąć tzw. efektu z odbicia. Jest to gwałtowny nawrót lub nasilenie pierwotnych objawów chorobowych.

Jak minimalizować skutki uboczne sterydów?

Sterydoterapia w niektórych przypadkach jest jedynym rozwiązaniem. Czy są sposoby na to, aby ograniczyć skutki uboczne brania sterydów? [1]

Stosowanie najniższej skutecznej dawki

Sterydy w większości są lekami na receptę. Lekarz zlecający terapię informuje o wysokości dawki i częstotliwości jej stosowania. Wskazane jest, aby leczenie było prowadzone najniższą skuteczną do uzyskania efektu dawką przez możliwie jak najkrótszy czas. [1] [2]

W aptekach dostępne są także sterydy, które można kupić bez recepty. Są to maści z hydrokortyzonem oraz spraye do nosa z furoinianem mometazonu. Mimo że nie trzeba na nie recepty, nie można ich stosować bez ograniczeń. Przed użyciem trzeba przeczytać ulotkę. Należy ściśle stosować się do zawartych w niej informacji. Leki te można stosować krótkotrwale i wyłącznie w zalecanych dawkach. [4]

Suplementacja wapnia i witaminy D przy steroidoterapii

Wapń i witamina D to składniki, które wskazane są do suplementacji podczas stosowania sterydów. W ten sposób można ochronić kości przed negatywnymi skutkami leczenia. Sterydy hamują wchłanianie wapnia w jelitach i zwiększają jego utratę z kości, co sprzyja osteoporozie. [7]

Ochrona żołądka podczas leczenia sterydami

Chronić trzeba nie tylko kości, ale i żołądek oraz wątrobę. Sterydy doustne należy przyjmować w trakcie posiłku lub po jedzeniu. Lekarz może również zlecić stosowanie leków osłonowych jak inhibitory pompy protonowej. Dla wsparcia wątroby warto przyjmować fosfolipidy.

Probiotyki i dieta przy stosowaniu sterydów

Szczególną uwagę trzeba też zwrócić na dietę. Głównie zaleca się ograniczyć spożycie sodu. Zapobiega to obrzękom i nadciśnieniu. Należy wybierać produkty o niskim indeksie glikemicznym. Jest to podyktowane ryzykiem rozwoju cukrzycy posterydowej. Warto dbać o posiłki bogate w wapń oraz w kwasy Omega-3, które działają przeciwzapalnie. [1] [8]

Sterydy zwiększają apetyt, dlatego trzeba się pilnować. Wskazane są posiłki o wysokiej zawartości błonnika, który zapewnia uczucie sytości. Ważne jest także prawidłowe nawodnienie organizmu. [1] [8]

Polecane jest wzmacnianie układu odpornościowego, jego osłabienie jest częstym skutkiem sterydoterapii. Można stosować preparaty na odporność zawierające takie składniki jak cynk, witamina C, witamina D oraz probiotyki. Pomocniczo zalecane są witaminy z grupy B. Są one ważne dla układu nerwowego, mogą być wsparciem przy wahaniach nastroju. Potrzebny dla utrzymania równowagi elektrolitowej może się okazać magnez. [1]

Regularne badania kontrolne podczas steroidoterapii

Podczas leczenia pacjent musi być poddawany regularnym badaniom kontrolnym. Lekarz zleca głównie: [1] [7] [8]

morfologię
poziom elektrolitów
glukozę na czczo, HbA1c
pomiary ciśnienia krwi
profil lipidowy
próby wątrobowe
densytometrię

Czy trzeba się bać sterydów? Kiedy korzyści przewyższają ryzyko?

Wiele osób zastanawia się, czy sterydy są groźne! Faktem jest, że sterydy to leki ratujące życie. Bez nich niektórzy pacjenci by sobie nie poradzili. Często są one jedynym rozwiązaniem. Wtedy korzyść z leczenia znacząco przewyższa ryzyko związane z ich stosowaniem. Dzieje się tak przy zaostrzeniach chorób stanowiących bezpośrednie zagrożenie życia. [1]

Skutki uboczne sterydów budzą strach i niepokój, ale nie można zapominać, że praktycznie wszystkie leki mogą wywoływać działania niepożądane. Jeśli lekarz zleci sterydy, nie należy się bać. Trzeba zaakceptować, że mogą pojawić się niechciane objawy. Dobrą wiadomością jest to, że wiele z nich, np. obrzęki i zaokrąglenie twarzy po pewnym czasie od zakończenia leczenia przemijają. [1]

Skutki uboczne sterydów czasem przerażają bardziej niż sama choroba, którą mają leczyć. Niektóre działania niepożądane terapii mogą być dotkliwe. Zapamiętać trzeba jednak, że wielu z nich można uniknąć. Wystarczy się trzymać zaleconego dawkowania i czasu trwania kuracji. Należy też wdrożyć odpowiednią profilaktykę. [1]

FAQ

Jak długo można bezpiecznie brać sterydy?

Nie istnieje jeden bezpieczny czas odpowiedni dla wszystkich leków i chorób. Ryzyko zależy od rodzaju glikokortykosteroidu, dawki, drogi podania, częstotliwości stosowania oraz indywidualnych czynników pacjenta. Zasadą jest stosowanie najmniejszej skutecznej dawki przez możliwie najkrótszy czas, zgodnie z planem lekarza. [1] [2]

Czy sterydy zawsze powodują tycie?

Nie u każdego dochodzi do wzrostu masy ciała. Ryzyko zwiększa się przy leczeniu ogólnoustrojowym, większych dawkach i dłuższym czasie terapii. Glikokortykosteroidy mogą zwiększać apetyt, zatrzymywać sód i wodę oraz zmieniać rozmieszczenie tkanki tłuszczowej. [1] [8]

Czy można nagle odstawić sterydy?

Po dłuższym leczeniu ogólnoustrojowym lub stosowaniu dawek hamujących oś podwzgórze-przysadka-nadnercza nagłe odstawienie może być niebezpieczne. Sposób redukcji dawki powinien ustalić lekarz. Krótkotrwałe kuracje często nie wymagają stopniowego zmniejszania dawki, ale decyzja zależy od konkretnego schematu leczenia i stanu pacjenta. [2]

Jak ograniczyć grzybicę jamy ustnej po sterydzie wziewnym?

Po każdej dawce zaleca się wypłukanie jamy ustnej wodą i jej wyplucie. Przy inhalatorach ciśnieniowych pomocna może być komora inhalacyjna, jeśli jest odpowiednia dla danego urządzenia. Istotna jest również prawidłowa technika inhalacji i stosowanie najmniejszej skutecznej dawki. [3] [12]

Czy maści sterydowe ścieńczają skórę?

Mogą powodować ścieńczenie skóry, szczególnie gdy silny preparat jest stosowany długo, na delikatne okolice, duże powierzchnie lub pod opatrunkiem okluzyjnym. Ryzyko jest mniejsze przy prawidłowym doborze mocy leku, miejsca aplikacji i czasu terapii. [4] [10]

Czy sterydy wziewne są bezpieczniejsze od doustnych?

Zwykle wywołują mniej działań ogólnoustrojowych, ponieważ lek jest podawany bezpośrednio do dróg oddechowych. Mogą jednak powodować miejscowe działania niepożądane, takie jak chrypka, podrażnienie gardła i kandydoza jamy ustnej, a przy dużych dawkach i długim stosowaniu również działania ogólnoustrojowe. [3] [1]

Czy kortykosteroidy i sterydy anaboliczne to to samo?

Nie. Kortykosteroidy są lekami podobnymi do hormonów kory nadnerczy i wykorzystuje się je m.in. w leczeniu stanów zapalnych oraz chorób autoimmunologicznych. Sterydy anaboliczno-androgenne są pochodnymi testosteronu i mają inny mechanizm działania, zastosowania oraz profil działań niepożądanych. [1] [6]

Źródła

Autor wpisu: mgr farm. Aleksander Wojtala