Tasiemiec – przyczyny, objawy i sposoby leczenia

mgr farm. Katarzyna Borowiec

Tasiemiec jest jedynym z pasożytów, który może bytować w organizmie ludzkim. Zazwyczaj lokuje się w przewodzie pokarmowym, choć w rzadkich przypadkach jego larwy mogą zawędrować nawet do mózgu. Jak można zarazić się tasiemcem? Jak objawia się obecność tego pasożyta w organizmie? Jak wygląda leczenie tasiemczycy? 

Spis treści:

• Czym jest tasiemiec?
• Przyczyny zarażenia tasiemcem
• Objawy tasiemczycy u człowieka
• Diagnostyka zakażenia tasiemcem
• Leczenie tasiemczycy – leki przeciwpasożytnicze
• Naturalne metody wspomagające w walce z pasożytami
• Jak uniknąć zarażenia tasiemcem?

Czym jest tasiemiec? 

Co to tasiemiec? Tasiemiec to pasożyt zaliczany do robaków płaskich. Wywołuje on chorobę przewodu pokarmowego zwaną tasiemczycą (choroba wywołana obecnością dojrzałego osobnika w jelicie cienkim) lub wągrzycę (choroba wywołana przez larwy tasiemca uzbrojonego). Jest kilka rodzajów tasiemców, różnią się one m.in. budową i wielkością. Co jeszcze warto wiedzieć o tasiemcach i ich cyklu rozwojowym? 

Budowa i charakterystyka tasiemca 

Jak wygląda tasiemiec? Ciało tasiemca jest płaskie, białe, taśmowe, składa się z główki (skoleks), krótkiej szyjki oraz licznych członów (proglotydy), które tworzą łańcuch (strobila). Człony, które są najstarsze, są wypełnione jajami i zlokalizowane są na końcu ciała tasiemca – określa się je jako człony maciczne. Wyróżnia się też człony dojrzałe, w których znajdują się męskie i żeńskie narządy rozrodcze (tasiemce są hermafrodytami), a także człony niedojrzałe najbliższej szyjki. 

Charakterystyczne jest to, że tasiemce nie mają przewodu pokarmowego, pokarm spożywany przez gospodarza jest wchłaniany przez całą powierzchnię ich ciała. Ponadto nie mają też układu oddechowego i układu krążenia. 

Rodzaje tasiemców występujących u człowieka 

Są różne rodzaje tasiemca. U człowieka najczęściej występuje: 

• tasiemiec nieuzbrojony (Taenia saginata) – dochodzi do 10 metrów
• tasiemiec uzbrojony (Taenia solium) – osiąga do 2-3 metrów, jest groźniejszy niż tasiemiec nieuzbrojony, posiada specjalne haczyki i może wywoływać wągrzycę
• tasiemiec karłowaty (Hymenolepis nana) – ma zaledwie 15-40mm, często występuje u dzieci
• bruzdogłowiec szeroki (Diphyllobotrium latum) – występuje najrzadziej, osiąga ponad 15 metrów
• bąblowiec jedno- i wielojamowy (larwalne formy tasiemców z rodzaju Echinococcus) 

Poszczególne gatunki mają m.in. inną budowę główki i strukturę członów, dzięki czemu łatwiej jest je rozróżniać. 

Cykl rozwojowy pasożyta 

Cykl życiowy tasiemca przebiega z udziałem gospodarza pośredniego, czyli zwierzęcia oraz gospodarza ostatecznego, czyli człowieka. Etapy cyklu rozwojowego wyglądają następująco: 

• dorosły tasiemiec żyjący w jelicie człowieka produkuje człony maciczne, które są wypełnione jajami. Wydostają się one wraz z kałem.
• jaja z zarodkami (onkosferami) są zakaźne dla żywicieli pośrednich, czyli np. świń lub bydła. Po ich spożyciu (jaja mogą się znajdować w wodzie lub pokarmie) dochodzi do zakażenia zwierzęcia.
• w jelicie zwierzęcia onkosfery się wylęgają, następnie larwy przenikają do krwiobiegu i migrują do mięśni i różnych narządów, gdzie przekształcają się w wągry (formy przetrwalnikowe).
• po spożyciu zakażonego mięsa dochodzi do zarażenia człowieka. W jelicie z wągra uwalania się główka, która przyczepia się do ściany jelita. Z czasem z główki wyrastają człony, które dojrzewają i zaczynają produkować jaja.

Należy zwrócić uwagę, że między poszczególnymi gatunkami występują pewne różnice, np. w przypadku bruzdogłowca szerokiego potrzeba dwóch żywicieli pośrednich (skorupiaki i ryby), zaś tasiemiec karłowaty nie potrzebuje żadnego. 

Warto też dodać, że po zarażeniu tasiemiec u człowieka dojrzewa około 3 miesiące (tasiemiec uzbrojony i nieuzbrojony, w przypadku tasiemca karłowatego okres ten wynosi około 2 tygodnie), dopiero po tym czasie człony maciczne zawierające jaja odrywają się od jego ciała i są wydalane z kałem.

Przyczyny zarażenia tasiemcem 

Jak można zarazić się tasiemcem? Dochodzi do tego drogą pokarmową. Jest kilka sytuacji, w których może to nastąpić, jest też kilka czynników, które wpływają na zwiększenie ryzyka tasiemczycy. 

Jak dochodzi do zakażenia tasiemcem? 

Są różne drogi zakażenia, ale najczęściej dochodzi do niego drogą pokarmową, czyli przez spożycie zawierającego wągry, niedogotowanego lub surowego mięsa bądź niedogotowanych lub surowych ryb, a także przez spożycie zanieczyszczonych jajami owoców, warzyw i wody. Ponadto tasiemcem można się zarazić przez kontakt z zakażonymi zwierzętami i ich odchodami oraz z zakażonymi powierzchniami i glebą. 

Spożycie surowego lub niedogotowanego mięsa 

Największe ryzyko zakażenia występuje u osób spożywających surowe i niedogotowane mięso, które zawiera larwy tasiemca. Zagrożenie tasiemczycą jest związane z jedzeniem wieprzowiny, dziczyzny, wołowiny i ryb. 

Tasiemiec uzbrojony vs nieuzbrojony – różnice w zarażeniu 

Tasiemcem można zarazić się po spożyciu mięsa, różnica jest jednak taka, że tasiemcem nieuzbrojonym można zarazić się po zjedzeniu surowego lub niedogotowanego mięsa wołowego, zaś tasiemcem uzbrojonym – niedogotowanego lub surowego mięsa wieprzowego i dziczyzny. Natomiast po zjedzeniu surowych i niedogotowanych ryb (np. pstrąga), może dojść do zarażenia bruzdogłowcem szerokim. 

Należy jeszcze zwrócić uwagę, że w przypadku tasiemca uzbrojonego zakażenie może nastąpić poprzez spożycie jaj. Wówczas człowiek staje się żywicielem pośrednim, co oznacza, że wyklute larwy przenikają np. do mięśni, wątroby, płuc, oczu, mózgu. Do zjedzenia jaj dochodzi przez spożycie skażonej żywności lub wody oraz przez przeniesienie ich brudnymi rękami w okolice ust. 

Czynniki ryzyka zakażenia 

Czynnikiem zwiększającym ryzyko zakażenia jest brak higieny rąk oraz nieprzestrzeganie higieny żywności. Jaja tasiemca mogą znajdować się m.in. na różnych powierzchniach, na warzywach i owocach, na brudnych rękach – zjedzenie jaj prowadzi do zakażenia. W ten sposób można zarazić się tasiemcem uzbrojonym lub tasiemcem karłowatym. Niemycie rąk po wizycie w toalecie może też doprowadzić do ponownego zarażenia u osób, które już są żywicielem pasożyta (tzw. autoinwazja).

Objawy tasiemczycy u człowieka 

Już na wstępie trzeba powiedzieć, że zakażenie tasiemcem może przez kilka miesięcy, a nawet dłużej, przebiegać bezobjawowo. Dopiero po jakimś czasie mogą pojawić się dolegliwości wskazujące na infekcję pasożytniczą. 

Wczesne objawy zakażenia tasiemcem 

Gdy mamy do czynienia z objawowym przebiegiem, początkowo objawy tasiemca nie są specyficzne, zwykle mają łagodne nasilenie. Najczęściej pojawiają się objawy ze strony przewodu pokarmowego, objawy skórne tasiemca, a także dolegliwości ogólne. 

Objawy ze strony układu pokarmowego 

Do głównych objawów, które wywołuje tasiemiec u człowieka, zalicza się dolegliwości w obrębie przewodu pokarmowego. Może to być ból brzucha – zwykle w nadbrzuszu, nudności i wymioty, wzdęcia, nieregularne wypróżnienia – biegunki i zaparcia, zmiana apetytu – spadek lub wzrost łaknienia. 

Objawy ogólne i systemowe 

U niektórych osób mogą pojawiać się też objawy ogólne – zazwyczaj osłabienie i zmęczenie, drażliwość, niepokój, apatia, zaburzenia snu. Dodatkowo można zaobserwować zmniejszenie lub zwiększenie masy ciała. Może dojść do niedoborów pokarmowych, niedożywienia, a w przypadku zakażenia bruzdogłowcem szerokim do rozwoju anemii megaloblastycznej. 

Niewykluczone są też inne, poważniejsze objawy – dzieje się tak, gdy larwy tasiemca uzbrojonego dotrą do innych narządów, np. do wątroby, płuc, oka, mózgu. 

Warto też wspomnieć, że możliwe są objawy skórne tasiemca. Zazwyczaj jest to swędzenie i zaczerwienienie w okolicy odbytu, które jest wywołane wydalaniem członów pasożyta – często się zdarza, że pierwszym zauważalnym objawem tasiemczycy jest obecność członów tasiemca w kale lub na bieliźnie. 

Czasem może pojawiać się reakcja alergiczna na toksyny wydzielane przez pasożyta, która objawia się przede wszystkim na skórze jako wysypki, bąble rumieniowe, przewlekła, silnie swędząca pokrzywka, suchość skóry.

Diagnostyka zakażenia tasiemcem 

W przypadku podejrzenia zakażenia tasiemcem należy zgłosić się do lekarza. Przeprowadzenie procesu diagnostycznego powinno się rozpocząć od dokładnego wywiadu lekarskiego. Jak sprawdzić czy ma się tasiemca? 

Badanie kału na obecność pasożytów 

Podstawowym badaniem jest makro- i mikroskopowe badanie kału. Badanie na tasiemca z kału pozwala wykryć jaja tasiemca lub człony tasiemca w stolcu, jak również określić gatunek pasożyta. Jednakże nie jest to jednorazowy test, badanie wykonuje się kilka razy – zazwyczaj próbki kału trzeba zbierać 3 razy w odstępie 2-3 dni. 

Badania obrazowe 

Badania obrazowe nie są standardem w przypadku tasiemczycy, jednakże przy podejrzeniu wągrzycy, czyli zakażenia larwami tasiemca uzbrojonego, konieczne może być wykonanie badań obrazowych jak USG, tomografia komputerowa i rezonans magnetyczny. Pomocne mogą być wtedy także badania histopatologiczne, a nawet punkcja lędźwiowa (badanie płynu mózgowo-rdzeniowego). 

Badania serologiczne 

Lekarz może zlecić również morfologię – o zakażeniu może świadczyć wzrost eozynofilów. Niezwykle istotne mogą być badania serologiczne (np. ELISA), czyli badania wykrywające przeciwciała IgG skierowane przeciwko tasiemcom. Wykorzystuje się je głównie w diagnostyce wągrzycy i bąblowicy. 

Kiedy udać się do lekarza? 

W przypadku jakichkolwiek niepokojących objawów należy się zgłosić do lekarza. Nie można zwlekać z wizytą zwłaszcza wtedy, gdy zostanie zaobserwowany tasiemiec w kale, taki objaw wskazuje bowiem na zaawansowane zakażenie.

Leczenie tasiemczycy – leki przeciwpasożytnicze

Jak pozbyć się tasiemca? Po potwierdzeniu zakażenia lekarz zleca odpowiednie metody leczenia. Leczenie tasiemca głównie polega na stosowaniu leków przeciwpasożytniczych. W przypadku wągrzycy i bąblowicy oprócz leków niezbędne może być również leczenie chirurgiczne. 

Leki na receptę – prazykwantel i albendazol 

Lek na tasiemca dobiera lekarz, przy czym preparatem pierwszego wyboru jest prazykwantel, który cechuje się dużą skuteczność w eliminacji tasiemca. Czasem lekarz może zlecić inny lek – albendazol. 

Niklozamid w leczeniu tasiemca 

Alternatywą jest też niklozamid. Podobnie jak prazykwantel i albendazol również niklozamid najczęściej stosuje się w jednorazowej dawce. Należy pamiętać, że leki stosowane w leczeniu zakażeń tasiemcem są dostępne wyłącznie na receptę! 

Leki wspomagające – pyrantel

Pyrantel jest wykorzystywany w leczeniu zakażenia owsikami, nie wykazuje on skuteczności wobec tasiemców. Jako leki wspomagające leczenie tasiemca zwykle lekarze zlecają leki przeczyszczające, leki przeciwbólowe, leki przeciwzapalne i leki przeciwhistaminowe. Dodatkowo pomocne mogą być preparaty zawierające witaminy z grupy B. 

Czas trwania leczenia i kontrola skuteczności 

Leki wykazują dużą skuteczność, przy czym trzeba zaznaczyć, że należy je stosować, przestrzegając zaleceń lekarza. Po zastosowaniu leku chory musi monitorować stolec. W ten sposób można sprawdzić skuteczność terapii. Dodatkowo konieczne są badania kontrolne kału – zwykle po miesiącu i po trzech miesiącach.

Naturalne metody wspomagające w walce z pasożytami 

Zdiagnozowany tasiemiec u człowieka wymaga odpowiedniego leczenia, które polega na przyjęciu leku przeciwpasożytniczego. Inne metody, w tym zioła i preparaty do oczyszczania organizmu można traktować wyłącznie jako działania wspomagające! Jednocześnie ważne jest, aby ich stosowanie skonsultować z lekarzem. 

Zioła na pasożyty – piołun i czosnek 

Jest wiele roślin, które tradycyjnie stosowane są jako naturalne środki odrobaczające i oczyszczające. Zalicza się do nich przede wszystkim piołun, wrotycz, goździki, czosnek, czarnuszkę, liście orzecha włoskiego. Wykazują one działanie przeciwpasożytnicze, ponadto niektóre z nich jak np. czosnek pozytywnie wpływają na odporność. 

Pestki dyni w odrobaczaniu 

Czego nie lubi tasiemiec? Pestki dyni są źródłem kukurbitacyny, która działa paraliżująco na pasożyty, w tym na tasiemce. Do takiej kuracji odrobaczającej najlepsze są świeże pestki dyni. 

Dieta w czasie leczenia tasiemczycy 

Ważnym elementem wspomagającym leczenie tasiemca jest dieta. Dzięki modyfikacjom sposobu odżywiania można zwiększyć skuteczność terapii. Przede wszystkim zaleca się spożywać naturalne probiotyki – kiszonki, kefir, maślankę, a także prebiotyki – cebulę, czosnek, por, rośliny strączkowe. Warto jeść ananasy, zawarta w nich bromelaina (enzym rozkładający białka) uszkadza ochronną powłokę tasiemca. 

Dodatkowo zaleca się zadbać o zwiększenie spożycia błonnika i jednoczesne ograniczenie spożycia cukrów prostych oraz żywności przetworzonej. 

Suplementy wspomagające układ pokarmowy 

Dla wsparcia mikroflory jelitowej warto stosować nie tylko kiszonki, ale i probiotyki apteczne. Ponadto można sięgać po różne suplementy na układ pokarmowy, które wspierają trawienie oraz eliminują nieprzyjemne objawy dyskomfortu trawiennego. Polecane są też zioła do picia lub zioła w tabletkach.

Jak uniknąć zarażenia tasiemcem? 

Choć w Polsce zarażenia tasiemcem nie są aż tak rozpowszechnione, to należy stosować się do zaleceń profilaktycznych. Łatwiej jest chronić się przed zakażeniem niż je leczyć.

Higiena w kuchni i przy przygotowywaniu posiłków 

Utrzymywanie czystości w kuchni oraz higieny podczas przygotowywania jedzenia jest podstawą! Zalecane jest używanie osobnych desek do krojenia surowego mięsa i innych produktów. Po kontakcie z surową rybą lub mięsem nóż i ręce należy dokładnie umyć. 

Unikanie surowego mięsa i ryb 

Zaleca się unikać jedzenia niedogotowanych lub surowych potraw mięsnych i rybnych jak np. sushi lub tatar. A jeśli już mamy na nie ochotę, to trzeba się upewnić, że mięso jest wysokiej jakości i było poddane odpowiednim badaniom. 

Warto wiedzieć, że obróbka termiczna skutecznie zabija larwy tasiemca – wystarczy około 5 minut w temperaturze 60-70st. C. Larwy można też „wymrozić”, zginą one po 5 dniach w temperaturze: -10st. C. 

Mycie rąk i warzyw 

Mycie rąk, a także dokładne mycie warzyw i owoców powinno być całkowicie naturalnym elementem gotowania posiłków. Nawyk dokładnego mycia zarówno rąk, jak i owoców oraz warzyw przed jedzeniem, pozwala uniknąć przypadkowego spożycia jaj tasiemca. 

Ręce trzeba zawsze myć (wodą i mydłem) po wizycie w toalecie, przed jedzeniem, a także po pracy w ogrodzie oraz po kontakcie ze zwierzętami. 

Odrobaczanie zwierząt domowych 

Właściciele zwierząt obowiązkowo powinni je regularnie odrobaczać. Jest to bardzo proste, wystarczy kotu lub psu podać tabletkę, którą można kupić u weterynarza. 

W Polsce zakażenia tasiemcem nie są zbyt częste, mimo to zaleca się przestrzegać kilku zasad, które pozwolą uniknąć tego problemu. Trzeba dokładnie myć ręce, a także owoce i warzywa. Zaleca się zrezygnować z jedzenia potraw z surowego lub niedogotowanego mięsa i ryb. W przypadku pojawienia się objawów wskazujących na zakażenie tasiemcem należy zgłosić się do lekarza.

Autor wpisu: mgr farm. Katarzyna Borowiec, i-Apteka.pl Farmaceutka z niemałym już doświadczeniem. Zainteresowania: zdrowie, uroda, naturalne metody leczenia, opieka farmaceutyczna.