Zaburzenia równowagi u osób starszych – przyczyny, objawy i leczenie

mgr farm. Jarosław Buczarski

Wraz z wiekiem organizm człowieka słabnie, pogarszają się zmysły, gorzej pracują narządy i całe układy, co wywołuje wiele różnych uciążliwych objawów. Jednym z nich są zaburzenia równowagi, z którymi zmaga się wielu seniorów. Co zrobić, gdy pojawiają się problemy z równowagą u osób starszych?

Czym są zaburzenia równowagi u osób starszych?

Zaburzenia równowagi u osób starszych to nic innego jak niezdolność do utrzymania stabilnej postawy ciała – podczas chodzenia lub stania. Może się objawiać m.in. chwiejnym chodem, potykaniem się, upadkami i zawrotami głowy. Jak często występują problemy z równowagą u osób starszych?

Definicja i istota problemu

Problemy z równowagą u osób starszych często definiuje się jako chwilową utratę kontroli nad własną postawą. Gdzie tkwi istota problemu, jakim są zaburzenia równowagi u seniorów? Nie ma na to pytanie jednoznacznej odpowiedzi, ich podłoże jest wieloczynnikowe. Zazwyczaj współistnieje kilka przyczyn – zaczynając od fizjologicznych zmian zachodzących wraz z wiekiem w organizmie aż po szereg zaburzeń i chorób przewlekłych.

Prezbiastazja – medyczne określenie zaburzeń równowagi wieku podeszłego

Prezbiastazja (z ang. presbyastasis) to określenie stosowane w geriatrii opisujące to, co potocznie nazywamy zaburzeniami równowagi u seniora będącymi wynikiem naturalnych procesów starzenia się organizmu. Jest to postępujące z wiekiem i niezwiązane z jedną konkretną chorobą pogorszenie funkcjonowania narządów, których zadaniem jest utrzymanie równowagi.

Prezbiastazja, czyli multisensoryczne zawroty głowy związane ze starzeniem się organizmu, wynikają ze zmian degeneracyjnych układu przedsionkowego, wzroku i czucia głębokiego. W efekcie dochodzi do błędnego odczuwania otoczenia i kłopotów z koordynacją ruchową, co wywołuje zaburzenia równowagi, przewlekłe lub nagłe zawroty głowy, uczucie niestabilności, niepewność chodu i towarzyszący im lęk przed upadkiem.

Jak często występują? (co 3 osoba po 60. roku życia, 50% osób po 65. r.ż.)

Zaburzenia równowagi u seniorów są powszechnym zjawiskiem, jednocześnie często są bagatelizowane. Częstotliwość występowania problemu znacząco wzrasta z wiekiem. Szacuje się, że z zaburzeniami równowagi zmaga się około 30% osób około 60. roku życia i już 50–60% osób po 65. roku życia.

Jak działa układ równowagi?

Układ równowagi, czyli układ przedsionkowy, to skomplikowany system, na który składa się ucho wewnętrzne, wzrok i czucie głębokie. Odpowiada on za orientację przestrzenną i stabilną postawę ciała. Istotną rolę odgrywa w nim też móżdżek.

Błędnik (ucho wewnętrzne)

Najważniejszym filarem układu równowagi jest błędnik zlokalizowany w uchu wewnętrznym. Znajdujące się w błędniku kanały półkoliste wykrywają ruchy głowy, zaś inne jego elementy jak łagiewka i woreczek wykrywają przyspieszenie liniowe i grawitację. Natomiast komórki włosowate, czyli sensoryczne receptory przekształcają ruch fizyczny w impulsy nerwowe.

Móżdżek i układ nerwowy

Choć móżdżek zasadniczo nie należy do układu równowagi, jest kluczowy dla jego prawidłowego działania. Móżdżek jest jedną z najważniejszych części ośrodkowego układu nerwowego, odpowiada za precyzyjną koordynację ruchów, napięcie mięśniowe i utrzymanie równowagi.

Zadaniem móżdżku jest m.in. przetwarzanie informacji, które napływają do niego przede wszystkim z błędnika, z proprioceptorów, czyli receptorów w mięśniach i stawach, oraz z kory mózgowej. Umożliwia to utrzymanie balansu i koordynacji.

Wzrok

Wzrok pozwala określić pozycję ciała względem otoczenia, a następnie te informacje są przesyłane do mózgu.

Propriocepcja (czucie głębokie)

Czucie głębokie zwane propriocepcją jest zmysłem orientacji ułożenia części ciała względem siebie. Składają się na niego receptory w mięśniach, ścięgnach, więzadłach i torebkach stawowych. Umożliwiają one poruszanie się i zachowanie stabilności ciała oraz koordynację ruchową bez kontroli wzrokowej.

Współpraca wszystkich układów

Kluczowa dla prawidłowego funkcjonowania układu równowagi jest ścisła współpraca między jego elementami. Ucho wewnętrzne informuje o ruchu głowy, wzrok o pozycji ciała w przestrzeni, a czucie głębokie o położeniu ciała. Sygnały z błędnika trafiają do móżdżku i pnia mózgu, gdzie są integrowane z informacjami z oczu i proprioceptorów.

Na podstawie tych wszystkich danych mózg wysyła odpowiednie sygnały m.in. do mięśni w celu skorygowania ich napięcia, co pozwala utrzymać równowagę. Jeśli do mózgu docierają sprzeczne informacje, może dochodzić m.in. do zawrotów głowy, chwiejności chodu, nudności i szumów usznych.

Przyczyny zaburzeń równowagi u seniorów

Jak już wiemy, nie ma jednej przyczyny zaburzeń równowagi u osób starszych. Zazwyczaj mamy do czynienia ze współwystępowaniem zróżnicowanych czynników obejmujących m.in. zmiany związane z fizjologicznym starzeniem się organizmu, choroby i stosowane leki.

Zmiany związane z wiekiem

Prezbiastazja, czyli zaburzenia równowagi u seniorów, wynikają z naturalnego starzenia się układu równowagi, np. zmniejszenia liczby neuronów i komórek włosowatych w uchu wewnętrznym. Ponadto z wiekiem pogarsza się wzrok – pojawiają się trudności z adaptacją wzroku do ciemności, pogarsza się ostrość widzenia. Dodatkowo seniorzy cierpią często z powodu np. zaćmy.

W starszym wieku typowe są zaburzenia czucia głębokiego. Spada wrażliwość receptorów w mięśniach i stawach, przez co trudniej utrzymywać orientację w przestrzeni. Gorzej pracuje też ośrodkowy układ nerwowy. Mózg wolniej przetwarza otrzymywane informacje.

Choroby błędnika i ucha wewnętrznego

Częstą przyczyną zaburzeń równowagi u seniorów są choroby błędnika i ucha wewnętrznego, w tym choroba Meniere’a. Polega ona na tym, że w uchu wewnętrznym gromadzi się nadmierna ilość płynu, czyli endolimfy, co objawia się silnymi nawracającymi zawrotami głowy i szumami usznymi.

Do problemów z równowagą u osób starszych może prowadzić zapalenie błędnika lub zapalenie nerwu przedsionkowego, np. w wyniku infekcji wirusowych, łagodne położeniowe zawroty głowy, niedokrwienie błędnika wynikające z zaburzenia krążenia w przebiegu miażdżycy lub nadciśnienia, stan zapalny np. ucha środkowego i urazy głowy.

Choroby układu krążenia

Jako potencjalne przyczyny zaburzeń równowagi u osób starszych wymienia się zaburzenia i choroby układu krążenia. Wskutek upośledzenia przepływu krwi, np. w przypadku miażdżycy i zaburzenia krążenia mózgowego, może dochodzić do niedotlenienia błędnika lub mózgu.

Utrata równowagi u osób starszych może być objawem niedociśnienia ortostatycznego. W jego przebiegu podczas zmiany pozycji z leżącej lub siedzącej na stojącą dochodzi do nagłego spadku ciśnienia krwi, co powoduje m.in. mroczki przed oczami, zawroty głowy i zaburzenia równowagi.

Na stabilność postawy mogą wpływać również zaburzenia rytmu serca, czyli bradykardia – za wolna praca serca, tachykardia – za szybka praca serca, nadciśnienie tętnicze i niewydolność serca.

Choroby układu mięśniowo-szkieletowego

Istotnym czynnikiem ryzyka zaburzeń równowagi są choroby układu mięśniowo-szkieletowego. Z wiekiem słabną mięśnie – zmniejsza się zarówno masa, jak i siła mięśniowa, czyli pojawia się sarkopenia, oraz zmiany zwyrodnieniowe stawów. Szczególnie na ograniczenie ruchomości, zmianę sposobu chodzenia i zmniejszenie stabilności wpływają zmiany w stawach skokowych, kolanowych i biodrowych. Wspomnieć też trzeba o osteoporozie. Powoduje ona, że kości są słabe i podatne na złamania.

Leki jako przyczyna zaburzeń równowagi

Zaburzenia równowagi i zawroty głowy u seniorów są częstym skutkiem ubocznym stosowanych przez nich leków. Po pierwsze u osób starszych zwiększa się ryzyko działań niepożądanych, co wynika z upośledzenia zdolności organizmu do metabolizowania i wydalania substancji leczniczych. Po drugie seniorzy stosują wiele różnych leków, może wtedy dochodzić do interakcji, co sprzyja działaniom ubocznym.

Do leków, które mogą wywoływać zaburzenia równowagi u osób starszych, zalicza się m.in. leki kardiologiczne, leki na nadciśnienie, leki antycholinergiczne, leki uspokajające i nasenne, leki przeciwdepresyjne, przeciwpadaczkowe i przeciwpsychotyczne, leki na cukrzycę, a także opioidy. Ponadto są też leki, które działają ototoksycznie, czyli mogą uszkadzać ucho wewnętrzne, np. niektóre antybiotyki i leki moczopędne.

Inne przyczyny

Oprócz wyżej wymienionych przyczyn jest jeszcze wiele innych, które mogą prowadzić do występowania zaburzeń równowagi u seniorów.

• Odwodnienie organizmu (obniżone pragnienie u seniorów)
  Odwodnienie u osób starszych jest bardzo częstą przyczyną zawrotów głowy i zaburzeń równowagi. W starszym wieku szybko dochodzi do odwodnienia, co wynika m.in. ze zmniejszenia odczuwania pragnienia. Ponadto seniorzy stosują leki moczopędne, które zwiększają utratę wody. Niedostateczne nawodnienie może zaburzać funkcje błędnika i wywoływać hipotonię ortostatyczną.
• Niedobory witamin (B12, D, żelazo)
  Zmniejszenie apetytu i częste zaburzenia wchłaniania przyczyniają się do niedoborów pokarmowych. W kontekście zaburzeń równowagi istotne znaczenie ma głównie niedobór witaminy B12, witaminy D, żelaza i magnezu.
• Niedoczynność tarczycy
  Zawroty głowy u seniorów, jak i zaburzenia równowagi mogą być powikłaniem związanym z niedoczynnością tarczycy. Przy niskim stężeniu hormonów tarczycy dochodzi m.in. do zmian neurologicznych, osłabienia czucia głębokiego i mięśni – czynniki te mogą zmniejszać stabilność postawy.
• Cukrzyca
  Powikłaniem cukrzycowym jest m.in. neuropatia obwodowa, czyli uszkodzenie nerwów, a także uszkodzenie naczyń krwionośnych, błędnika i pogorszenie wzroku. Wszystko to może sprzyjać zawrotom głowy i zaburzeniom równowagi.
• Nieprawidłowa postawa ciała (przygarbienie)
  Z wiekiem zmienia się postawa ciała, co może być spowodowane m.in. chorobami zwyrodnieniowymi kręgosłupa i osteoporozą. Widoczna jest nadmierna kifoza piersiowa, czyli przygarbienie, co może powodować zaburzenia równowagi. Dodatkowo u starszych osób tułów jest zwykle pochylony do przodu, przez co przesuwa się środek ciężkości. Seniorzy mają także zmieniony chód – szurają stopami, ich krok jest krótszy, przez co ryzyko upadku jest wyższe.
• Długotrwałe unieruchomienie
  Ograniczenie aktywności fizycznej w starszym wieku negatywnie wpływa na stabilność ciała, jednakże to długotrwałe unieruchomienie, np. w przypadku chorób lub złamań, w największym stopniu pogarsza stan organizmu. Prowadzi do przyspieszonej utraty masy mięśniowej i osłabienia jej siły, pogorszenia wydolności krążeniowej oraz zaburzeń czucia głębokiego.

Objawy zaburzeń równowagi u osób starszych

Jak objawiają się zaburzenia równowagi u osób starszych? Symptomy są dość typowe, z brakiem stabilności postawy i niepewnym chodem na czele. Należy jednak powiedzieć, że mogą im towarzyszyć również inne uciążliwe objawy.

Główne objawy

Zaburzenia równowagi u seniorów to przede wszystkim uczucie niestabilności oraz niepewność i chwiejność chodu wymuszająca konieczność podpierania się np. o ścianę. Należy też wspomnieć o zwiększonym ryzyku potknięć i podatności na przewracanie się. Objawom tym towarzyszy lęk przed upadkiem, co może prowadzić do ograniczenia aktywności, a w konsekwencji do osłabienia mięśni.

Zawroty głowy

Zawroty głowy u seniorów związane z zaburzeniami równowagi objawiają się jako uczucie kołysania lub „pływania”. Przy zmianach pozycji pojawia się silniejsze wrażenie wirowania otoczenia.

Towarzyszące objawy

Dodatkowo pojawiają się objawy, które mogą znacząco obniżać sprawność oraz niekorzystnie wpływać na codzienne funkcjonowanie i jakość życia. Ich obecność może być związana z istniejącymi chorobami przewlekłymi, które wywołują problemy z równowagą u osób starszych.

• Nudności i wymioty
  U wielu osób zaburzeniom równowagi towarzyszą nudności i wymioty, które zwykle pojawiają się nagle.
• Ból głowy
  Niewykluczony jest ból głowy o różnym nasileniu.
• Zaburzenia wzroku (podwójne widzenie)
  Bardzo często pojawiają się zaburzenia oczne – podwójne widzenie, zamazany obraz, mroczki przed oczami oraz oczopląs, czyli mimowolne ruchy gałek ocznych.
• Zaburzenia pamięci i orientacji
  Zdarzają się również zaburzenia funkcji poznawczych, np. pogorszenie pamięci i koncentracji. Zwykle też seniorzy odczuwają dezorientację – zarówno przestrzenną, jak i czasową.
• Szumy uszne
  Wielu seniorów wraz z zaburzeniami równowagi odczuwa szumy uszne. Słyszą piszczenie, brzęczenie i dzwonienie w uszach.
• Ból oczu
  Zaburzeniom widzenia oraz bólom głowy może towarzyszyć ból oczu.

Konsekwencje zaburzeń równowagi

Zaburzenia równowagi u seniorów mogą nie wydawać się bardzo poważne, ale prawda jest taka, że jest odwrotnie. Mogą one prowadzić do groźnych powikłań, ponadto w ogromnym stopniu obniżają jakość życia.

Upadki i ich następstwa

Utrata równowagi u osób starszych jest główną przyczyną upadków, które mogą prowadzić do złamań, np. szyjki kości udowej. Takie urazy zwykle wymagają długiego unieruchomienia lub prowadzą do trwałej niepełnosprawności. Innymi częstymi urazami są też skręcenia, urazy głowy i wstrząśnienia mózgu.

Utrata samodzielności

Problemy z równowagą u osób starszych mogą szybko doprowadzić do utraty samodzielności. Proste codzienne czynności stają się niemożliwe do wykonania i wymagają pomocy drugiej osoby.

Konsekwencje psychiczne

Utrata samodzielności, ograniczona mobilność i strach przed upadkiem skutkują wykluczeniem społecznym, stanami lękowymi i rozwojem depresji.

Zwiększone ryzyko zgonu

Zaburzenia równowagi u osób starszych w dużym stopniu mogą zwiększać ryzyko przedwczesnej śmierci. Główną przyczyną są upadki oraz ich powikłania. Czynnikiem zwiększającym ryzyko zgonu jest depresja. Ponadto u osób z zaburzeniami równowagi znacząco rośnie ryzyko rozwoju choroby Alzheimera, co może wpływać na skrócenie długości życia.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Pierwsze epizody utraty równowagi u seniora nie są jeszcze wskazaniem do pilnej konsultacji lekarskiej. Nie można jednak ich ignorować, należy obserwować swoje ciało i w razie nasilenia objawów zgłosić się po poradę medyczną.

Jak najszybciej do lekarza trzeba się udać, gdy dolegliwości są bardzo uciążliwe i długo się utrzymują, a także gdy towarzyszą im nagłe zawroty głowy, omdlenia lub np. objawy neurologiczne bądź doszło do upadku. Z lekarzem warto się skonsultować, jeśli zaburzenia równowagi pojawiły się po wprowadzeniu nowego leku.

Diagnostyka zaburzeń równowagi

Z zaburzeniami równowagi senior powinien w pierwszej kolejności zgłosić się do lekarza POZ. Po szczegółowym wywiadzie, zbadaniu ciśnieniomierzem oraz zleceniu podstawowych badań, np. morfologii, glukozy, hormonów tarczycy, elektrolitów, EKG, TK lub MRI głowy, skieruje do specjalisty – neurologa, kardiologa, laryngologa lub geriatry.

W diagnostyce zaburzeń równowagi bada się także siłę mięśniową, wykonuje testy błędnika, np. test Dix-Hallpike’a i videonystagmografię, test chodu tandemowego, próbę palec-nos i próbę Romberga. Problemy z równowagą mają wieloczynnikowe podłoże, dlatego ich diagnostyka wymaga kompleksowego podejścia.

Leczenie farmakologiczne zaburzeń równowagi

Seniorzy zmagający się z zaburzeniami równowagi powinni być pod opieką m.in. geriatryczną i neurologiczną. Samo leczenie polega m.in. na leczeniu chorób przewlekłych. Ponadto kluczowa jest rehabilitacja ruchowa, uzupełnianie niedoborów pokarmowych i prawidłowe nawadnianie organizmu. Jakie leki stosuje się przy zaburzeniach równowagi?

Leki na receptę

Zazwyczaj na zaburzenia równowagi i zawroty głowy u seniorów wskazane są leki poprawiające ukrwienie ucha wewnętrznego, np. betahistyna, działające hamująco na układ przedsionkowy, np. cynaryzyna i flunaryzyna, oraz leki uspokajające, czyli benzodiazepiny.

Leki dostępne bez recepty

Leki pomocne przy zaburzeniach równowagi można też kupić bez recepty, jednakże nie powinno się ich stosować bez wcześniejszej konsultacji z lekarzem. Są to m.in. leki z dimenhydrynatem i leki z wyciągiem z miłorzębu japońskiego. Ponadto można stosować preparaty z imbirem przy nudnościach oraz ziołowe leki uspokajające.

Leczenie chorób podstawowych

Niezwykle ważne jest leczenie chorób podstawowych, np. stosowanie leków na nadciśnienie i monitorowanie ciśnienia. Przy okazji trzeba przypomnieć, że często zawroty głowy i zaburzenia równowagi u osób starszych są skutkiem ubocznym leków, więc należy zwracać uwagę na to, jak organizm reaguje na stosowane preparaty.

Suplementacja w zaburzeniach równowagi

Wspomagająco w leczeniu zawrotów głowy i zaburzeń równowagi można stosować suplementację. Należy jednak pamiętać, że osoby starsze z chorobami przewlekłymi oraz stosujące różne leki, przed jej rozpoczęciem powinny się skonsultować z lekarzem.

Witaminy dla seniorów

Najczęściej wskazane są witaminy, które korzystnie działają na narząd ruchu, układ nerwowy i układ krwionośny. Ważna jest suplementacja witaminami z grupy B – szczególnie polecana jest witamina B12. U seniorów jej niedobór jest częsty, jego objawem mogą być zawroty głowy, mrowienie w kończynach i zaburzenia równowagi.

Potrzebna jest także witamina D. Wspomagając mięśnie i kości, zmniejsza ryzyko upadków – pomaga zachować stabilny chód i równowagę. Można stosować preparaty jednoskładnikowe lub złożone, np. WITAMINY DLA SENIORÓW Apteo.

Warto też suplementować składniki, które poprawiają przepływ krwi, co redukuje uczucie ciężkości kończyn dolnych. Polecane w tym celu są preparaty, które zawierają witaminy i roślinne ekstrakty, np. tabletki Active Legs z witaminą C oraz wyciągami m.in. z kory francuskiej sosny morskiej i liści czerwonej winorośli.

Minerały wspierające równowagę seniorów

Pomocne są składniki mineralne jak np. żelazo i magnez. Magnez jest kluczowy dla utrzymania zdrowych mięśni, prawidłowego krążenia i funkcjonowania układu nerwowego. Ponadto można przyjmować wapń i cynk, które są istotne dla zachowania mocnych kości. Natomiast żelazo jest wskazane dla osób, u których stwierdzono niedokrwistość z niedoboru żelaza.

Problemy z równowagą u osób starszych są częste, niestety zwykle są bagatelizowane. Jest to jednak poważna przypadłość, która wymaga diagnostyki i leczenia. Z biegiem czasu zaburzenia równowagi mogą się pogłębiać i prowadzić do groźnych upadków i nierzadko śmiertelnych urazów.

Autor wpisu: mgr farm. Jarosław Buczarski Farmaceuta z wykształcenia i zamiłowania, zwolennik rozszerzonej opieki farmaceutycznej. Zainteresowania: medycyna, chemia leków, zdrowie, opieka farmaceutyczna.