Lekarz TRT w praktyce – jak odróżnić fizjologiczny spadek testosteronu od niedoboru wymagającego leczenia TRT?

Poziom testosteronu u mężczyzn nie jest wartością stałą przez całe życie. Wraz z wiekiem obserwuje się stopniowy, fizjologiczny spadek stężenia tego hormonu. Przyjmuje się, że po około 30. roku życia poziom testosteronu całkowitego obniża się średnio o kilka procent na dekadę. U wielu mężczyzn ten proces przebiega bezobjawowo lub z bardzo łagodnymi zmianami, które nie wymagają leczenia hormonalnego.

Fizjologiczny spadek testosteronu można porównać do stopniowej zmiany sprawności organizmu: nieco wolniejsza regeneracja, mniejsza spontaniczna aktywność fizyczna, subtelne różnice w poziomie energii. Nie oznacza to jednak automatycznie choroby. Kluczowe jest to, czy obniżeniu stężenia hormonu towarzyszą wyraźne, przewlekłe objawy wpływające na jakość życia oraz czy wyniki badań przekraczają granice uznawane za normę w danej grupie wiekowej.

U mężczyzn z prawidłowymi wynikami badań i łagodnymi dolegliwościami zwykle wystarczy modyfikacja stylu życia - poprawa jakości snu, więcej ruchu, redukcja masy ciała, ograniczenie alkoholu i nikotyny. Dopiero gdy objawy są nasilone, utrzymują się miesiącami i towarzyszą im wyraźnie obniżone stężenia testosteronu, pojawia się pytanie o hipogonadyzm i ewentualną terapię zastępczą testosteronem.

Niedobór testosteronu - kiedy mówimy o hipogonadyzmie?

Niedobór testosteronu (hipogonadyzm) to stan, w którym dochodzi do nieprawidłowo niskiego poziomu androgenów w organizmie w połączeniu z typowymi objawami klinicznymi.
Do najczęściej zgłaszanych należą:

• obniżone libido i zaburzenia erekcji,
• przewlekłe zmęczenie, spadek motywacji i energii życiowej,
• zmniejszona masa i siła mięśniowa, przyrost tkanki tłuszczowej,
• obniżony nastrój, drażliwość, gorsza tolerancja stresu,
• pogorszenie koncentracji i „zamglenie” myślenia.

Rozpoznanie hipogonadyzmu opiera się na połączeniu objawów z wynikami badań krwi. Standardem jest oznaczenie poziomu testosteronu całkowitego rano, na czczo, zwykle w dwóch oddzielnych dniach. W razie potrzeby lekarz zleca także dodatkowe parametry (np. SHBG, LH, FSH, prolaktynę, estradiol), aby ustalić, czy problem leży na poziomie jąder, czy ośrodkowej regulacji hormonalnej.

Szczegółowo o tym, jak prolaktyna i estradiol mogą wpływać na samopoczucie i funkcje seksualne mężczyzny, można przeczytać w materiale edukacyjnym prolaktyna i estradiol u mężczyzn, przygotowanym przez lekarzy pracujących na co dzień z pacjentami z zaburzeniami hormonalnymi.

Lekarz TRT - jak wygląda proces diagnostyczny w praktyce?

Określenie „lekarz TRT” bywa używane potocznie na określenie specjalisty, który ma doświadczenie w prowadzeniu terapii zastępczej testosteronem. W praktyce są to najczęściej lekarze zajmujący się zdrowiem hormonalnym mężczyzn - interniści, endokrynolodzy, androlodzy - współpracujący z pacjentami w ramach długoterminowej opieki.

Pierwsza konsultacja obejmuje zwykle:

• szczegółowy wywiad dotyczący objawów, stylu życia, przyjmowanych leków i chorób współistniejących,
• przegląd wyników badań wykonywanych wcześniej lub zlecenie nowego panelu diagnostycznego,
• ocenę ryzyka sercowo-naczyniowego oraz potencjalnych przeciwwskazań do terapii,
• omówienie możliwych scenariuszy: obserwacja, zmiana stylu życia, ewentualna terapia TRT.

Dopiero na podstawie pełnego obrazu - a nie pojedynczego wyniku testosteronu - lekarz może rozstrzygnąć, czy pacjent spełnia kryteria hipogonadyzmu i czy leczenie testosteronem jest uzasadnione. W wielu przypadkach pierwszy etap postępowania obejmuje uporządkowanie snu, redukcję masy ciała, ograniczenie używek i dopiero po czasie ponowną ocenę hormonalną.

Kiedy terapia testosteronem ma medyczne uzasadnienie?

Zgodnie z aktualnymi rekomendacjami terapia zastępcza testosteronem jest rozważana u mężczyzn, u których jednocześnie spełnione są dwa warunki:

1. utrwalone, charakterystyczne objawy kliniczne (m.in. zaburzenia seksualne, przewlekłe zmęczenie, spadek masy mięśniowej),
2. powtarzalnie obniżone stężenia testosteronu w odpowiednio wykonanych badaniach krwi.

Właściwie prowadzona terapia testosteronem ma na celu przywrócenie stężeń hormonu do zakresu fizjologicznego oraz poprawę jakości życia - a nie osiąganie ponadnormatywnych wartości. Pacjent powinien mieć jasno przedstawione zarówno potencjalne korzyści (np. poprawa libido, energii, nastroju), jak i możliwe działania niepożądane oraz konieczność regularnych wizyt kontrolnych.

Model takiego całościowego podejścia opisuje strona terapia testosteronem (TRT) w Męskiej Klinice, gdzie omówiono m.in. kryteria kwalifikacji, rolę diagnostyki oraz znaczenie monitorowania bezpieczeństwa podczas całego leczenia.

Perspektywa Męskiej Kliniki

Z doświadczeń zespołu Męskiej Kliniki wynika, że kluczowe pytanie pacjentów brzmi zwykle nie „jaki mam wynik testosteronu?”, lecz „czy w moim przypadku terapia zastępcza testosteronem rzeczywiście ma sens?”. Odpowiedź wymaga zawsze połączenia liczb z objawami - dopiero wtedy lekarz może uczciwie powiedzieć, czy fizjologiczny spadek testosteronu stał się już niedoborem wymagającym leczenia TRT, czy też najlepszym rozwiązaniem pozostaje praca nad stylem życia i obserwacja.

Podsumowanie

Lekarz TRT w praktyce nie zajmuje się wyłącznie przepisywaniem testosteronu, lecz całościową oceną zdrowia mężczyzny z objawami sugerującymi niedobór androgenów. Fizjologiczny spadek testosteronu związany z wiekiem nie zawsze wymaga leczenia, natomiast hipogonadyzm - tak. Różnica między tymi stanami opiera się na połączeniu wyników badań, objawów i ogólnej sytuacji klinicznej pacjenta.

Świadome podejście do TRT oznacza cierpliwość, gotowość do wykonania badań i rozmowy z lekarzem, a nie szybkie decyzje podejmowane na podstawie pojedynczego wyniku z laboratorium. Dzięki temu terapia zastępcza testosteronem może stać się efektywnym, a zarazem bezpiecznym elementem długoterminowej opieki nad zdrowiem hormonalnym mężczyzny.

Źródła informacji:
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19528961/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26912321/
https://www.endocrine.org/patient-engagement/endocrine-library/hypogonadism