Zespół odstawienny (abstynencyjny) – objawy, czas trwania, leczenie

mgr farm. Katarzyna Borowiec

Substancje psychoaktywne to nie żart. Niszczą nasze zdrowie fizyczne i psychiczne. Alkohol, nikotyna i leki mogą silnie uzależniać. Zerwanie z takim nałogiem jest trudne. Wiąże się też z wystąpieniem uciążliwych objawów. Określa się je jako zespół odstawienny lub zespół abstynencyjny. Czego można się spodziewać podczas odstawiania substancji uzależniających? Jak przetrwać ten czas?

Spis treści:

• Czym jest zespół odstawienny?
• Jakie są objawy zespołu odstawiennego? Co odczuwa pacjent?
• Zespół odstawienny po alkoholu – przebieg i objawy
• Zespół odstawienny po benzodiazepinach
• Zespół odstawienny po opioidach
• Zespół odstawienny po antydepresantach i lekach psychiatrycznych
• Zespół odstawienny po nikotynie i kofeinie
• Ile trwa zespół odstawienny? Fazy i czas trwania
• Jak leczyć zespół odstawienny?
• Kiedy zespół odstawienny wymaga natychmiastowej pomocy medycznej?
• FAQ
• Źródła

Czym jest zespół odstawienny?

Zespół odstawienny (zespół abstynencyjny) to chyba najtrudniejszy etap wychodzenia z nałogu. Składają się na niego różnorakie objawy fizyczne i psychiczne. Pojawiają się one po nagłym zaprzestaniu stosowania substancji uzależniających lub po ich znacznym ograniczeniu. Można go doświadczać po odstawieniu alkoholu, leków, narkotyków, nikotyny, a nawet kofeiny. [2] [11]

Skąd się biorą objawy zespołu abstynencyjnego? Regularne i długotrwałe stosowanie środków uzależniających powoduje, że organizm się do nich przyzwyczaja. Adaptuje się do nowej sytuacji, dostosowuje własną aktywność do stałej obecności substancji psychoaktywnych. Zmienia sposób funkcjonowania układu nerwowego. [2]

Substancje psychoaktywne pobudzają receptory np. serotoninowe, dopaminowe i GABA. Wpływają na neuroprzekaźniki odpowiadające za nastrój, przyjemność, sen, stres. Przez lata uzależnienia to one utrzymują pewien rodzaj równowagi. [2]

Po ich odstawieniu kończy się sztuczne stymulowanie, co przekłada się na gwałtowną reakcję organizmu. Jednocześnie zaczyna się trudny proces stabilizacji i przywracania naturalnej homeostazy. [2]

Jakie są objawy zespołu odstawiennego? Co odczuwa pacjent?

Objawy zespołu odstawiennego są zróżnicowane. Dotyczą układu nerwowego, hormonalnego, pokarmowego, odpornościowego i układu krążenia. Zawsze są uciążliwe i nieprzyjemne, choć nie za każdym razem są tak samo nasilone. Czasem są łagodniejsze, czasem ekstremalnie ciężkie. Niektóre mogą wręcz zagrażać zdrowiu i życiu. Jakie dolegliwości może odczuwać pacjent odstawiający używki lub leki? [2]

Objawy fizyczne – drżenie, pocenie, nudności, bóle głowy

Zazwyczaj fizyczne objawy zespołu abstynencyjnego obejmują bóle głowy, skoki ciśnienia krwi, podwyższone tętno, kołatania serca, drżenie rąk, nadmierne pocenie, nudności i inne zaburzenia żołądkowo-jelitowe. [2]

Objawy psychiczne – lęk, niepokój, bezsenność, depresja

Psychika również jest nadszarpnięta po odstawieniu substancji psychoaktywnych. Wskutek przeciążenia układu nerwowego pacjent staje się drażliwy, przygnębiony, może odczuwać niepokój i lęk. Często jest impulsywny lub wybuchowy. Pojawiają się wahania nastroju, natrętne myśli, objawy depresji, ataki paniki oraz bezsenność. Niebezpieczne mogą być epizody psychotyczne. [2]

Objawy neurologiczne – drgawki i omamy

Przy ciężkich uzależnieniach mogą występować drgawki. Zdarzają się halucynacje oraz omamy słuchowe i dotykowe. Najbardziej groźnym objawem zespołu odstawiennego jest majaczenie alkoholowe. [1] [3]

Jak nasilenie objawów zależy od substancji i czasu jej stosowania?

Każdy organizm inaczej reaguje po odstawieniu substancji psychoaktywnych. Jednak można wskazać kilka czynników, które decydują o tym, jak intensywne będą odczuwane objawy. Znaczenie ma zwłaszcza: [2]

• rodzaj substancji uzależniającej
• w jakiej dawce była stosowana
• jak długo była stosowana

Indywidualne predyspozycje osoby uzależnionej oraz współistniejące zaburzenia psychiczne także wpływają na przebieg zespołu abstynencyjnego. Gorzej zespół odstawienny będą znosić osoby z uszkodzoną wątrobą i chorobami przewlekłymi. [2]

Zespół odstawienny po alkoholu – przebieg i objawy

Zespół odstawienny alkoholowy występuje u osób uzależnionych od alkoholu, które nagle całkowicie zaprzestały jego spożycia. Im cięższe i dłuższe uzależnienie, tym bardziej uporczywe objawy. Alkohol bardzo silnie oddziałuje na receptory GABA i receptory glutaminowe, sztucznie wycisza układ nerwowy. [1]

Odstawienie alkoholu powoduje nagły wzrost aktywności mózgu. Sprawia to, że zespół odstawienny po alkoholu jest niebezpieczny i może stanowić realne zagrożenie dla zdrowia lub życia. [1]

Jego pierwsze objawy mogą pojawić się już po kilku godzinach od ostatniej dawki alkoholu. Nie zaczyna się od ostrego uderzenia. Początkowe objawy są zwykle łagodne. Typowe są nudności, zwiększone pocenie, niepokój, przyspieszenie akcji serca, drażliwość, drżenie rąk. Później dochodzą koszmary i problemy ze snem. [1]

W ciągu 24-72 godzin może nastąpić nagły skok. Reakcja organizmu na brak alkoholu może się wyrwać spod kontroli. Przeciążenie układu nerwowego i poważne zaburzenia elektrolitowe mogą wywołać drgawki i stany zagrażające życiu jak delirium tremens. Majaczenie alkoholowe objawia się omamami, zaburzeniami świadomości, dezorientacją i wysoką gorączką. Zespół odstawienny po alkoholu zwykle trwa 7-10 dni, ale niektóre łagodniejsze objawy mogą się jeszcze utrzymywać przez kilka tygodni. [1]

Zespół odstawienny po benzodiazepinach

Benzodiazepiny to grupa leków psychotropowych działających m.in. uspokajająco, przeciwlękowo i nasennie. Ich mechanizm polega na wzmacnianiu działania kwasu GABA. Jest to neuroprzekaźnik hamujący, który działa wyciszająco na układ nerwowy. Leki te można stosować wyłącznie krótkotrwale, gdyż mają silny potencjał uzależniający. [3] [4]

Nagłe odcięcie od benzodiazepinów powoduje, że mózg jest przeładowany. Naturalne mechanizmy radzenia sobie z napięciem nie działają. Receptory GABA po ciągłym pobudzaniu przez leki stają się mniej wrażliwej na inne czynniki uspokajające. Zespół odstawienny po benzodiazepinach przejawia się m.in.: [3] [4]

• ciągłym pobudzeniem
• wrażliwością sensoryczną
• stanami lękowymi
• światłowstrętem
• derealizacją
• nagłymi atakami paniki
• gonitwą myśli
• uczuciem niestabilności emocjonalnej
• drżeniami, drgawkami i kołataniem serca
• bólami i skurczami mięśni
• nudnościami i wymiotami

„Parada symptomów” rozpoczyna się w ciągu 1-4 dni od odstawienia leków. Największe nasilenie objawów przypada po około dwóch tygodniach. Po tym w osłabionej wersji utrzymują się jeszcze przez kilka kolejnych tygodni. Zespół abstynencyjny po benzodiazepinach może być niebezpieczny dla zdrowia i życia. Konieczne jest stopniowe odstawiania pod nadzorem lekarza. W ten sposób można złagodzić proces wychodzenia z uzależnienia. [3] [4]

Zespół odstawienny po opioidach

Opioidy to naturalne, półsyntetyczne i syntetyczne silnie uzależniające leki stosowane głównie w leczeniu intensywnego, przewlekłego bólu. Do tej grupy zalicza się m.in. morfinę, kodeinę, oksykodon, heroinę, fentanyl, tramadol, metadon. Można powiedzieć, że zespół odstawienny po opioidach to prawdziwe piekło dla osoby uzależnionej. [5] [6]

Stopień nasilenia objawów fizycznych i psychiczny jest potwornie wysoki. Jest to spowodowane tym, że opioidy naprawdę dogłębnie działają na układ nerwowy. Wpływają na gospodarkę hormonalną i modyfikują sposób odczuwania bólu. Bardzo wyciszają, przez co ich odstawienie uruchamia gwałtowną reakcję organizmu. [5]

Objawy zespołu odstawiennego po opioidach początkowo przypominają grypę. Pojawiają się bóle mięśni, bóle brzucha, nudności, biegunka, katar, dreszcze i nasilona potliwość. Różnicą jest jednak skala, z jaką uderzają te objawy. Osoba uzależniona dosłownie czuje, że jej ciało się rozpada. Do tego dochodzi skrajne napięcie nerwowe, intensywny niepokój, lęk, wewnętrzne rozbicie, nadpobudliwość. [5] [6]

Jak długo trwa zespół abstynencyjny? Ostre objawy trwają około 3-7 dni. Przez kolejne kilka tygodni organizm przystosowuje się do nowej rzeczywistości wolnej od opioidów. Utrzymujący się wtedy silny dyskomfort jest jednym z powodów ogromnego ryzyka powrotu do nałogu. [5]

Zespół odstawienny po antydepresantach i lekach psychiatrycznych

Leki psychiatryczne takie jak antydepresanty mogą wywoływać zespół abstynencyjny. Trzeba jednak zaznaczyć, że zespół odstawienny po antydepresantach nie jest typowym zespołem odstawiennym. Dlaczego? Ponieważ leki przeciwdepresyjne same w sobie nie uzależniają. Oznacza to, że przyczyny pojawienia się różnych objawów po przerwaniu leczenia są inne niż np. w przypadku opioidów. Choć nie wiadomo dokładnie, co prowadzi do ich występowania. [7] [8]

Najpopularniejszymi lekami przeciwdepresyjnymi są selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) oraz inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny (SNRI). Regulując poziom neuroprzekaźników, pomagają one przywracać równowagę ośrodkowego układu nerwowego. [7]

Do dolegliwości pojawiających się po nagłym przerwaniu leczenia antydepresantami zalicza się m.in.: [7]

• bezsenność lub nadmierną senność
• koszmary senne
• drażliwość i wahania nastroju
• bóle i zawroty głowy
• bóle mięśni
• nudności i wymioty
• zmęczenie
• lęk
• agresję
• napięcie i niepokój
• zaburzenia równowagi
• omamy wzrokowe i słuchowe
• drżenia

Objawy te są zazwyczaj łagodne. Mogą się utrzymywać przez kilka tygodni. [7] [8]

Zespół odstawienny po nikotynie i kofeinie

Nikotynowy zespół odstawienny początkowo jest bardzo nasilony. Zwykle pierwsze 3-5 dni po wypaleniu ostatniego papierosa są najgorsze. Głód nikotynowy nie daje o sobie zapomnieć. Uzależniony od nikotyny odczuwa silną, fizyczną i psychiczną potrzebę zapalenia papierosa. Inne objawy zespołu abstynencyjnego to drażliwość, niepokój, trudności z koncentracją i zwiększony apetyt. Zazwyczaj dolegliwości powoli słabną i ustępują po 3-4 tygodniach. [9]

Zespół odstawienny po nikotynie jest ciężki do przetrwania, ale nie jest zagrożeniem dla życia tak jak np. zespół odstawienny po lekach opioidowych lub po alkoholu. [9]

Wśród wymienionych substancji psychoaktywnych kofeina jest stosunkowo „bezpieczną” używką. Niemniej jednak uzależnia fizycznie i psychicznie. Z czasem rośnie tolerancja. Organizm domaga się coraz większych dawek i nie potrafi bez niej normalnie funkcjonować. [10]

Kofeina blokuje receptory adenozyny. Są one odpowiedzialne za występowanie uczucia zmęczenia i senności. Po jej odstawieniu w wyniku nadmiaru adenozyny i jednoczesnego rozszerzenia naczyń krwionośnych w mózgu pojawiają się objawy zespołu odstawiennego. Są odczuwane w ciągu 12-24 godzin. Najtrudniejsze są pierwsze dwa dni. Później nie jest już tak źle, dolegliwości stopniowo słabną i po maksymalnie dwóch tygodniach ustępują. [10]

Do charakterystycznych objawów odstawienia kofeiny zalicza się np.: [10]

• silny, pulsujący ból głowy
• drażliwość i obniżenie nastroju
• zmęczenie i senność
• mgłę mózgową

Ile trwa zespół odstawienny? Fazy i czas trwania

Ile trwa zespół odstawienny? Wszystko zależy od zażywanych substancji i od stopnia uzależnienia. Zawsze też trzeba brać pod uwagę indywidualne predyspozycje. Można jednak wskazać pewne ramy czasowe. [2]

Ostra faza zespołu odstawiennego

W większości przypadków ostra faza zespołu abstynencyjnego trwa od kilku dni do kilku tygodni. Różny jest też czas pojawienia się pierwszych symptomów. Przy alkoholu to kwestia godzin, przy lekach i narkotykach dni. [2]

Podostry i przewlekły zespół odstawienny

O podostrym zespole odstawiennym mówimy, gdy niektóre objawy obserwuje się jeszcze przez około 3 miesiące. Nie stanowią już zagrożenia dla zdrowia, ale są uciążliwe i wywołują dyskomfort psychiczny i fizyczny. Najdłużej mogą utrzymywać się wahania nastroju i zaburzenia snu, problemy z koncentracją i stany lękowe. [15]

Przewlekły zespół odstawienia dotyczy głównie osób z ciężkim uzależnieniem od alkoholu i benzodiazepin. U niektórych osób przystosowywanie się do życia bez substancji psychoaktywnych może trwać nawet kilka miesięcy, a w skrajnych przypadkach kilka lat. Tak długi czas odczuwane jest głównie chroniczne zmęczenie, niska odporność na stres, stany depresyjne i lękowe. [4] [15]

Jak leczyć zespół odstawienny?

Leczenie zespołu odstawiennego powinno się zostawić specjalistom. W ten sposób można przejść przez ten proces w miarę bezpiecznie. Terapia musi być dopasowana do rodzaju odstawianej substancji, stopnia uzależnienia oraz nasilenia objawów. Standardowo łączy się leczenie farmakologiczne z terapią psychologiczną. [11] [14]

Wsparciem dla organizmu walczącego ze skutkami uzależnienia jest zdrowa dieta, prawidłowe nawodnienie, higieniczny styl życia i codzienna aktywność fizyczna. W porozumieniu z lekarzem można stosować preparaty na uspokojenie. Dobre efekty może przynieść medytacja, ćwiczenia oddechowe i techniki relaksacyjne. [13]

Pomocna może być suplementacja. Wskazane są składniki, które wspomagają układ nerwowy, hormonalny i odpornościowy jak magnez, cynk, witaminy z grupy B, witamina D, witamina C oraz probiotyki.

Kiedy zespół odstawienny wymaga natychmiastowej pomocy medycznej?

Są objawy, które wymagają pilnej pomocy medycznej. Są to wszystkie stany zagrażające zdrowiu lub życiu: [1] [2] [3]

• majaczenie alkoholowe
• napady drgawkowe
• zaburzenia rytmu serca
• skoki ciśnienia
• utrata przytomności
• objawy silnego odwodnienia i zaburzeń elektrolitowych

Wskazaniem do hospitalizacji i specjalistycznej pomocy medycznej jest zawsze zespół odstawienny u dzieci. Zazwyczaj taka sytuacja dotyczy noworodków, których matka przyjmowała w trakcie ciąży substancje psychoaktywne. [12]

Każdy uzależniony boi się zespołu odstawiennego. Faktycznie jego przebieg może być ciężki, bolesny i nieprzewidywalny, przez co groźny dla życia. Jednocześnie jest to kluczowy etap. Zapoczątkowuje proces zdrowienia i powrotu układu nerwowego do równowagi. I co najważniejsze, nie trwa wiecznie. Z pomocą specjalistów można go przetrwać. [11]

FAQ

Czy zespół odstawienny może być niebezpieczny?

Tak. Ryzyko zależy od odstawianej substancji, stosowanej dawki, czasu używania oraz stanu zdrowia. Szczególnie niebezpieczne może być nagłe odstawienie alkoholu i benzodiazepin, ponieważ może prowadzić do drgawek, majaczenia i innych poważnych powikłań. [1] [3]

Ile trwa zespół odstawienny?

Czas trwania jest różny. Ostra faza może trwać od kilku dni do kilku tygodni, zależnie od substancji i jej okresu półtrwania. U części osób niektóre objawy, zwłaszcza zaburzenia snu, lęk, drażliwość lub problemy z koncentracją, utrzymują się dłużej. [2] [15]

Czy zespół odstawienny można przechodzić w domu?

Łagodniejsze zespoły odstawienne mogą być leczone ambulatoryjnie, ale decyzję powinien podjąć lekarz po ocenie ryzyka. Odstawienie alkoholu, benzodiazepin lub innych substancji po długim i intensywnym stosowaniu może wymagać nadzoru medycznego albo hospitalizacji. [1] [3] [11]

Czy benzodiazepiny można odstawić nagle?

Nie należy samodzielnie nagle odstawiać benzodiazepin po regularnym stosowaniu. Zwykle konieczne jest stopniowe zmniejszanie dawki według planu ustalonego z lekarzem, ponieważ gwałtowne odstawienie może wywołać ciężkie objawy, w tym drgawki lub majaczenie. [3] [4]

Czy objawy po odstawieniu antydepresantów oznaczają uzależnienie?

Nie muszą oznaczać uzależnienia. Po nagłym przerwaniu leczenia może wystąpić zespół dyskontynuacji, obejmujący m.in. zawroty głowy, nudności, zaburzenia snu, objawy grypopodobne, rozdrażnienie i zaburzenia równowagi. Leki należy odstawiać zgodnie z zaleceniami lekarza. [7] [8]

Kiedy trzeba natychmiast wezwać pomoc?

Natychmiastowej pomocy wymagają m.in. napady drgawkowe, majaczenie, omamy z dezorientacją, utrata przytomności, ciężkie zaburzenia rytmu serca, znaczne wahania ciśnienia, silne odwodnienie lub szybko pogarszający się stan pacjenta. [1] [2]

Źródła

• [1] The ASAM Clinical Practice Guideline on Alcohol Withdrawal Management
• [2] StatPearls: Withdrawal Syndromes
• [3] ASAM: Joint Clinical Practice Guideline on Benzodiazepine Tapering
• [4] Edinoff A.N. et al. Benzodiazepines: Uses, Dangers, and Clinical Considerations
• [5] Kosten T.R., Baxter L.E. Effective management of opioid withdrawal symptoms
• [6] Gowing L. et al. Buprenorphine for managing opioid withdrawal
• [7] Gabriel M., Sharma V. Antidepressant discontinuation syndrome
• [8] Henssler J. et al. Antidepressant Withdrawal and Rebound Phenomena
• [9] CDC: 7 Common Withdrawal Symptoms
• [10] StatPearls: Caffeine Withdrawal
• [11] WHO: Clinical Guidelines for Withdrawal Management and Treatment of Drug Dependence in Closed Settings
• [12] StatPearls: Neonatal Abstinence Syndrome
• [13] Li H. et al. Effects of exercise of different intensities on withdrawal symptoms
• [14] WHO and UNODC: International Standards for the Treatment of Drug Use Disorders
• [15] Rennwald A. et al. Post-acute withdrawal syndrome after stopping antidepressants

Autor wpisu: mgr farm. Katarzyna Borowiec, i-Apteka.pl Farmaceutka z niemałym już doświadczeniem. Zainteresowania: zdrowie, uroda, naturalne metody leczenia, opieka farmaceutyczna.