Wyrośla chrzęstno-kostne – przyczyny, objawy, leczenie

mgr farm. Jarosław Buczarski

Wyrośl chrzęstno-kostna (kostniakochrzęstniak) jest łagodnym nowotworem kości, który rozwija się w obrębie przynasady kości długich. Zmiany te nie dają zwykle objawów, choć np. większe guzy mogą powodować ograniczenie ruchomości stawu. Co trzeba wiedzieć o wyroślach chrzęstno-kostnych? Czy kostniakochrzęstniak jest groźny?

Spis treści:

• Czym są wyrośla chrzęstno-kostne?
• Gdzie w ciele pojawiają się wyrośla chrzęstno-kostne?
• Przyczyny powstawania wyrośli chrzęstno-kostnych
• Rodzaje wyrośli chrzęstno-kostnych
• Objawy wyrośli chrzęstno-kostnej
• Czy wyrośl chrzęstno-kostna może być groźna? Ryzyko zezłośliwienia
• Diagnostyka wyrośli chrzęstno-kostnych
• Leczenie wyrośli chrzęstno-kostnych
• Jak dbać o zdrowie kości przy wyroślu chrzęstno-kostnym?

Czym są wyrośla chrzęstno-kostne?

Pod pojęciem wyrośl chrzęstno-kostna kryje się najczęstszy, niezłośliwy nowotwór kości. Szacuje się, że stanowi on 20-50% przypadków łagodnych nowotworów kości i około 10-15% wszystkich diagnozowanych nowotworów kości.

Definicja i budowa wyrośli chrzęstno-kostnej

Wyrośl chrzęstno-kostna to najczęściej diagnozowany łagodny guz kości. Zmiana jest zbudowana z tkanki kostnej i chrzęstnej. Tkanka kostna stanowi trzon, jest on wypełniony szpikiem kostnym. Guz pokryty jest tkanką chrzęstną szklistą (jest to tzw. czapeczka chrzęstna), która odpowiada za jego wzrost.

Wyrośla chrzęstno-kostne są twarde i łatwo wyczuć je pod skórą. Guz rozwija się z chrząstki wzrostowej, jego najczęstszą lokalizacją są okolice przynasad kości długich – w pobliżu płytki wzrostowej.

W przeważającej większości wyrośla chrzęstno-kostne rozwijają się u dzieci oraz młodzieży w okresie dojrzewania. Należy jednak pamiętać, że sporadycznie mogą się one pojawić również u osób dorosłych i starszych.

Osteochondroma, kostniakochrzęstniak, wyrośl – różne nazwy tej samej zmiany

Wyrośl chrzęstno-kostna znana jest także pod innymi nazwami – osteochondroma i kostniakochrzęstniak. Wszystkie te nazwy oznaczają dokładnie to samo, czyli niezłośliwego guza kości.

Należy przy okazji wytłumaczyć, czym jest egzostoza. Nazwa ta określa każdą narośl kostną na powierzchni kości (np. zwyrodnieniową, powstałą wskutek przeciążeń i stanów zapalnych), osteochondroma jest jednym z jej rodzajów. Egzostozą są m.in. wyrośla kostne w żuchwie, wyrośla kostne na stopie, wyrośla kostne w jamie ustnej, wyrośla kostne przewodu słuchowego, wyrośla kostne kręgosłupa, wyrośla kostne na krawędziach trzonów kręgów.

Gdzie w ciele pojawiają się wyrośla chrzęstno-kostne?

Już zostało wcześniej wspomniane, że podstawową lokalizacją kostniakochrzęstniaka są przynasady kości długich, jednakże w rzadszych przypadkach są one wykrywane także w innych miejscach.

Kości długie – kolano, kość udowa i piszczelowa

Do typowych umiejscowień wyrośli chrzęstno-kostnych zalicza się kość udową – zwłaszcza w okolicach kolana, a także kość piszczelową – głównie jej górną część.

Kość ramienna i okolice biodra

Stosunkowo często osteochondroma występuje też w obrębie kości ramiennej – w pobliżu barku. Czasem też wykrywane są guzy na kościach biodrowych.

Wyrośla chrzęstno-kostne kręgosłupa

Wyrośla chrzęstno-kostne rzadko dotyczą kości kręgosłupa, jeśli już tam się rozwijają, to są zlokalizowane w odcinku szyjnym lub piersiowym.

Rzadsze lokalizacje – żebra, łopatka, kości dłoni i stopy

Nie można wykluczyć, że zmiany rozwiną się także na innych kościach, choć zdarza się to bardzo rzadko. Guzy mogą pojawić się na łopatkach, żebrach, miednicy, na kościach stóp i dłoni. Zazwyczaj zmiany w takich lokalizacjach pojawiają się przy mnogich wyroślach chrzęstno-kostnych.

Przyczyny powstawania wyrośli chrzęstno-kostnych

Dokładne przyczyny powstawania wyrośli chrzęstno-kostnych nie są w pełni znane. Uważa się, że za rozwój pojedynczych zmian odpowiadają przede wszystkim zaburzenia rozwoju chrząstki wzrostowej, zaś za mnogie wyrośla chrzęstno-kostne – mutacje genetyczne.

Zaburzenia chrząstki wzrostowej w okresie wzrostu

Zaburzenia chrząstki wzrostowej, czyli płytki nasadowej polegają na tym, że jej fragment zaczyna się rozdzielać i rosnąć w nieprawidłowym kierunku, a następnie kostnieje, tworząc wyrośla chrzęstno-kostne.

Najintensywniejszy wzrost takiej zmiany zachodzi w okresie dojrzewania, a w momencie, gdy proces wzrostu kości jest zakończony, zatrzymuje się także wzrost guza. W wyniku zaburzeń rozwoju płytki nasadowej powstają częściej występujące wyrośla pojedyncze.

Czynniki genetyczne – mutacje genów EXT1 i EXT2

Mnogie wyrośla chrzęstno-kostne zazwyczaj są związane z mutacjami genetycznymi – w genach EXT1 (na chromosomie 8) lub EXT2 (na chromosomie 11). Wskutek mutacji dochodzi do zaburzenia syntezy siarczanu heparanu, czyli substancji, która odpowiada za prawidłowe różnicowanie komórek chrzęstnych. W konsekwencji następuje niekontrolowane rozrastanie się komórek chrzęstnych i powstają guzy.

Promieniowanie jonizujące jako czynnik ryzyka

Jednym ze środowiskowych czynników ryzyka rozwoju guzów kości jest promieniowanie jonizujące, czyli takie, którego używa się np. podczas radioterapii.

Urazy i mikrouszkodzenia kości

Rzadko kostniakochrzęstniak powstaje w wyniku przewlekłych przeciążeń, mikrouszkodzeń i stanów zapalnych oraz urazów mechanicznych – głównie w obrębie płytki wzrostowej.

Czy wyrośla chrzęstno-kostne są dziedziczne?

Tak, wyrośla mogą być dziedziczne, jednakże trzeba tu wyraźnie podkreślić, że chodzi tylko o wyrośla mnogie. Są one dziedziczone w sposób autosomalny dominujący – aby choroba się rozwinęła, dziecko musi odziedziczyć jedną zmutowaną kopię genu od jednego z rodziców. Pojedyncze wyrośla są zmianami nabytymi i nie są one dziedziczone.

Rodzaje wyrośli chrzęstno-kostnych

Wymienia się dwa główne rodzaje wyrośli chrzęstno-kostnych – pojedyncze i mnogie. Ponadto dzieli się je także na – uszypułowane i szerokopodstawne.

Pojedyncza wyrośl chrzęstno-kostna (osteochondroma sporadyczna)

Pojedyncza wyrośl chrzęstno-kostna (osteochondroma sporadyczna) jest najczęściej występującym rodzajem kostniakochrzęstniaków – stanowi około 90% wszystkich przypadków. Zazwyczaj ma podłoże rozwojowe, nie jest uwarunkowana genetycznie. Taka zmiana powstaje w okresie wzrostu – maksymalnie do 30. roku życia.

Mnogie dziedziczne wyrośla chrzęstno-kostne (HME/HMO)

Mnogie dziedziczne wyrośla chrzęstno-kostne (HME – z ang. Hereditary Multiple Exostoses lub HMO – z ang. Hereditary Multiple Osteochondromas) są rzadką chorobą genetyczną kości. W jej przebiegu dochodzi do rozwoju licznych łagodnych guzów. Choroba występuje u około 1 na 50000 osób.

Wyrośl uszypułowana i przylegająca – różnice budowy

Innym kryterium podziału jest sposób połączenia guza z kością macierzystą. Wyróżnia się więc wyrośla uszypułowane i wyrośla szerokopodstawne:

• wyrośl uszypułowana (na szypule) – zmiana jest połączona z kością wąską „łodygą”, wyglądem przypomina grzyba. Jest łatwiejsza do usunięcia.
• wyrośl szerokopodstawna (przylegająca) – guz bezpośrednio połączony jest z kością całą swoją podstawą.

Objawy wyrośli chrzęstno-kostnej

Po czym można poznać kostniakochrzęstniaka? Jakie objawy wyrośli chrzęstno-kostnych pojawiają się najczęściej?

Wyrośl bezobjawowa – najczęstszy przypadek

Wyrośla chrzęstno-kostne rosną bardzo wolno i zwykle nie dają żadnych objawów, a ich obecność stwierdza się przypadkowo podczas badań RTG, które wykonywane są z innych powodów.

Ból w okolicy zmiany nasilający się przy ruchu

W sytuacji, gdy zmiana rośnie i zaczyna uciskać inne tkanki, to wówczas może pojawić się ból, który nasila się podczas ruchu i przy dotyku. Możliwy jest rozwój stanu zapalnego.

Wyczuwalny twardy guzek pod skórą

Powstały na kości guzek jest twardy, zwykle bezbolesny. Zgrubienie można z łatwością wyczuć pod skórą.

Zaburzenia czucia – mrowienie, pieczenie i parestezje

Przy ucisku guza na nerwy mogą pojawiać się objawy neurologiczne jak mrowienie, drętwienie, pieczenie oraz zaburzenia czucia.

Zaburzenia krążenia w kończynie

Czasem zmiana może uciskać naczynia krwionośne, co powoduje zaburzenia krążenia w kończynie. Widoczny może być obrzęk, sinienie lub blednięcie kończyny.

Ograniczenie ruchomości stawu

Guz może przyczyniać się do ograniczenia ruchomości stawu.

Deformacje kości i asymetria kończyn przy zmianach mnogich

Mnogie wyrośla chrzęstno-kostne mogą blokować lub przyspieszać prawidłowy przyrost tkanki kostnej. Powstają w ten sposób deformacje kości, osteochondroma może doprowadzić też do asymetrii kończyn. W efekcie dochodzi do zaburzeń ruchowych i problemów z chodzeniem.

Czy wyrośl chrzęstno-kostna może być groźna? Ryzyko zezłośliwienia

Wyrośl chrzęstno-kostna jest zmianą łagodną – niezłośliwą, nie powoduje przerzutów. Tak jest w absolutnej większości przypadków. Ryzyko zezłośliwienia zmiany, czyli jej przekształcenia w chrzęstniakomięsaka wynosi około 1%. Warto zaznaczyć, że większe prawdopodobieństwo transformacji nowotworowej dotyczy wyrośli mnogich.

Diagnostyka wyrośli chrzęstno-kostnych

Podejrzenie wyrośli chrzęstno-kostnej wymaga diagnostyki. Rozpoczyna się ona od wywiadu i badań fizykalnych. Kluczowe dla rozpoznania są badania obrazowe.

RTG kończyny – badanie pierwszego wyboru

Najważniejszym badaniem jest zdjęcie rentgenowskie. Już ono pozwala postawić diagnozę, dodatkowe badania wykonuje się, aby dokładniej ocenić wygląd, wielkość i strukturę zmiany oraz jej ewentualny wpływ na sąsiadujące tkanki.

Tomografia komputerowa (TK) – ocena struktury zmiany

Przy jakichkolwiek wątpliwościach – głównie przy guzach w trudnej lokalizacji – konieczna może być tomografia komputerowa. Badanie TK zapewnia dokładny obraz budowy kostnej guza.

Rezonans magnetyczny (MRI) – ocena czapeczki chrzęstnej i tkanek miękkich

Dzięki rezonansowi magnetycznemu można zobrazować strukturę chrzęstną zmiany i ocenić, w jaki sposób guz uciska otaczające tkanki miękkie, naczynia krwionośne i nerwy. Pomaga też ocenić, czy doszło do zezłośliwienia zmiany.

Badanie histopatologiczne po operacji

Ostateczne potwierdzenie tego, czy zmiana jest łagodna, czy złośliwa, można uzyskać po wykonaniu badania histopatologicznego wyciętego chirurgicznie guza. Dodatkowo w przypadku mnogich wyrośli zalecane są badania genetyczne w kierunku mutacji EXT1 i EXT2.

Do jakiego lekarza się zgłosić?

Najpierw należy iść na wizytę do lekarza POZ. Przeprowadzi on wywiad i badanie fizykalne, wypisze również skierowanie na potrzebne badania oraz wyśle do odpowiedniego specjalisty, czyli do ortopedy. To on na podstawie wyników badań zdecyduje o metodzie leczenia.

Leczenie wyrośli chrzęstno-kostnych

Nie w każdym przypadku konieczne jest leczenie wyrośli chrzęstno-kostnych. Oczywiście wszystko zależy od rodzaju i wielkości zmian, stopnia ich złośliwości oraz nasilenia objawów.

Obserwacja i kontrolne badania RTG – kiedy wystarczy?

Postępowanie przy bezobjawowych, małych wyroślach chrzęstno-kostnych obejmuje obserwację polegającą na regularnych badaniach rentgenowskich i wizytach u ortopedy. Istotne jest, aby w przypadku pojawienia się objawów jak najszybciej zgłosić się do lekarza.

Chirurgiczne wycięcie wyrośli – kiedy konieczne?

Osteochondroma wymaga wycięcia, gdy guz jest duży, szybko wzrasta, powoduje ból lub uciska na naczynia krwionośne, nerwy lub inne tkanki miękkie. Zabieg jest niezbędny także w sytuacji, gdy występuje ryzyko zezłośliwienia.

Jak przebiega operacja usunięcia wyrośli?

Zabieg przeprowadza się w znieczuleniu – miejscowym, przewodowym lub ogólnym (zależy od umiejscowienia i wielkości guza). Chirurg nacina skórę i tkanki miękkie, aby odsłonić kość z wyroślą. Następnie przechodzi do usuwania guza – musi on zostać wycięty równo z powierzchnią kości. Wycięta wyrośl jest wysyłana do badania histopatologicznego.

Alternatywnie u niektórych osób stosuje się artroskopię, która jest mniej inwazyjna. Ponadto czas rekonwalescencji po takim zabiegu jest krótszy.

Leczenie bólu i dolegliwości towarzyszących

Gdy wyrośl chrzęstno-kostna przyczynia się do występowania różnych dolegliwości, wskazane jest leczenie objawowe. Najczęściej zaleca się stosować leki przeciwbólowe, np. niesteroidowe leki przeciwzapalne (w tym ibuprofen, naproksen) – zarówno doustnie, jak i miejscowo w postaci maści i żelu.

Rehabilitacja po operacji

Rekonwalescencja po usunięciu kostniakochrzęstniaka zazwyczaj trwa 2-3 tygodnie, powrót do pełnej sprawności także następuje szybko. Początkowo po zabiegu konieczne jest noszenie ortezy i oszczędzanie kończyny, a także rehabilitacja pod okiem doświadczonego fizjoterapeuty. Ćwiczenia i zabiegi służą do tego, aby przywrócić pełen zakres ruchu w stawie.

Czy wyrośl może nawrócić po usunięciu?

Jeśli guz został prawidłowo usunięty, to ryzyko jego odrośnięcia jest znikome. Nawrót choroby może nastąpić w sytuacji, gdy zmiana nie została całkowicie wycięta i zostały jakieś fragmenty. Ponadto nawroty są możliwe u osób, u których występują mnogie wyrośla chrzęstno-kostne.

Na nawroty są narażone również dzieci, które rosną, bowiem w okresie wzrostu kostnego tworzenie się nowych zmian jest zwiększone. Ważne są więc kontrole i badania po operacji.

Jak dbać o zdrowie kości przy wyroślu chrzęstno-kostnym?

W jaki sposób można wspomagać organizm po tym, jak zdiagnozowana została osteochondroma? Warto przede wszystkim dbać o aktywność fizyczną, przy czym wskazane są sporty, które nie obciążają za bardzo stawów, np. pływanie.

Zaleca się unikać sportów kontaktowych, gdyż sprzyjają urazom, które mogą np. uszkodzić wyrośl. Pomocniczo można też korzystać z zabiegów u fizjoterapeuty. A czy potrzebna jest specjalna dieta i suplementacja?

Dieta wspierająca zdrowie kości i chrząstek

Istotne jest, aby utrzymywać prawidłową masę ciała, aby nie obciążać kości i stawów. Wskazane jest spożywanie produktów bogatych w wapń, czyli najważniejszy budulec kości. Oczywistym źródłem jest nabiał, a ponadto tofu, zielone warzywa, migdały i sardynki jedzone z ośćmi.

Aby wapń dobrze się wchłaniał, potrzebna jest witamina D. Głównie dostarcza się jej poprzez syntezę skórną w wyniku działania promieni UVB. Jeśli chodzi o produkty, które ją zawierają, to są to tłuste ryby morskie i jajka.

Zaleca się również spożywać odpowiednią ilość pełnowartościowego białka oraz produkty bogate w magnez i cynk oraz kwasy Omega-3 i antyoksydanty.

Suplementacja wspierająca układ kostno-stawowy

Wspomagająco można stosować suplementację wzmacniającą kości, np. preparaty zawierające wspomniane wyżej składniki jak: wapń, witamina D, magnez, cynk. Można także przyjmować kwasy Omega-3, kolagen i witaminę C.

Osteochondroma jest najczęściej występującym rodzajem łagodnego guza kości. W większości przypadków leczenie takiej zmiany polega na obserwacji. Jeśli jednak wywołuje ona objawy (np. ból podczas poruszania się), to lekarz może skierować chorego na zabieg jej chirurgicznego usunięcia.