Kiedy badać prolaktynę?

mgr farm. Jarosław Buczarski

Czym jest prolaktyna? Jest to hormon produkowany przez przysadkę mózgową. Głównie jest on kojarzony z okresem laktacji, jednakże prolaktyna odpowiada też za wiele innych rzeczy. Co więcej, hormon ten występuje nie tylko u kobiet, ale i u mężczyzn. Jak objawia się nadmiar prolaktyny? Kiedy trzeba zbadać jej poziom? 

Spis treści:

• Czym jest prolaktyna i jaką pełni rolę?
• Wskazania do badania prolaktyny u kobiet
• Wskazania do badania prolaktyny u mężczyzn
• Kiedy jeszcze warto zbadać prolaktynę?
• Jak przygotować się do badania prolaktyny?
• W którym dniu cyklu badać prolaktynę?
• Leki i substancje wpływające na poziom prolaktyny
• Interpretacja wyników – normy prolaktyny

Czym jest prolaktyna i jaką pełni rolę? 

Prolaktyna to hormon, który odgrywa ważną rolę w utrzymaniu właściwego funkcjonowania organizmu. Jest ona produkowana przez przedni płat przysadki mózgowej. Proces produkcji i wydzielania prolaktyny jest regulowany przez dopaminę (zmniejsza wydzielanie prolaktyny) i estrogeny (zwiększają jej produkcję). O prolaktynie częściej mówi się w kontekście kobiet, ale trzeba pamiętać, że hormon ten występuje również u mężczyzn. 

W pierwszej kolejności prolaktyna jest kojarzona z okresem laktacji i produkcją mleka. Ssanie piersi działa stymulująco na proces wydzielania prolaktyny, co pobudza produkcję pokarmu. Podwyższona prolaktyna w okresie laktacji przyczynia się też do hamowania cyklu miesiączkowego i owulacji. 

Ale to nie wszystko, co robi prolaktyna, m.in. kontroluje ona pracę gonad i ma wpływ na wydzielanie testosteronu u mężczyzn i estrogenów u kobiet. Pomaga utrzymywać prawidłowe funkcje seksualne. Ponadto reguluje reakcję organizmu na stres (jest jednym z tzw. hormonów stresu), a także działa immunomodulująco.

Wskazania do badania prolaktyny u kobiet 

Kiedy wykonać badanie prolaktyny? Badanie prolaktyny zazwyczaj przeprowadza się w określonych wskazaniach. Najczęściej kobiety wykonują je w przypadku podejrzenia chorób układu rozrodczego, zaburzeń miesiączkowania i problemów z płodnością. Poniższe objawy mogą świadczyć o hiperprolaktynemii. 

Zaburzenia miesiączkowania (brak miesiączki, rzadkie miesiączki) 

Poziom prolaktyny powinno się sprawdzić, gdy kobieta ma nieregularne lub rzadkie miesiączki. Wskazaniem jest także brak miesiączki. 

Cykle bezowulacyjne 

Cykle bezowulacyjne to takie, w których nie dochodzi do uwolnienia dojrzałej komórki jajowej, tym samym nie jest możliwe zajście w ciążę. Podwyższona prolaktyna jest jedną z głównych hormonalnych przyczyn występowania cykli bezowulacyjnych. 

Niepłodność i problemy z zajściem w ciążę 

Kiedy badać progesteron i prolaktynę? Badanie prolaktyny i progesteronu jest konieczne, gdy kobieta ma trudności z zajściem w ciążę lub często ciąże kończą się poronieniem. 

Mlekotok (wyciek mleka poza ciążą i karmieniem)

O wysokiej prolaktynie może świadczyć mlekotok, czyli stan, gdy pojawia się wyciek pokarmu z piersi poza okresem ciąży oraz karmienia. 

Obniżone libido 

Również spadek libido, czyli popędu seksualnego może wynikać ze wzrostu prolaktyny, zaleca się więc wykonać badanie. 

Suchość pochwy i bolesne współżycie 

Kiedy badać prolaktynę? Test należy wykonać w przypadku odczuwania suchości pochwy, a także przy bolesnych stosunkach płciowych. 

Diagnostyka PCOS 

Prolaktyna u kobiet musi zostać zbadana, gdy podejrzewany jest zespół policystycznych jajników (PCOS). Nawet u połowy kobiet cierpiących na to schorzenia w badaniach widoczna jest podwyższona prolaktyna. 

Podejrzenie gruczolaka przysadki 

Takie objawy jak np. zaburzenia miesiączkowania, niepłodność, obniżone libido, mlekotok mogą oznaczać gruczolaka przysadki (prolaktynoma), dlatego badanie prolaktyny jest jednym z badań, które trzeba wykonać. 

Zaburzenia wzroku i bóle głowy 

Innymi symptomami gruczolaka przysadki mogą być nawracające bóle głowy i zaburzenia widzenia. Gdy guz jest duży, może uciskać nerw wzrokowy i naczynia krwionośne.

Wskazania do badania prolaktyny u mężczyzn 

Kiedy wykonać badanie prolaktyny u mężczyzn? Podobnie jak u kobiet jest całkiem dużo wskazań. Wiele objawów może oznaczać hiperprolaktynemię. 

Niepłodność i oligospermia 

Podwyższona prolaktyna u mężczyzn może powodować oligospermię (zmniejszona liczba plemników) oraz niepłodność wynikającą np. z obniżonej jakości nasienia lub małej ruchliwości plemników. 

Zaburzenia erekcji 

Zaburzenia erekcji (impotencja), czyli problemy z uzyskaniem lub utrzymaniem wzwodu wystarczającego do odbycia stosunku seksualnego, mogą wskazywać na za wysoką prolaktynę. 

Obniżone libido 

Badanie prolaktyny mężczyzna powinien wykonać, gdy zmaga się ze spadkiem popędu seksualnego. 

Ginekomastia (powiększenie piersi) 

Powiększenie piersi (ginekomastia) u mężczyzn jest niepokojącym objawem. Wymaga diagnostyki, m.in. sprawdzenia prolaktyny. 

Mlekotok u mężczyzn 

Na badania trzeba się zgłosić, gdy zostanie zaobserwowany taki objaw jak mlekotok, czyli wyciek wydzieliny z brodawek sutkowych. 

Niski poziom testosteronu 

Wysoka prolaktyna u mężczyzn jest wskaźnikiem hipogonadyzmu. O niskim poziomie testosteronu świadczyć może nie tylko spadek libido i zaburzenia erekcji, ale i m.in. wzrost tkanki tłuszczowej, spadek masy mięśniowej, a także rozwój osteoporozy. 

Podejrzenie gruczolaka przysadki 

Tak jak u kobiet również u mężczyzn należy sprawdzić prolaktynę, gdy podejrzewa się gruczolaka przysadki, czyli jedną z najczęstszych przyczyn podwyższonego poziomu prolaktyny.

Kiedy jeszcze warto zbadać prolaktynę? 

Niezależnie od płci badanie prolaktyny zaleca się wykonać w następujących wskazaniach. 

Podejrzenie niedoczynności przysadki 

Wskutek niedoczynności przysadki dochodzi do sytuacji, że gruczoł nie produkuje wystarczającej ilości hormonów, w badaniach widoczna jest m.in. obniżona prolaktyna. Przyczyną uszkodzenia przysadki może być np. uraz. 

Trzeba też powiedzieć, że do niedoczynności może doprowadzić guz przysadki produkujący prolaktynę, który uciska ten narząd. Wraz z nadmiarem prolaktyny obserwuje się wówczas obniżony poziom innych hormonów, np. TSH, FSH. 

Niedoczynność tarczycy 

W przebiegu niedoczynności tarczycy rośnie poziom TSH (hormon tyreotropowy produkowany przez przysadkę) i TRH (tyreoliberyna, hormon produkowany przez podwzgórze), co pozwala stymulować tarczycę. Niestety tyreoliberyna prowadzi jednocześnie do wzrostu stężenia prolaktyny. 

Przewlekła niewydolność nerek 

Przyczyną hiperprolaktynemii może być też przewlekła niewydolność nerek. Gdy nerki są niewydolne, usuwanie prolaktyny z organizmu jest upośledzone. 

Zaburzenia laktacji po porodzie 

Kobieta powinna sprawdzić swój poziom prolaktyny, gdy po porodzie laktacja nie przebiega tak, jak powinna. Niedobór prolaktyny może uniemożliwić rozpoczęcie i utrzymanie laktacji, natomiast nadmiar prolaktyny może spowodować nadprodukcję pokarmu. 

Stosowanie leków wpływających na prolaktynę 

Regularne badanie prolaktyny może być konieczne, gdy długotrwale są stosowane leki, które wpływają na poziom tego hormonu. Zalicza się do nich m.in. werapamil, metylodopę, bromokryptynę, estrogeny, metoklopramid, niektóre leki przeciwdepresyjne – selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny oraz trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne. 

Kontrola leczenia gruczolaków przysadki 

Podczas leczenia gruczolaków przysadki badanie prolaktyny umożliwia ocenę skuteczności stosowanej kuracji i pozwala monitorować wielkość guza. Należy zwrócić uwagę, że badania konieczne są także po zakończeniu leczenia. 

Przewlekły stres i zaburzenia nastroju 

Do wzrostu poziomu prolaktyny może doprowadzić przewlekły stres fizyczny i emocjonalny. Stres wpływa bowiem na aktywność osi podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA) i na zwiększone uwalnianie prolaktyny. Podwyższona prolaktyna obniża poziom dopaminy, co powoduje pogorszenie nastroju i nasila odczuwanie lęku.

Jak przygotować się do badania prolaktyny? 

Aby wyniki były wiarygodne, należy przeprowadzić odpowiednie przygotowanie do badania prolaktyny, a także zgłosić się na pobranie próbki w określonych godzinach. Kiedy najlepiej zrobić badanie prolaktyny? W który dzień cyklu badać prolaktynę? 

Pora dnia – rano między 8:00 a 12:00 

O której robić prolaktynę? Na badanie należy się zgłosić w godzinach od 8 do 10, najpóźniej do 12. Zaleca się, aby krew była pobrana w ciągu 2-3 godzin po przebudzeniu. 

Na czczo – 8-12 godzin bez jedzenia 

Oznaczana prolaktyna na czczo daje najbardziej wiarygodne wyniki. Od ostatniego posiłku do momentu pobrania krwi musi minąć 8-12 godzin! Ewentualnie można jedynie wypić trochę wody. Dzień przed trzeba unikać alkoholu i papierosów. 

Unikanie stresu przed badaniem 

Jest wiele czynników, które wpływają na poziom prolaktyny, jednym z nich jest stres. Z tego powodu przed badaniem zaleca się zrelaksować i unikać stresujących sytuacji. 

Odpoczynek przed pobraniem krwi 

Ważne jest, aby na pobranie krwi przyjść trochę wcześniej – przynajmniej 15-30 minut wcześniej. Dzięki temu można nieco odpocząć i się wyciszyć. 

Unikanie wysiłku fizycznego 

W przededniu badania trzeba unikać aktywności fizycznej, gdyż intensywny wysiłek może wpłynąć na wynik. 

Powstrzymanie się od współżycia 

Należy unikać każdego rodzaju wysiłku fizycznego, także współżycia seksualnego. 

Unikanie stymulacji brodawek sutkowych 

Stymulacja brodawek sutkowych może wpływać na badanie. Należy więc jej unikać. Dzień przed badaniem nie należy też planować badania ginekologicznego. 

Dobry sen w nocy przed badaniem 

Przed pobraniem krwi trzeba się dobrze wyspać.

W którym dniu cyklu badać prolaktynę? 

W przypadku kobiet kluczowa jest jeszcze jedna kwestia – w który momencie cyklu badać prolaktynę? Zaleca się zgłosić na badanie w pierwszej fazie cyklu – w 2-5 dni cyklu.

Leki i substancje wpływające na poziom prolaktyny 

Osoby przyjmujące leki powinny skonsultować się z lekarzem, gdyż w przypadku niektórych substancji konieczne może być przerwanie leczenia przed badaniem. Chodzi tu głównie o leki zwiększające poziom prolaktyny, np. przez hamowanie receptorów dopaminowych. 

Należy jednak podkreślić, że także różne suplementy mogą wpływać na poziom prolaktyny. Uwagę trzeba zwrócić na witaminy z grupy B, a dokładniej na witaminę B6, która wspiera produkcję dopaminy, co może obniżać stężenie prolaktyny (podobnie jak witamina B6 działa magnez). Ponadto preparaty na uspokojenie z ashwagandhą oraz witamina D też mogą obniżać prolaktynę. 

Leki psychotropowe (neuroleptyki, antydepresanty) 

Na poziom prolaktyny wpływają przede wszystkim leki przeciwdepresyjne (trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, np. amitryptylina, klomipramina oraz inhibitory MAO i selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny, np. sertralina, fluoksetyna), a także leki przeciwpsychotyczne, np. haloperydol, chlorpromazyna, rysperydon, amisulpryd, paliperydon. 

Leki przeciwnadciśnieniowe 

Podwyższona prolaktyna może być związana ze stosowaniem leków na nadciśnienie, np. metyldopy, werapamilu, rezerpiny. 

Leki na refluks (inhibitory pompy protonowej) 

Do grupy leków, które mogą prowadzić do wzrostu prolaktyny, zalicza się też leki wykorzystywane w leczeniu refluksu i choroby wrzodowej jak np. inhibitory pompy protonowej, w tym m.in. omeprazol, a także leki prokinetyczne, np. metoklopramid, domperidon. 

Opioidy 

Opioidy takie jak np. morfina, tramadol, metadon, fentanyl działają stymulująco na proces wydzielania prolaktyny. 

Doustne środki antykoncepcyjne 

Prolaktyna u kobiet może być zwiększona, gdy stosowane są estrogeny w postaci doustnej antykoncepcji lub hormonalnej terapii zastępczej. 

Jak długo odstawić leki przed badaniem? 

Mimo że czasem trzeba odstawić leki przed badaniem, to pod żadnym pozorem nie można tego robić na własną rękę. Decyzję o czasowym zaprzestaniu stosowania leków musi podjąć lekarz. Zwykle leki trzeba odstawić na kilka dni przed badaniem, choć czasem należy zrobić to wcześniej.

Interpretacja wyników – normy prolaktyny

Nie należy samemu interpretować wyników badania, powinien to zrobić lekarz, uwzględniając także wyniki pozostałych badań oraz inne czynniki. Trzeba też pamiętać, że podane niżej wartości są tylko orientacyjne. 

Normy dla kobiet (poza ciążą) 

Normy prolaktyny u kobiet wyglądają następująco: <20–25ng/ml. 

Normy dla mężczyzn 

Normy prolaktyny u mężczyzn są nieco niższe i wynoszą: <15-20ng/ml. 

Prolaktyna w ciąży 

W okresie ciąży prolaktyna u kobiet jest znacząco wyższa, co ma związek ze zmianami, jakie zachodzą w ciele kobiety w tym czasie i z przygotowaniem do laktacji. W pierwszym trymestrze prolaktyna wynosi około 150ng/ml, w drugim – do 300ng/ml, a w trzecim – 300-400ng/ml, a czasem i więcej. 

Prolaktyna w okresie laktacji 

Normy prolaktyny w okresie laktacji osiągają wartości od 80 do 400ng/ml. Najwyższy poziom jest zaraz po porodzie, później się waha, na co wpływ ma częstotliwość karmień. 

Różnice w zależności od laboratorium

Gdzie zbadać prolaktynę? Właściwie wszystkie laboratoria medyczne wykonują to badanie, wystarczy więc zgłosić się do najbliższej placówki. Na uwadze trzeba mieć fakt, że każde laboratorium ma zazwyczaj nieco inne normy prolaktyny. Jest to istotne, gdy badanie wykonywane jest kilkukrotnie w różnych miejscach. 

Wysoka prolaktyna w znaczący sposób wpływa na organizm, przede wszystkim może prowadzić do problemów z płodnością u kobiet i mężczyzn. Przyczyną wzrostu poziomu tego hormonu może być m.in. gruczolak przysadki, niedoczynność tarczycy lub przewlekła niewydolność nerek, dlatego tak ważne jest jak najszybsze wykonanie badania prolaktyny oraz przeprowadzenie dalszej diagnostyki.