Żywność medyczna: jak preparaty białkowe dla chorych wspierają regenerację organizmu?

Białko jest jednym z najważniejszych makroskładników, a jego funkcje wykraczają daleko poza budowę mięśni, obejmując niemal wszystkie procesy niezbędne do życia i regeneracji. Włączenie odpowiedniej podaży białka do diety pacjenta, szczególnie w formie wysoko przyswajalnej żywności medycznej, jest jednym z kluczowych elementów skutecznej opieki żywieniowej.

Żywienie medyczne stanowi ważny element wsparcia leczenia i regeneracji, zwłaszcza u pacjentów zmagających się z chorobą nowotworową. W związku z tym żywność specjalnego przeznaczenia medycznego dostarcza wysokiej jakości białka, potocznie określanego jako „białko medyczne”, które w szybki i wygodny sposób pomaga uzupełnić niedobory białka i energii. Co warto podkreślić, preparaty zawierające białko medyczne są komponowane tak, aby wsparcie białkowe było możliwie najbardziej efektywne przy minimalnym obciążeniu układu pokarmowego, co ma kluczowe znaczenie dla pacjentów osłabionych i/lub niedożywionych.

Rola białka w organizmie

Białko składa się z aminokwasów, w tym z aminokwasów egzogennych, których organizm nie potrafi wytworzyć i które muszą być dostarczane wraz z dietą; zaliczamy do nich lizynę, leucynę, izoleucynę, walinę, tryptofan, metioninę, treoninę i fenyloalaninę. Są one niezbędne do prawidłowej pracy organizmu, a przede wszystkim do zaspokojenia podstawowych funkcji, takich jak:

• budowa i odbudowa tkanek – białka są głównym materiałem budulcowym mięśni, skóry, kości, narządów oraz naczyń krwionośnych,
• synteza enzymów i hormonów – wiele hormonów odpowiedzialnych za ważne przemiany metaboliczne w organizmie składa się z białka, np. insulina,
• udział w reakcjach odpornościowych – przeciwciała i białka układu immunologicznego powstają z aminokwasów,
• transport substancji w organizmie – hemoglobina, jako składnik krwi, odpowiada za transport tlenu po całym organizmie,
• gojenie ran i regeneracja uszkodzonych tkanek – procesy te toczą się w sposób dynamiczny i wymagają stałej dostępności aminokwasów.

Co istotne, organizm ludzki nie magazynuje białka i aminokwasów, dlatego bardzo ważne jest, aby zadbać o jego regularną podaż, zapewniając prawidłowe funkcjonowanie i regenerację komórek organizmu.

Niedobory białka u pacjentów onkologicznych

U pacjentów zmagających się z chorobami nowotworowymi zapotrzebowanie na białko jest zdecydowanie większe niż u osób zdrowych i wynosi średnio 1,2–2,0 g/kg należnej masy ciała (zgodnie z zaleceniami klinicznymi i indywidualnym stanem pacjenta). Dlaczego tak się dzieje? Białko jest bowiem na bieżąco wykorzystywane do odbudowy uszkodzonych komórek. Dodatkowo w trakcie przebiegu choroby produkowane są substancje, które nasilają rozpad białka, w związku z czym ważne jest zadbanie o zwiększoną podaż tego makroskładnika.

Można to osiągnąć poprzez stosowanie różnorodnej i zbilansowanej diety. Źródłem pełnowartościowego białka, czyli takiego, które zawiera wszystkie niezbędne dla organizmu ludzkiego aminokwasy, są między innymi: jaja kurze, mięso drobiowe, ryby, mleko i produkty mleczne (np. sery, jogurty, kefiry, maślanki). Wykorzystując je w codziennym menu, dbamy o właściwą podaż białka pochodzenia zwierzęcego. Zgodnie z ogólnymi zasadami zdrowej diety rekomendowanymi przez WHO (Światową Organizację Zdrowia) nie można zapominać także o produktach będących źródłem białka roślinnego. Mowa tu o nasionach roślin strączkowych (np. soczewica, ciecierzyca, fasola, groch, soja), kaszach, komosie ryżowej, orzechach oraz pestkach dyni i słonecznika. Produkty te również dostarczają aminokwasów niezbędnych do budowy mięśni i regeneracji. Ponadto zapewniają podaż błonnika wspierającego proces trawienia oraz są źródłem witamin, składników mineralnych i fitozwiązków wzmacniających odporność organizmu. Tolerancja białka roślinnego oraz błonnika jest indywidualna i u części pacjentów onkologicznych może wymagać modyfikacji.

W sytuacji, gdy pacjent nie jest w stanie za pomocą tradycyjnej diety pokryć zwiększone zapotrzebowanie na energię, białko i inne składniki odżywcze, warto rozważyć wprowadzenie do diety żywności medycznej – po konsultacji z lekarzem i pod jego ścisłym nadzorem.

Białko medyczne jako wsparcie w regeneracji

W zależności od potrzeb żywieniowych i stanu zdrowia pacjenta białko może być dostarczane w różnych formach i pełnić wiele funkcji. Szczególną kategorię stanowi białko zawarte w żywności specjalnego przeznaczenia medycznego, zwane potocznie „białkiem medycznym”. Zostało ono opracowane z myślą o osobach chorych, niedożywionych bądź zagrożonych niedożywieniem, w związku z tym powinno być stosowane pod nadzorem lekarza, jako element terapii żywieniowej oraz w okresie rekonwalescencji. Najczęściej znajduje ono zastosowanie w:

·       chorobach nowotworowych oraz wyniszczeniu związanym z ich przebiegiem,

• ·       okresie okołooperacyjnym i po zabiegach chirurgicznych,
• ·       zaburzeniach połykania i ograniczonym spożyciu pokarmów,
• ·       niedożywieniu osób starszych,
• ·       długotrwałej rekonwalescencji po urazach.

Wśród najważniejszych cech białka medycznego, wspierających regenerację organizmu, wymienić można:

• ·       wysoką wartość biologiczną,
• ·       precyzyjnie dobrany profil aminokwasowy,
• ·       dostosowanie do ograniczonych możliwości trawiennych i zaburzeń metabolicznych pacjentów.

Białko występujące w żywności specjalnego przeznaczenia medycznego, np. w preparatach Nutridrink Protein, nie ma na celu poprawy wyników sportowych, jak to ma miejsce w przypadku diet wysokobiałkowych z wykorzystaniem białka serwatkowego. Jego nadrzędnym zadaniem jest zapobieganie utracie masy mięśniowej, wspomaganie regeneracji tkanek, gojenie ran oraz wsparcie odporności organizmu.

Doustne preparaty odżywcze, będące źródłem białka medycznego, mogą być świetnym rozwiązaniem u pacjentów, u których występują brak apetytu, niechęć do jedzenia, zaburzone trawienie i wchłanianie, objawiające się najczęściej dolegliwościami ze strony przewodu pokarmowego, takimi jak wymioty, biegunka, nudności czy zaparcia oraz w chorobach nowotworowych i innych chorobach przewlekłych, w przebiegu których występuje zwiększone zapotrzebowanie na energię i białko.

Żywność medyczna dostarcza dużej porcji energii i niezbędnych składników odżywczych, które są skoncentrowane w małej butelce, łatwej do wypicia. Może być ona stosowana jako oddzielny posiłek lub służyć jako dodatek do dań, podnosząc tym samym ich wartość odżywczą i energetyczną.

Białko medyczne a białko serwatkowe

W praktyce nadal spotyka się przekonanie, że wszystkie preparaty białkowe dostępne na rynku pełnią tę samą funkcję i mogą być stosowane również przez osoby z chorobami przewlekłymi oraz nowotworowymi. To założenie jest nieprawidłowe. Białka serwatkowe, o których najczęściej mowa, są suplementami diety przeznaczonymi dla osób zdrowych, aktywnych fizycznie, a ich głównym celem jest:

• ·       wsparcie syntezy białek mięśniowych,
• ·       regeneracja po wysiłku fizycznym,
• ·       budowa i utrzymanie masy mięśniowej.

Są one zazwyczaj spożywane przez osoby z prawidłową funkcją układu pokarmowego, bez zaburzeń metabolicznych, które są w stanie pokryć swoje podstawowe potrzeby żywieniowe za pomocą tradycyjnej diety.

Białko medyczne zawarte w preparatach białkowych ma za zadanie pokryć zwiększone zapotrzebowanie na białko, szczególnie u pacjentów onkologicznych, u których mamy do czynienia z nasilonym stanem zapalnym i zmniejszoną odpowiedzią anaboliczną w zakresie syntezy białka. Dodatkowo forma płynna preparatów ułatwia ich spożycie, a różnorodność smakowa czyni produkt bardziej atrakcyjny dla pacjenta, zwłaszcza tego mającego problem z przyjmowaniem pokarmów. 

Zalecenia dotyczące podaży białka, formy preparatu oraz tolerancji składników (np. laktozy czy błonnika) powinny być zawsze indywidualnie dostosowane do stanu klinicznego pacjenta i konsultowane z lekarzem lub dietetykiem klinicznym.

Bibliografia:

Badpeyma M. i wsp.: „The efficacy of high-protein nutritional support on mortality, clinical outcomes, and nutritional adequacy in critically ill patients: a double-center randomized controlled trial”, Nutrition & Metabolism; 2025, 22:116.

Chrzanowska J. i wsp.: „Znaczenie i wykorzystanie białkowych składników serwatki”, Engineering Sciences and Technologies; 2023, nr 39.

Kłęk S: „Leczenie żywieniowe w onkologii”, Postępy Żywienia Klinicznego; 2024, tom 19: 85-94.