Ołowica – przyczyny, objawy i leczenie

mgr farm. Katarzyna Borowiec

O ołowicy ostatnio znów zrobiło się głośno za sprawą serialu opowiadającego o masowych zatruciach ołowiem w latach 70. XX wieku, do jakich dochodziło wśród dzieci w katowickiej dzielnicy Szopienice. Czy współcześnie ołowica nadal stanowi zagrożenie? Jak objawia się ta choroba? W jaki sposób się ją leczy?

Czym jest ołowica?

Co to jest ołowica? Ołowica – inaczej saturnizm lub plumbizm – to zespół objawów klinicznych wywołanych ostrym lub przewlekłym zatruciem ołowiem. Ołów gromadzi się w organizmie – głównie odkłada się w kościach, mózgu, nerkach i wątrobie, w wyniku jego toksycznego działania dochodzi do wielonarządowych i wieloukładowych zaburzeń i uszkodzeń, np. nerek, układu nerwowego i krwiotwórczego.

Ołów nie jest potrzebny organizmowi, nie zapewnia mu absolutnie żadnej korzyści. Już niewielkie ilości tego metalu ciężkiego, które wnikają do organizmu, mogą przyczyniać się do problemów zdrowotnych. Ołów jest szczególnie groźny dla dzieci, które wchłaniają go szybciej niż dorośli.

Obecnie ostre zatrucie ołowiem zdarza się rzadko, zwykle mamy do czynienia z zatruciami przewlekłymi. Trzeba jeszcze wspomnieć, że ołowica latami może się rozwijać w ukryciu, zaś jej pierwsze objawy zwykle nie są specyficzne, co opóźnia rozpoznanie.

Przyczyny ołowicy – skąd bierze się ołów w organizmie?

Jeśli chodzi o przyczyny ołowicy, to jest to ekspozycja na ołów i jego kumulacja w organizmie. W jaki sposób ołów dostaje się do organizmu? Ołów to toksyczny metal ciężki, który przenika do organizmu zarówno drogą pokarmową, czyli przez spożycie skażonej wody, żywności lub gleby, jak i wziewną, czyli przez wdychanie pyłu ołowianego, rzadziej przez skórę.

Narażenie środowiskowe

Wskutek działalności człowieka ołów stał się bardzo rozpowszechniony w środowisku. Na terenach, gdzie funkcjonują lub kiedyś funkcjonowały huty, kopalnie i zakłady przetwórstwa ołowiu, gleba, woda i powietrze są silnie skażone. Duży poziom zanieczyszczenia notuje się zwłaszcza na terenach uprzemysłowionych i zurbanizowanych.

Skażenie środowiska naturalnego stanowi zagrożenie, gdyż do zatruć może dochodzić wskutek wdychania zanieczyszczonego powietrza, picia zanieczyszczonej wody lub jedzenia żywności uprawianej w skażonej glebie, przede wszystkim warzyw korzennych jak np. burak, pietruszka, marchew oraz warzyw liściastych jak np. szpinak i sałata.

Źródłem ołowiu mogą być stare instalacje wodne – rury ołowiane i rury lutowane ołowiem zanieczyszczające wodę. Duży problem nadal stanowi ołów w farbach – głównie łuszczące się farby olejne z ołowiem w starych budynkach.

Narażenie zawodowe

Ołowica uznawana jest za chorobę zawodową. Zwiększona ekspozycja na ołów dotyczy głównie osób, które pracują w hutnictwie oraz w przetwórstwie metali, w przemyśle chemicznym, przy produkcji akumulatorów i baterii, przy produkcji farb, emalii, ceramiki, w branży budowlanej, głównie przy usuwaniu farb i renowacji starych budynków. Narażeni są także konserwatorzy dzieł sztuki i zabytków, pracownicy strzelnic i osoby korzystające ze strzelnic.

Inne źródła narażenia

Jako potencjalne źródła ołowiu wskazuje się też naczynia emaliowane i ceramikę, głównie importowane, niskiej jakości biżuterię, niecertyfikowane zabawki i gadżety, kosmetyki, np. kajal, zioła i suplementy diety nieznanego pochodzenia, zawierające skażone surowce, a także żywność importowaną z krajów, gdzie nie ma rygorystycznych norm dotyczących ołowiu i innych metali ciężkich.

Objawy ołowicy u dorosłych

Objawy ołowicy mogą być zróżnicowane, ołów powoduje bowiem wieloukładowe zaburzenia. Podkreślić trzeba przy tym, że początkowo choroba może przebiegać bezobjawowo lub niespecyficznie.

Wczesne objawy – często niespecyficzne

Pierwsze objawy zatrucia ołowiem u dorosłych nie są charakterystyczne, mogą przypominać wiele różnych schorzeń. Zazwyczaj dotyczą one układu nerwowego, pojawia się przewlekłe zmęczenie i zawroty głowy. Dodatkowo występują problemy z układem mięśniowo-szkieletowym, np. bóle mięśni, osłabienie siły mięśniowej i bóle stawów. Najpierw objawy są łagodne i narastają stopniowo.

Objawy ze strony układu pokarmowego

Z czasem pojawiają się też objawy ze strony przewodu pokarmowego. Zalicza się do nich m.in. bóle brzucha, tzw. kolkę ołowiczą, czyli napadowe, trudne do wytrzymania bóle w obrębie jamy brzusznej, uporczywe zaparcia, wymioty, brak apetytu, spadek masy ciała, a także metaliczny posmak w ustach.

Objawy ze strony układu nerwowego

Przy ołowicy chory może odczuwać przewlekłe zmęczenie i ogólne osłabienie, rozdrażnienie, wahania nastroju, stany lękowe i stany depresyjne. Mogą pojawiać się bóle i zawroty głowy, zaburzenia koncentracji i pamięci, „mgła mózgowa”, zaburzenia snu. Dokuczać mogą parestezje, czyli uczucie drętwienia i mrowienia w kończynach.

Linia Burtona i inne objawy

Bardzo charakterystycznym objawem ołowicy jest linia Burtona. Jest to niebieskawa lub sinoczarna linia, która pojawia się na krawędzi dziąseł. Tworzy się ona wskutek reakcji, jaka zachodzi między ołowiem a siarką produkowaną przez bakterie jamy ustnej. Świadczy ona o przewlekłym zatruciu ołowiem.

Jako objawy zatrucia ołowiem wskazuje się również anemię, związaną z upośledzeniem produkcji hemoglobiny, nadciśnienie tętnicze oraz spadek libido. Mogą pojawiać się także drgawki i niedowłady. Ponadto mogą pojawiać się objawy wskazujące na uszkodzenie nerek i wątroby.

Objawy ołowicy u dzieci

Dzieci są w grupie najbardziej narażonej na toksyczne działanie ołowiu. Częściowo objawy zatrucia ołowiem u dzieci pokrywają się z tymi u osób dorosłych. Jednakże w przypadku najmłodszych powikłania ołowicy mogą być o wiele poważniejsze, mowa między innymi o opóźnieniu w rozwoju.

Opóźnienie rozwoju i zaburzenia poznawcze

Saturnizm u dzieci może prowadzić do opóźnienia w rozwoju, przekłada się to na znaczące obniżenie ilorazu inteligencji, zaburzenia rozwoju psychoruchowego, zmiany w zachowaniu, deficyty uwagi, trudności w koncentracji i nauce.

Objawy fizyczne

U dzieci widoczna może być tzw. ołowiana cera – ziemisto-szara, blada skóra, jak również linia Burtona. Zaobserwować można tzw. bociani chód. Jest on objawem uszkodzenia nerwów obwodowych – niedowładu mięśni prostowników stopy i palców. Chory chodzi, wysoko unosząc kolana, aby nie zahaczać palcami stóp o podłoże.

Encefalopatia ołowicza – najcięższe powikłanie

Encefalopatia ołowicza stanowi bezpośrednie zagrożenie życia. U dzieci ołów bardzo szybko przenika barierę krew-mózg, co może prowadzić do wystąpienia encefalopatii ołowiczej. Oznacza to, że nawet ekspozycja na niskie stężenie ołowiu może doprowadzić do trwałych uszkodzeń.

Objawami tego stanu są zaburzenia świadomości jak np. splątanie, delirium czy śpiączka, jak również nagłe zmiany zachowania, apatia lub pobudzenie, drgawki, niedowłady, obrzęk mózgu i zwiększone ciśnienie śródczaszkowe. Encefalopatia ołowicza bardzo często prowadzi do trwałych uszkodzeń mózgu, w skrajnych przypadkach nawet do zgonu.

Diagnostyka zatrucia ołowiem

W przypadku podejrzeń zatrucia ołowiem, np. u osób, które mogły być narażone na czynniki środowiskowe, konieczne jest wykonanie kilku badań. Profilaktyczne badania powinny regularnie robić osoby wykonujące ryzykowne zawody.

Badanie stężenia ołowiu we krwi (BLL)

Jak rozpoznać zatrucie ołowiem? Podstawowym badaniem jest oznaczenie stężenia ołowiu we krwi – BLL, czyli ang. Blood Lead Level. Zgodnie z wytycznymi Światowej Organizacji Zdrowia, czyli WHO, nie ma ustalonego bezpiecznego stężenia ołowiu we krwi. Już stężenie na poziomie 3,5 μg/dL u dzieci może powodować problemy behawioralne i spadek inteligencji.

Dodatkowe badania laboratoryjne

Wskazane jest wykonanie morfologii krwi, dzięki niej można wykryć niedokrwistość, czyli anemię. Lekarz może zlecić badanie moczu oraz poziomu protoporfiryny cynkowej, czyli ZPP, w erytrocytach, aby wykryć ewentualne zaburzenia w syntezie hemu. Sprawdza się też funkcje wątroby i nerek.

Należy dodać, że większość ołowiu kumuluje się w kościach. Może się on tam gromadzić przez dekady, skąd powoli jest uwalniany do krwi, wywołując przewlekłe zatrucie ołowiem. Badanie BLL określa jedynie poziom ołowiu we krwi, aby sprawdzić poziom ołowiu w kościach, trzeba wykonać badanie kości metodą fluorescencji rentgenowskiej.

Wywiad środowiskowy i zawodowy

Niezwykle ważnym elementem diagnostyki jest kliniczny wywiad środowiskowy i zawodowy. Lekarz musi zapytać m.in. o to, czy pacjent mógł być narażony na zatrucie ołowiem i o sytuacje, gdy mogło do tego dojść, pyta więc np. o:

• narażenie zawodowe – m.in. czy pacjent pracuje w zawodzie, który naraża na ekspozycję na ołów, o staż pracy oraz higienę pracy i wyniki wcześniejszych badań profilaktycznych,
• narażenie środowiskowe – m.in. czy pacjent mieszka w rejonie blisko zakładów przemysłowych, mieszka w starym domu, często korzysta ze strzelnicy.

Lekarz pyta również o pojawiające się objawy i ich nasilenie.

Leczenie ołowicy

Leczenie ołowicy wymaga podjęcia kilku ważnych działań. Wskazane jest jak najszybsze rozpoczęcie terapii.

Przerwanie narażenia – kluczowy pierwszy krok

Wywiad lekarski jest kluczowy, gdyż pozwala ustalić, jak nastąpiło zatrucie ołowiem, a przerwanie narażenia na ołów oraz izolowanie chorego od źródła skażenia jest podstawą.

Leczenie chelatujące (chelatacja)

Wskazaniem do zastosowania chelatacji jest sytuacja, gdy ołów we krwi osiąga wysoką wartość lub chory zmaga się z objawami klinicznymi. Jak oczyścić organizm z ołowiu? W tym celu chorego poddaje się terapii chelatującej, czyli odtruwaniu za pomocą leków wiążących ołów, np. wersenianu disodowego, czyli EDTA, kwasu dimerkaptobursztynowego lub dimerkaprolu. Leki te wiążą ołów we krwi, co umożliwia jego łatwiejsze wydalenie w moczu. Leki podaje się doustnie lub dożylnie.

Leczenie objawowe i wspomagające

W zależności od występujących dolegliwości należy też wprowadzić odpowiednie leczenie objawowe, np. stosuje się leki na anemię, leki na nerki, leki neurologiczne. Oczyszczanie organizmu z ołowiu jest procesem długotrwałym, dlatego warto go wspomagać, np. przez dietę i suplementację.

Przede wszystkim trzeba zwiększyć podaż wody, co jest ważne dla pracy nerek, które uczestniczą w wydalaniu ołowiu. Dieta przy zatruciu ołowiem powinna zawierać produkty bogate w takie składniki jak wapń, żelazo, cynk, witamina C, gdyż zmniejszają one wchłanianie ołowiu w jelitach i wspierają jego wydalanie.

Jeśli chodzi o suplementy diety, to oprócz wyżej wspomnianych składników, czyli witaminy C, żelaza, wapnia i cynku, można również stosować preparaty magnezu. Magnez działa ochronnie oraz zmniejsza toksyczne działanie ołowiu na organizm. Ponadto polecane są składniki o działaniu detoksykującym i antyoksydacyjnym jak np. chlorofilina, NAC czy kwas alfa-liponowy.

Czy ołowica jest uleczalna?

Ważnym pytaniem, które koniecznie trzeba zadać, jest, czy ołowica jest uleczalna? Tak, można usunąć ołów z organizmu i uniknąć powikłań, pod warunkiem, że zatrucie ołowiem było łagodne, zostało wcześnie wykryte i szybko wprowadzono leczenie. Wówczas można skutecznie zatrzymać postęp choroby.

Ciężkie ostre i przewlekłe zatrucie ołowiem często powoduje trwałe uszkodzenia i nieodwracalne zmiany, głównie w obrębie ośrodkowego układu nerwowego, co szczególnie widoczne jest u dzieci.

Powikłania i długoterminowe skutki zatrucia ołowiem

Skutki zatrucia ołowiem mogą utrzymywać się przez wiele, wiele lat, a niektóre zmiany są całkowicie nieodwracalne.

Uszkodzenie układu nerwowego

Ołów działa neurotoksycznie, może powodować trwałe uszkodzenia mózgu, drgawki, obrzęk mózgu i zaburzenia koordynacji. Ołowica u dzieci może ponadto doprowadzić do trwałego obniżenia IQ i problemów z nauką. Wpływa też na rozwój zaburzeń behawioralnych jak ADHD.

U dorosłych obserwuje się natomiast pogorszenie funkcji poznawczych i problemy z koncentracją, czasem dochodzi do utraty pamięci krótkotrwałej. Zatrucie ołowiem u dorosłych może też doprowadzić do neuropatii obwodowej.

Uszkodzenie nerek i układu krążenia

Jako powikłania ołowicy wskazuje się uszkodzenia wątroby i nerek – niewydolność nerek. Ołowica może skutkować przewlekłą anemią, nadciśnieniem tętniczym i zwiększonym ryzykiem chorób serca.

Wpływ na układ rozrodczy

Skutki zatrucia ołowiem mogą być również widoczne w obrębie układu rozrodczego. Może dochodzić do zaburzeń rozrodczości, np. obniżenia płodności, a także zwiększonego ryzyka poronień.

Kto jest najbardziej narażony na zatrucie ołowiem?

Grupą, która jest najbardziej narażona na zatrucie ołowiem, są osoby mające największy kontakt z tym metalem, czyli m.in. pracownicy hut, zakładów produkujących baterie i akumulatory, zakładów recyklingu, pracownicy firm remontowych, którzy są narażeni na pył ołowiowy znajdujący się w starych powłokach malarskich, a także osoby mieszkające niedaleko zakładów przemysłowych, hut i dróg o dużym natężeniu ruchu.

Wyższe ryzyko ołowicy występuje u niemowląt i dzieci, które są bardziej wrażliwe na toksyczne działanie ołowiu. Dodatkowo dzieci są narażone na ekspozycję, gdy bawią się w glebie, często też zjadają zanieczyszczoną ziemię. Należy wspomnieć, że ryzyko zatrucia występuje w przypadku płodu, gdyż ołów przenika przez łożysko.

Jak zapobiegać zatruciu ołowiem?

Choć mogłoby się wydawać, że zatrucie ołowiem to nie jest aktualny problem, jest zupełnie odwrotnie. Ołów w wodzie pitnej czy w glebie to nadal duże zagrożenie. Warto wiedzieć, jak można zminimalizować ryzyko ołowicy.

Profilaktyka środowiskowa

Należy usunąć źródła ołowiu z otoczenia, np. farby z ołowiem, które mogą się znajdować w budynkach zbudowanych przed 1978 rokiem. Podczas remontów należy zachować ostrożność, gdyż podczas zdejmowania takiej farby pojawia się pył ołowiany. Nie należy kupować tanich ubrań i zabawek produkowanych w Azji, gdyż bardzo często przekraczają one normy metali ciężkich i innych toksyn.

Profilaktyka żywieniowa

Ważna jest dieta bogata w wapń, cynk, żelazo i witaminę C, czyli substancje, które utrudniają wchłanianie ołowiu. Oprócz dostarczania tych składników wraz z dietą można je suplementować. W aptekach dostępne są m.in. preparaty na odporność z cynkiem i witaminą C oraz preparaty żelaza. Ważne jest też prawidłowe nawodnienie organizmu.

Higiena i bezpieczeństwo

Mycie rąk to również forma profilaktyki. Ołów może być w glebie, więc po zabawie na zewnątrz lub po pracach w ogrodzie należy dokładnie umyć ręce. Trzeba je także myć przed jedzeniem. Należy dbać o czystość w domu – ważne jest częste ścieranie kurzu na mokro, mycie podłóg, odkurzanie odkurzaczem z filtrem HEPA i mycie zabawek.

Należy dbać również o edukację dzieci, trzeba uczyć je, czym jest ołowica, a także jakie powikłania może powodować. Ponadto w przypadku grup ryzyka kluczowe są badania profilaktyczne, czyli monitorowanie poziomu ołowiu we krwi.

Ołowica to realne zagrożenie na całym świecie. Mimo poprawy standardów i wprowadzenia ograniczeń w przemyśle problem ten nie zniknął. Zatrucie ołowiem jest niebezpieczne, gdyż może prowadzić do poważnych powikłań, zwłaszcza u dzieci – wiele z nich ze skutkami ołowicy będzie się zmagało do końca życia. Na szczęście odpowiednia profilaktyka może zmniejszyć niemal do zera ryzyko zachorowania.

Autor wpisu: mgr farm. Katarzyna Borowiec, i-Apteka.pl Farmaceutka z niemałym już doświadczeniem. Zainteresowania: zdrowie, uroda, naturalne metody leczenia, opieka farmaceutyczna.