Leiszmanioza – przyczyny, objawy i leczenie

Leiszmanioza to tropikalna choroba pasożytnicza. Jest ona wywoływana przez pierwotniaki z rodzaju Leishmania. Są one przenoszone przez muchówki żyjące w strefie tropikalnej i subtropikalnej. Jak przebiega leiszmanioza i czym się objawia? Jakie są metody jej leczenia? Czy istnieją skuteczne sposoby zapobiegania zachorowaniu?

Spis treści:

• Czym jest leiszmanioza? Przyczyny i mechanizm zakażenia
• Postacie kliniczne leiszmaniozy i ich objawy
• Diagnostyka leiszmaniozy – jak potwierdzić zakażenie?
• Leczenie leiszmaniozy – metody i skuteczność terapii
• Profilaktyka leiszmaniozy – jak się chronić przed zakażeniem?

Czym jest leiszmanioza? Przyczyny i mechanizm zakażenia

Co to leiszmanioza? Jest to tropikalna choroba pasożytnicza, którą wywołują pierwotniaki z rodzaju Leishmania spp., do zakażenia dochodzi przede wszystkim w wyniku ukąszenia moskitów (muchówek). Leiszmanioza u ludzi może mieć zróżnicowany przebieg, mimo że można ją przechorować łagodnie, nie można ignorować ryzyka! Szacuje się, że na całym świecie zarażonych leiszmaniozą jest około 12 milionów ludzi.

Leiszmania – charakterystyka pasożyta wywołującego chorobę

Jakie są przyczyny leiszmaniozy? Są to pierwotniaki Leishmania spp., czyli pasożyty, które należą do wiciowców. Są to niewielkie, jednokomórkowe organizmy. Ich rezerwuarem są zarówno ludzie, jak i zwierzęta – te udomowione (głównie psy) i te dziko żyjące (np. małpy, gryzonie, leniwce). Leiszmanioza jest chorobą wektorową, co oznacza, że do zakażenia dochodzi głównie z udziałem wektorów. W tym przypadku są to muchówki (moskity) z rodzaju Phlebotomus lub Lutzomyia.

Jak dochodzi do zakażenia? Rola owadów w przenoszeniu leiszmaniozy

W jaki sposób przebiega przenoszenie leiszmaniozy? Główną drogą zakażenia jest ukąszenie przez zainfekowanego moskita, ewentualnie rozgniecenie owada i wtarcie go w ranę. Czy leiszmanioza jest zaraźliwa? Nie jest to częste, ale możliwe jest zakażenie od innego człowieka. Do zarażenia dochodzi m.in. przez transfuzję zainfekowanej krwi lub przez używanie tych samych igieł (głównie u narkomanów).

Co więcej, leiszmanioza trzewna może się także przenosić przez kontakty seksualne. Trzeba też zwrócić uwagę na istotny problem, jakim jest leiszmanioza podczas ciąży. W tym okresie choroba jest niezwykle groźna nie tylko dla matki, ale i dla dziecka. Może dojść do wertykalnej transmisji z matki na płód (tzw. leiszmanioza wrodzona). Leiszmanioza podczas ciąży jest ponadto obciążona dużym ryzykiem poronienia.

Rejony świata zagrożone leiszmaniozą – epidemiologia choroby

Leiszmanioza stanowi zagrożenie w strefie klimatu tropikalnego i subtropikalnego (jest obecna na wszystkich kontynentach oprócz Australii i Oceanii). Kraje występowania leiszmaniozy znajdują się m.in. na Bliskim Wschodzie, w Azji Środkowej i Wschodniej, w Afryce, w Ameryce Środkowej i Południowej, w Europie Południowej. Warto zwrócić uwagę na to, że w zależności od rejonu choroba może przybierać różne formy:

• leiszmanioza skórna – występuje w krajach basenu Morza Śródziemnego, na Bliskim Wschodzie, w Afryce, w Ameryce Północnej, Środkowej i Południowej

• leiszmanioza trzewna – występuje w Azji Środkowej i Południowej, Afryce, Ameryce Środkowej, krajach basenu Morza Śródziemnego

• leiszmanioza śluzówkowo-skórna – jest charakterystyczna dla Ameryki Południowej i Środkowej

Czy leiszmanioza w Polsce też występuje? Na terenie naszego kraju sporadycznie pojawiają się przypadki leiszmaniozy. Dotyczą głównie osób, które odbyły podróż do krajów endemicznych oraz imigrantów przybyłych z tamtych rejonów. Warto jednak podkreślić, że z powodu wzrostu migracji oraz dalekich podróży choroba ta może być diagnozowana coraz częściej.

Postacie kliniczne leiszmaniozy i ich objawy

Typowe dla leiszmaniozy jest to, że okres inkubacji zwykle jest długi – może trwać kilka tygodni lub kilka miesięcy, a czasem nawet lat! Wyróżnia się trzy postaci kliniczne leiszmaniozy o przebiegu – od łagodnego po ciężki, zagrażający życiu. Przebieg choroby zależny jest m.in. od gatunku moskitów Leishmania odpowiedzialnych za zakażenie, jak również od reakcji immunologicznej gospodarza. W rzadkich przypadkach leiszmanioza u ludzi przebiega bezobjawowo.

Leiszmanioza skórna – objawy i przebieg

Leiszmanioza skórna znana jest również jako owrzodzenia z Aleppo lub biały trąd. Jest ona uważana za najłagodniejszy, jak również najczęstszy rodzaj leiszmaniozy – występuje m.in. w Afganistanie, Pakistanie, Iranie, Brazylii, Kolumbii. Do czynników etiologicznych leiszmaniozy skórnej zalicza się: L. tropica, L.major, L.aethiopica, L.mexicana, L.braziliensis.

W przypadku postaci skórnej okres wylęgania może wynosić od kilku miesięcy do dwóch lat. Leiszmanioza skórna objawia się głównie owrzodzeniami, wysiękiem surowiczym, martwicą tkanek. Widoczne są one głównie na odsłoniętych częściach ciała – na nogach, rękach, szyi i twarzy.

W kwestii leiszmanioza a owrzodzenia należy powiedzieć, że najpierw w miejscu ukąszenia (lub w jego pobliżu) pojawia się zaczerwieniony guzek (o średnicy około 2cm), który dopiero z czasem się powiększa i przekształca się w owrzodzenie. Brzegi rany są odgraniczone, uniesione i twarde, dokoła często pojawiają się zmiany ogniskowe. Ponadto z owrzodzenia sączyć się może krew i ropa, w centralnej części pojawiają się zmiany martwicze oraz strupy.

U niektórych chorych dochodzi do powiększenia okolicznych węzłów chłonnych, jak również do zapalenia naczyń chłonnych, co objawia się guzkami podskórnymi. Zazwyczaj objawy skórne leiszmaniozy ustępują samoistnie w ciągu 2-10 miesięcy. W miejscu zmian pojawiają się przebarwienia i szpecące blizny.

Leiszmanioza trzewna (kala-azar) – najbardziej niebezpieczna postać

Leiszmanioza trzewna (leiszmanioza narządowa) jest najcięższą postacią choroby, która atakuje m.in. śledzionę, wątrobę i szpik kostny. Jej inne nazwy to kala-azar (czyli czarna gorączka), gorączka dum-dum, czarna febra. Jako czynniki etiologiczne wymienia się: Leishmania donovani complex (L. donovani, L.infantum, L.chagasi). Najczęściej tę postać rozpoznaje się w Sudanie, Indiach, Nepalu, Brazylii, pojawia się też w krajach basenu Morza Śródziemnego, m.in. we Włoszech, południowej Francji, Bułgarii, Grecji, Turcji.

W przypadku leiszmaniozy trzewnej okres inkubacji jest bardzo zróżnicowany. Objawy mogą pojawić się już po 10 dniach albo po kilku miesiącach. Zdarza się, że objawy zostają zauważone dopiero po latach, a w międzyczasie choroba przebiega w utajeniu. Charakterystyczne objawy leiszmaniozy trzewnej to m.in.:

• gorączka

• zmiany skórne – łuszczenie, łamliwość włosów i paznokci

• splenomegalia (powiększenie śledziony)

• powiększenie wątroby i węzłów chłonnych

• pancytopenia (zmniejszenie ilości krwinek czerwonych, białych, płytek krwi)

• spadek masy ciała

• osłabienie i zmęczenie

• biegunka

• hiperpigmentacja skóry, np. wokół ust, na policzkach, stopach, rękach

• krwawienia

• niedokrwistość

• zakażenia współistniejące

• obrzęki

• hipoalbuminemia – obniżone stężenie albumin (głównych białek osocza) we krwi 

• hipergammaglobulinemia poliklonalna – podwyższony poziom różnych klas przeciwciał

• wyniszczenie organizmu

W kwestii leiszmanioza a gorączka należy dodać, że wysoka temperatura ciała jest jednym z głównych objawów trzewnej postaci leiszmaniozy. Gorączka zazwyczaj sięga 40st. C, ma charakter przewlekły i nawracający.

Osoby z obniżoną odpornością przechodzą leiszmaniozę trzewną z bardzo nasilonymi objawami, do tego typowa jest dla nich większa podatność na wtórne infekcje bakteryjne. Podkreślić trzeba też, że leiszmanioza szczególnie groźna jest u osób zakażonych wirusem HIV, które są w grupie ryzyka rozwoju tej choroby. Po pierwsze deficyt odporności zwiększa ryzyko reaktywacji zakażenia po upływie lat. Po drugie leiszmanioza może przyspieszać rozwój AIDS.

Leiszmanioza śluzówkowo-skórna – objawy i charakterystyka

Pierwotniaki Leishmania vianna spp. odpowiadają za rozwój leiszmaniozy śluzówkowo-skórnej. Występują one głównie w Boliwii, Peru i Brazylii. Charakterystyczne jest to, że w początkowej fazie leiszmanioza śluzówkowo-skórna przebiega jak leiszmanioza skórna. Nowe zmiany w obrębie śluzówek jamy nosowej, jamy ustnej i gardła mogą pojawić się nawet po kilku latach od ustąpienia zmian na skórze.

Jako jeden z pierwszych objawów obserwuje się krwawienia z nosa, niedrożność nosa, następnie owrzodzenia i perforację przegrody nosowej. Jeśli leczenie nie zostanie rozpoczęte, choroba rozprzestrzenia się na jamę ustną – podniebienie, wargi i policzki. Konsekwencją zmian na błonach śluzowych są deformacje twarzoczaszki – uszkodzeniu ulega przegroda nosa, podniebienie, krtań i wargi, a co za tym idzie, pojawiają się trudności w połykaniu i oddychaniu.

Diagnostyka leiszmaniozy – jak potwierdzić zakażenie?

Jak wygląda diagnostyka leiszmaniozy? Rozpoznanie stawia się na podstawie wywiadu lekarskiego, występujących objawów klinicznych oraz badań. Podczas wywiadu lekarz zwraca uwagę głównie na pytania dotyczące przebytych podróży i innych możliwych kontaktów z zakażonymi.

Jeśli chodzi o objawy, to lekarz (chorób zakaźnych lub chorób tropikalnych) powinien zlecić diagnostykę w kierunku leiszmaniozy skórnej, gdy pojawiają się przewlekłe owrzodzenia skóry na odsłoniętych częściach ciała, zaś w kierunku leiszmaniozy trzewnej, gdy stwierdzono powiększenie śledziony, pancytopenię i przewlekłą gorączkę.

Metody laboratoryjne w diagnostyce leiszmaniozy

W procesie diagnostycznym wykonuje się badania mikroskopowe na obecność pierwotniaka Leishmania spp. w próbkach biologicznych – w wymazach i wycinkach z owrzodzeń lub – w przypadku leiszmaniozy trzewnej – w aspiratach szpiku kostnego. Zlecane są też testy molekularne PCR i testy serologiczne wykrywające obecność przeciwciał IgG przeciwko Leishmania.

Pomocniczo wykonuje się też takie badania jak np. morfologia krwi, próby wątrobowe, oznaczenie poziomu białka w surowicy. Należy pamiętać, że typowa jest zależność leiszmanioza a anemia (niedokrwistość), a także inne zaburzenia jak np. pancytopenia. Z tego względu tak istotna jest morfologia, dzięki której można wykryć ewentualne nieprawidłowości w składzie jakościowym i ilościowym krwi.

Badania obrazowe w leiszmaniozie trzewnej

Leiszmanioza trzewna prowadzi do uszkodzenia narządów wewnętrznych – pasożyty rozprzestrzeniają się po organizmie i najczęściej trafiają do narządów miąższowych. Stąd też lekarze muszą się zająć takimi problemami jak: leiszmanioza a powiększenie wątroby oraz leiszmanioza a powiększenie śledziony. Aby ocenić stan tych organów, zlecane są badania obrazowe, m.in. USG, rezonans magnetyczny lub tomografia komputerowa.

Różnicowanie leiszmaniozy z innymi chorobami tropikalnymi

Nie zawsze przebieg leiszmaniozy jest specyficzny, z tego względu lekarz musi dokonać różnicowania z innymi chorobami tropikalnymi, np. malarią i durem brzusznym. Dodatkowo konieczne jest wykluczenie wielu innych schorzeń, m.in. grzybicy, gruźlicy, trądu, nowotworów, kiły, sarkoidozy.

Leczenie leiszmaniozy – metody i skuteczność terapii

Osoby, u których została rozpoznana leiszmanioza, zazwyczaj muszą rozpocząć specjalistyczne leczenie, choć nie zawsze konieczna jest terapia ogólnoustrojowa. Rodzaj terapii różni się w zależności od tego, na jaką postać choroby cierpi pacjent. Gdy pojawiają się wyłącznie objawy skórne leiszmaniozy, stosuje się zwykle leczenie miejscowe.

Farmakoterapia w leiszmaniozie – leki stosowane w leczeniu

Leczenie farmakologiczne leiszmaniozy lekarz ustala indywidualnie. Do najczęściej stosowanych środków należy antymonoglukonian sodu (związek antymonu pięciowartościowego) oraz leki przeciwpierwotniakowe i leki przeciwmalaryczne. Wśród nich wymienia się m.in. amfoterycynę B (lub liposomalną amfoterycynę B), miltefozynę, ketokonazol. Ponadto stosuje się środki łagodzące objawy leiszmaniozy, np. leki przeciwbólowe i leki przeciwgorączkowe.

Leczenie miejscowe zmian skórnych w leiszmaniozie

Na objawy skórne leiszmaniozy stosuje się miejscowe leczenie w postaci np. laseroterapii, krioterapii lub termoterapii. Czasem też wykonuje się zabiegi wycinania i łyżeczkowania zmian oraz zabiegi elektrokoagulacji.

Postępowanie w ciężkich przypadkach leiszmaniozy trzewnej

Leczenie leiszmaniozy trzewnej o ciężkim przebiegu wymaga nie tylko stosowania wyżej wymienionych leków, ale i środków m.in. na niewydolność narządową, niedokrwistość, niedożywienie oraz infekcje skóry i śluzówek. U chorych w takiej sytuacji konieczna jest hospitalizacja.

Czy można całkowicie wyleczyć leiszmaniozę? Jak wyglądają powikłania po leiszmaniozie? Leiszmanioza skórna ustępuje w ciągu roku u zdecydowanej większości chorych (u około 90%). Jeśli zmiany są rozległe i doszło do zajęcia śluzówek, może dochodzić do trwałych deformacji (np. zniekształcenia twarzy i uszkodzenia tkanek miękkich oraz chrząstek).

Leiszmanioza osłabia układ odpornościowy, co wiąże się ze zwiększonym ryzykiem infekcji bakteryjnych, np. gruźlicy, posocznicy. Ponadto często powikłania po leiszmaniozie obejmują przebarwienia i blizny.

Leiszmanioza trzewna jest najcięższą postacią zakażenia przez pierwotniaki Leishmania, jest to przewlekła, postępująca choroba, która ma tendencję do nawrotów u osób z osłabionym układem odpornościowym. W jej przypadku nie zawsze można mówić o pełnym wyleczeniu, gdyż całkowita eliminacja pasożyta z organizmu jest niezwykle trudna.

Czy śmiertelność leiszmaniozy trzewnej jest wysoka? Jeśli choroba leczona jest niewłaściwie lub nie jest leczona w ogóle, wówczas śmiertelność sięga 95%! Do zgonu dochodzi w ciągu dwóch lat od wystąpienia objawów, najczęściej wskutek wtórnych infekcji narządowych.

Profilaktyka leiszmaniozy – jak się chronić przed zakażeniem?

Osoby, które chcą odwiedzić kraje występowania leiszmaniozy, powinny się do tego przygotować. Zaleca się poczytać o zagrożeniach związanych z tą chorobą, a także o tym, w jaki sposób się ona przenosi, jak można skutecznie się chronić przed zakażeniem oraz o tym, co zrobić, gdy pojawi się leiszmanioza po podróży.

Ochrona przed ukąszeniami owadów w rejonach endemicznych

Podstawą jest oczywiście stosowanie ochrony przed moskitami. Należy aplikować na ciało odpowiednie preparaty na owady (tzw. repelenty, np. z DEET). Zaleca się nosić ubrania zasłaniające większą powierzchnię ciała. Należy unikać miejsc i pór dnia, w których gatunki owadów przenoszących chorobotwórcze pierwotniaki są najaktywniejsze. Bardzo ważne jest także zamontowanie w oknach i drzwiach moskitier.

Szczepienia i profilaktyka farmakologiczna leiszmaniozy

Niestety nie istnieje szczepionka na leiszmaniozę dla ludzi. Na rynku dostępna jest wyłącznie szczepionka dla psów. Jak zatem człowiek może się zabezpieczać przed zachorowaniem? Oprócz unikania ukąszeń moskitów ważne jest wzmacnianie układu immunologicznego, m.in. zaleca się stosować preparaty na odporność.

Jak przygotować się do podróży do krajów występowania leiszmaniozy?

Jak już wcześniej zostało wspomniane, należy jak najwięcej dowiedzieć się na temat tej choroby, w tym celu warto się skonsultować z lekarzem medycyny podróży. Trzeba też spakować ze sobą kilka podstawowych produktów, m.in. preparaty na owady, płyny do dezynfekcji, leki przeciwbólowe i leki przeciwgorączkowe.

Mimo że w Polsce leiszmanioza nie występuje naturalnie, to trzeba mieć świadomość, że ryzyko zarażenia jest wysokie w przypadku osób podróżujących. Choroby przenoszone przez owady utożsamiane są głównie z bardzo egzotycznymi kierunkami, ale leiszmanioza występuje także w popularnych wśród Polaków krajach basenu Morza Śródziemnego.

Autor wpisu: mgr farm. Katarzyna Borowiec, i-Apteka.pl Farmaceutka z niemałym już doświadczeniem. Zainteresowania: zdrowie, uroda, naturalne metody leczenia, opieka farmaceutyczna.