Wągrzyca – przyczyny, objawy, leczenie

mgr farm. Katarzyna Borowiec

Zakażenie tasiemcem najczęściej kojarzy się z kilkumetrowym „robalem” mieszkającym w jelicie. To oczywiście prawda, ale trzeba pamiętać, że zakażenie może też przybrać postać wągrzycy. Dzieje się tak wtedy, gdy wągry, czyli larwy tasiemca uzbrojonego zagnieżdżają się w różnych miejscach w organizmie, np. w mięśniach i mózgu. Jak objawia się wągrzyca? W jaki sposób można wyleczyć zakażenie? 

Spis treści:

• Czym jest wągrzyca?
• Przyczyny i drogi zakażenia wągrzycą
• Gdzie występuje wągrzyca?
• Rodzaje i lokalizacja wągrzycy
• Objawy wągrzycy
• Powikłania wągrzycy
• Diagnostyka wągrzycy
• Leczenie wągrzycy
• Profilaktyka wągrzycy
• Rokowanie i życie po wągrzycy

 

Czym jest wągrzyca? 

Wągrzyca (cysticerkoza) jest chorobą pasożytniczą, która jest wywoływana przez larwy (wągry) tasiemca uzbrojonego. Do zakażenia dochodzi po spożyciu jaj tego pasożyta. Należy pamiętać, że wągrzycą nie można się zarazić jajami tasiemca nieuzbrojonego, a wyłącznie tasiemca uzbrojonego. W przebiegu wągrzycy larwy zagnieżdżają się np. w oczach lub mózgu. 

Czym się różni tasiemczyca od wągrzycy? Tasiemczyca to choroba, którą zarażamy się po spożyciu zakażonego mięsa, czyli takiego, w którym znajdują się wągry tasiemca. Tasiemcem uzbrojonym można się zarazić, zjadając surową lub niedogotowaną wieprzowinę, zaś tasiemcem nieuzbrojonym – surową lub niedogotowaną wołowinę.

Przyczyny i drogi zakażenia wągrzycą 

Jakie są przyczyny wągrzycy? Do zakażenia dochodzi po spożyciu jaj tasiemca uzbrojonego, czyli tzw. drogą fekalno-oralną. Gdzie mogą się znajdować te jaja? Jakie są czynniki zwiększające ryzyko zachorowania? 

Spożycie jaj tasiemca uzbrojonego 

Warto powtórzyć, że wągrzycą można się zarazić tylko po spożyciu jaj tasiemca uzbrojonego. Wskutek działania kwasów żołądkowych i enzymów jelitowych w jelicie cienkim z jaj uwalniane są tzw. onkosfery, czyli pierwsze stadium larwy pasożyta. 

Onkosfery przenikają przez ścianę jelita i trafiają do krwiobiegu. Wraz z krwią trafiają do różnych tkanek i narządów w całym organizmie. Gdy już się osiedlą, w ciągu około dwóch miesięcy przekształcają się w wągry, czyli pęcherzyki wypełnione płynem (torbiel), w których znajduje się główka tasiemca. 

Zanieczyszczona żywność i woda 

Kluczowym pytaniem pozostaje, w jaki sposób może dochodzić do spożycia jaj tasiemca uzbrojonego? W większości przypadków do zakażenia dochodzi wskutek zjedzenia żywności, np. owoców i warzyw lub wypicia wody zanieczyszczonej ludzkimi odchodami (w których znajdują się jaja tasiemca). 

Jaja tasiemca wydalane są z kałem, osoba zakażona tasiemcem uzbrojonym wydala miliony jaj, jeśli nie przestrzega zasad higieny, np. niedokładnie myje ręce po wizycie w toalecie lub nie myje ich w ogóle, może zarazić wągrzycą innych lub siebie. 

Autoinwazja i autoendoinwazja 

W przypadku cysticerkozy może dochodzić do autoinwazji oraz do autoendoinwazji. Autoinwazja to inaczej samozakażenie. Osoba chora na tasiemczycę, która ma w jelitach dorosłego tasiemca uzbrojonego, może poprzez brudne dłonie przenieść jaja do ust, co może doprowadzić do rozwoju wągrzycy. 

Autoendoinwazja to rodzaj samozarażenia, przy czym zachodzi ono w organizmie człowieka. Pod wpływem antyperystaltycznych ruchów jelit człony maciczne tasiemca cofają się do żołądka, gdzie dochodzi do uwolnienia onkosfer. Następnie onkosfery trafiają do krwiobiegu i migrują po organizmie. 

Czynniki ryzyka zakażenia 

Głównym czynnikiem zwiększającym ryzyko zachorowania jest brak higieny osobistej! Jak większość zakażeń pasożytniczych, wągrzyca jest chorobą brudnych rąk. Ponadto na rozwój wągrzycy są narażone osoby, które mają w jelicie dorosłego tasiemca uzbrojonego.

Gdzie występuje wągrzyca? 

Zdecydowaną większość zakażeń pasożytniczych w Polsce stanowią zakażenia tasiemcem nieuzbrojonym, czyli tym, który nie powoduje wągrzycy. Czy to oznacza, że w naszym kraju nie ma możliwości zarażenia się cysticerkozą? 

Obszary endemiczne – Ameryka Łacińska, Azja, Afryka 

Najwięcej przypadków wągrzycy notuje się w krajach Ameryki Łacińskiej, Azji oraz Afryki. Duże znaczenie ma fakt, że tereny te charakteryzują się niższym standardem sanitarnym.

Wągrzyca w Polsce i Europie 

Cysticerkoza jest chorobą bardzo rzadko występującą zarówno w Polsce, jak i w całej Europie. Zakażenia autochtoniczne (lokalne) są sporadyczne, głównie dotyczą m.in. niektórych krajów Europy Wschodniej. 

Kto jest najbardziej narażony? 

Na zachorowanie są narażone przede wszystkim osoby podróżujące na obszary endemiczne. Jeśli chodzi o lokalne zakażenia, to są bardzo rzadkie, głównie mogą się pojawiać na wsiach u osób mających kontakt z trzodą chlewną.

Rodzaje i lokalizacja wągrzycy 

Gdy onkosfery dostaną się do krwi, mogą dość swobodnie „podróżować” po organizmie. Gdzie najczęściej umiejscawiają się larwy tasiemca uzbrojonego?

Neurocysticerkoza – wągrzyca mózgu 

Zdecydowanie najgroźniejszym, a zarazem najczęstszym, rodzajem wągrzycy jest wągrzyca mózgu, czyli neurocysticerkoza. Larwy zwykle są zlokalizowane na powierzchni kory mózgowej, w podstawie mózgu, w komorach, w oponach, w istocie białej. 

Wągrzyca oka (narządu wzroku) 

Wągrzyca oka (wągrzyca oczna) jest diagnozowana wtedy, gdy larwy zagnieżdżają się w gałce ocznej – głównie pod siatkówką i w ciele szklistym.

Wągrzyca mięśni szkieletowych 

Kolejnym rodzajem cysticerkozy jest wągrzyca mięśni. Wągry tasiemca są zlokalizowane w mięśniach szkieletowych. Zwykle przebiega ona bezobjawowo.

Wągrzyca tkanki podskórnej 

Wągrzyca u człowieka może również dotyczyć tkanki podskórnej. Podobnie jak cysticerkoza mięśni ona też zazwyczaj nie daje objawów.

Rzadsze lokalizacje (serce, rdzeń kręgowy)

W rzadkich przypadkach wągry tasiemca osiadają w mięśniu sercowym. Najczęściej ten rodzaj wągrzycy przebiega bezobjawowo, choć mogą występować zaburzenia rytmu serca lub bóle w klatce piersiowej. Możliwą lokalizacją wągrów jest też rdzeń kręgowy, mogą one powodować bóle kręgosłupa i niedowłady kończyn.

Objawy wągrzycy 

Objawy wągrzycy są zróżnicowane. To, jakie dolegliwości się pojawiają, zależy m.in. lokalizacji choroby. Należy dodać, że objawy nie zawsze są specyficzne, przez co nierzadko diagnostyka jest utrudniona. 

Objawy ogólne i bezobjawowy przebieg 

Istotnym faktem związanym z wągrzycą jest często bezobjawowy przebieg. W większości przypadków początek choroby przebiega w utajeniu. W przypadku neurocysticerkozy okres bezobjawowy może trwać nawet kilka lat. Żywe larwy tasiemca nie wywołują stanu zapalnego, dopiero wtedy, gdy obumierają i ulegają zwapnieniu, mogą spowodować różne dolegliwości. 

Wągrzyca mięśni i wągrzyca tkanki podskórnej raczej nie wywołują żadnych objawów, które skłoniłyby do wizyty u lekarza. Czasem się zdarza, że obecność larw powoduje pewne niespecyficzne symptomy o charakterze ogólnym, np. stany podgorączkowe, zmęczenie i ogólne osłabienie. 

Objawy neurocysticerkozy (neurologiczne) 

Jeśli chodzi o objawy neurologiczne wągrzycy, to zazwyczaj są to zaburzenia świadomości, silne, przewlekłe bóle głowy, czasem też zawroty głowy – mogą im towarzyszyć nudności i wymioty. Ponadto w zależności od lokalizacji torbieli pojawiają się zaburzenia mowy lub zaburzenia równowagi. 

Drgawki i napady padaczkowe 

Napady padaczkowe i drgawki przy wągrzycy mogą występować wtedy, gdy wągry tasiemca dostaną się do mózgu. Należy podkreślić, że napady padaczkowe są uznawane za najczęstszy objaw neurocysticerkozy. 

Ból głowy i objawy nadciśnienia wewnątrzczaszkowego 

Pasożyty zlokalizowane w mózgu mogą blokować odpływ płynu mózgowo-rdzeniowego, przyczyniając się do wystąpienia wodogłowia. Wodogłowie przy wągrzycy powoduje nadciśnienie wewnątrzczaszkowe, którego objawem są przewlekłe bóle głowy, nudności, wymioty, zaburzenia świadomości, senność, czasem też zaburzenia widzenia i obrzęk tarczy nerwu wzrokowego. Warto dodać, że ból głowy przy wągrzycy może przypominać migrenę. 

Zaburzenia psychiczne i poznawcze 

Chorzy z wągrzycą mózgu mogą odczuwać dezorientację i apatię. Zaburzenia psychiczne przy wągrzycy zazwyczaj obejmują m.in. zamiany w zachowaniu, zmiany osobowości, zaburzenia poznawcze, otępienie, demencję oraz stany lękowe i depresyjne. 

Objawy wągrzycy oka 

Wągrzyca oka może powodować zapalenie siatkówki, bóle gałki ocznej, pogorszenie ostrości widzenia lub utratę wzroku. Zaburzenia widzenia przy wągrzycy głównie występują w przypadku, gdy wągry umiejscowione są w oku, ale należy pamiętać, że w ten sposób może się też objawiać wągrzyca mózgu. 

Objawy wągrzycy mięśni i tkanki podskórnej 

Objawy wągrzycy mięśni i tkanki podskórnej – o ile się pojawiają – nie są poważne. Larwy w mięśniach mogą powodować bóle mięśniowe lub grudki. Zwapnienia mięśni przy wągrzycy, do których z czasem dochodzi, są zwykle wykrywane przypadkowo podczas badań obrazowych. 

Guzki podskórne przy wągrzycy tkanki podskórnej mają zwykle około 1-2cm średnicy, są twarde i ruchome. Zazwyczaj są niebolesne, choć czasem mogą być tkliwe.

Powikłania wągrzycy 

Podobnie jak objawy wągrzycy również jej powikłania są zależne od lokalizacji wągrów. Konsekwencje związane z cysticerkozą są bardzo poważne i trwałe.

Wodogłowie

Blokowanie przepływu płynu mózgowo-rdzeniowego w przestrzeniach podpajęczynówkowych i komorach mózgu przez wągry tasiemca, prowadzi do wodogłowia. 

Padaczka pourazowa 

Najczęstszym powikłaniem neurocysticerkozy jest padaczka. Napady padaczkowe mogą mieć postać napadów ogniskowych lub uogólnionych drgawek. 

Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych 

Obumierające larwy wywołują reakcję zapalną, prowadząc do rozwoju zapalenia opon mózgowych i do obrzęku mózgu. 

Utrata wzroku 

Wągry tasiemca przyczyniają się do uszkadzania oraz stanu zapalnego siatkówki, z czasem może to doprowadzić do trwałej utraty wzroku. 

Trwałe uszkodzenia neurologiczne 

Wągrzyca u człowieka może powodować trwałe deficyty neurologiczne. Zalicza się do nich m.in. zaburzenia mowy, czucia i równowagi oraz niedowłady.

Diagnostyka wągrzycy 

Wągrzyca to bardzo rzadka choroba, która często jest diagnozowana przypadkowo, co ma związek z tym, że może przebiegać bezobjawowo lub niespecyficznie. Jeśli jednak pojawiają się objawy mogące na nią wskazywać, trzeba szybko się zgłosić do lekarza. 

Wywiad i badanie przedmiotowe 

W diagnostyce wągrzycy istotny jest wywiad z pacjentem, a dokładniej informacja na temat tego, czy chory podróżował na tereny endemiczne, czy jest zarażony tasiemcem lub ktoś z jego bliskich ma tasiemczycę. Lekarz powinien również przeprowadzić szczegółowe badania przedmiotowe. 

Badania obrazowe – TK i rezonans magnetyczny 

Najważniejsze badania na wągrzycę to tomografia komputerowa i rezonans magnetyczny. Badania obrazowe umożliwiają zlokalizowanie ewentualnych larw w tkankach organizmu. Dzięki nim można określić obecność, liczbę oraz stan pasożytów – czy są żywe, czy martwe. 

Badania serologiczne krwi 

Konieczne jest także przeprowadzenie badań serologicznych. Pomocny może być test ELISA – badanie przesiewowe wykrywające obecność przeciwciał IgG oraz test Western Blot – badanie o wysokiej specyficzności, wykrywa przeciwciała przeciwko antygenom tasiemca uzbrojonego. Przeciwciała są obecne we krwi po około 3 tygodniach od zarażenia. 

Badanie płynu mózgowo-rdzeniowego 

Gdy lekarz podejrzewa wągrzycę mózgu, musi zlecić badanie płynu mózgowo-rdzeniowego. Ponadto w zależności od występujących objawów lub podejrzenia lokalizacji wągrów może również zlecić szereg innych badań, np. badania okulistyczne lub badanie histopatologiczne mięśnia. 

Badanie parazytologiczne 

Wskazane jest wykonanie badań parazytologicznych, aby wykluczyć inne zakażenia pasożytnicze. 

Badanie kału na jaja tasiemca 

Z uwagi na możliwość autozakażenia niezwykle ważne jest przeprowadzenie badania kału w celu wykrycia jaj lub członów tasiemca uzbrojonego. 

Trudności diagnostyczne i reakcje krzyżowe 

Choć są dostępne różne badania, które umożliwiają wykrycie wągrzycy, trzeba mieć na uwadze, że czasem testy serologiczne mogą być ujemne, gdyż nie wykrywają obumarłych, zwapniałych larw. Ponadto niewykluczone są reakcje krzyżowe z innymi chorobami pasożytniczymi, dlatego lekarz musi przeprowadzić diagnostykę różnicową.

Leczenie wągrzycy 

Leczenie wągrzycy odbywa się pod kontrolą lekarza, zazwyczaj pacjent musi być hospitalizowany. Podstawą jest leczenie farmakologiczne – przeciwpasożytnicze i objawowe. W niektórych przypadkach konieczne może być leczenie operacyjne. 

Leki przeciwpasożytnicze – albendazol i prazykwantel 

W leczeniu wągrzycy stosuje się albendazol i prazykwantel. Są to leki przeciwpasożytnicze, które niszczą larwy tasiemca uzbrojonego, a w przypadku tasiemczycy – także dorosłego pasożyta w jelitach.

Podczas leczenia farmakologicznego tasiemczycy lekarz może również zlecić dodatkowe środki wspomagające, np. preparaty do oczyszczania organizmu, np. zioła do picia i zioła w tabletkach. Warto też wtedy zadbać o jelita, polecane są suplementy na układ pokarmowy – głównie probiotyki. 

Kortykosteroidy w terapii wągrzycy 

Wspomagająco stosuje się glikokortykosteroidy. Pomagają one ograniczyć reakcję zapalną, do której dochodzi wskutek rozpadu pasożytów oraz zmniejszyć obrzęk mózgu. 

Leczenie objawowe – leki przeciwpadaczkowe 

Leczenie wągrzycy dostosowuje się do występujących objawów. Ze względu na to, że jednym z najczęstszych powikłań są napady padaczkowe, potrzebne są leki przeciwpadaczkowe. 

Leczenie operacyjne – kiedy jest konieczne? 

Nie u każdego chorego trzeba wykonać operację, ale czasem może to być potrzebne. Zabieg chirurgiczny przeprowadza się w sytuacji, gdy wągry są zlokalizowane np. w oku lub w układzie komorowym. 

Przeciwwskazania do leczenia farmakologicznego 

Nie zawsze możliwe jest farmakologiczne leczenie wągrzycy. Leków przeciwpasożytniczych nie można stosować w przypadku nadciśnienia wewnątrzczaszkowego – mogą spowodować nasilenie obrzęku mózgu i wywołać ucisk struktur mózgowych i w przypadku encefalopatii cysticerkowej (obecność wielu aktywnych torbieli w mózgu) – mogą wywołać silną reakcję zapalną. 

Również wągrzyca oka jest przeciwwskazaniem dla leków przeciwpasożytniczych, zamiast nich wskazany jest zabieg chirurgiczny. Leki mogą spowodować nieodwracalną utratę wzroku. Co więcej, leków nie stosuje się, gdy wągry są martwe i zwapniałe, gdyż środki farmakologiczne działają wyłącznie na żywe pasożyty. Ponadto szczególnej ostrożności wymaga wągrzyca u dzieci, kobiet w ciąży i osób z chorą wątrobą. 

Monitorowanie leczenia 

Podczas terapii potrzebne są badania kontrolne, np. wykonuje się rezonans magnetyczny, badania okulistyczne, określa się również poziom przeciwciał w surowicy. Badania pozwalają monitorować skuteczność leczenia. 

Czas trwania terapii 

Zwykle leczenie trwa kilka tygodni lub kilka miesięcy. Dokładny czas trwania kuracji zależy od tego, gdzie jest zlokalizowany tasiemiec, a także od stopnia zaawansowania choroby. Należy wiedzieć, że są sytuacje, gdy konieczne jest powtórzenie leczenia.

Profilaktyka wągrzycy 

Profilaktyka wągrzycy w dużej mierze przypomina profilaktykę tasiemczycy. Podobnie jak w przypadku wszystkich zakażeń pasożytniczych trzeba przede wszystkim przestrzegać zasad higieny osobistej. 

Zasady higieny osobistej 

Dokładane mycie rąk po wizycie w toalecie oraz mycie rąk przed przygotowywaniem posiłków i przed jedzeniem – to najważniejsze filary profilaktyki zakażeń pasożytniczych.

Bezpieczne przygotowywanie mięsa wieprzowego 

Wprawdzie nie można się zarazić wągrzycą, jedząc niedogotowaną wieprzowinę, ale można się zarazić tasiemcem uzbrojonym, zaś obecność dorosłego osobnika może doprowadzić do samozakażenia. Z tego powodu dania z wieprzowiny (i dziczyzny) trzeba przygotowywać w odpowiedni sposób – mięso musi być całkowicie ugotowane, upieczone lub usmażone. 

Jak unikać zakażenia podczas podróży? 

Podróż do krajów endemicznych jest związana z ryzykiem zakażenia wągrzycą, dlatego przed wyjazdem zaleca się odwiedzić lekarza medycyny podróży i dopytać go o wszelkie formy zapobiegania chorobie. Podczas pobytu trzeba dbać o higienę i unikać nieprzegotowanej wody – woda musi być przegotowana lub butelkowana.

Mycie owoców i warzyw 

Zjedzenie zakażonych warzyw i owoców to częste przyczyny wągrzycy – owoce i warzywa trzeba zawsze dokładnie myć przed spożyciem, a jeszcze lepszym rozwiązaniem jest ich obieranie ze skórki. 

Kontrole weterynaryjne mięsa 

W kontekście zwalczania wągrzycy kluczowe są kontrole weterynaryjne mięsa. Dzięki nim ryzyko zakażeń w naszym kraju jest niskie. 

Edukacja zdrowotna 

Zakażenia tasiemcem w Polsce nie są zbyt częste, należy jednak edukować społeczeństwo w zakresie zagrożeń związanych z pasożytami. Od najmłodszych lat trzeba uczyć dzieci zasad higieny oraz innych działań zmniejszających ryzyko zachorowania.

Rokowanie i życie po wągrzycy 

Możliwe jest pełne wyleczenie wągrzycy, jednakże kluczowe jest wczesne rozpoznanie i jak najszybsze rozpoczęcie leczenia. Najlepsze rokowania ma wągrzyca tkanki podskórnej i wągrzyca mięśni. Natomiast neurocysticerkoza jest najgroźniejszą postacią choroby, która może doprowadzić do śmierci. 

Osoby, które przebyły wągrzycę, muszą się często mierzyć z konsekwencjami zdrowotnymi. Powikłania zazwyczaj wymagają specjalistycznego leczenia, np. padaczka. Niezbędne są też regularne kontrole lekarskie. Ponadto wiele osób po zakończeniu leczenia jeszcze przez dłuższy czas zmaga się z chronicznymi bólami głowy lub zaburzeniami poznawczymi. 

Choć wągrzyca u człowieka nie jest częsta, to nie można bagatelizować zagrożenia. Do choroby prowadzi spożycie jaj tasiemca uzbrojonego. W organizmie z jaj wylęgają się larwy, które wraz z krwią mogą się dostać np. do mózgu. Obecność wągrów w mózgu z czasem prowadzi do wielu problemów zdrowych – głównym powikłaniem jest padaczka.