Bisfenol A, czyli BPA – gdzie występuje i dlaczego warto go unikać?

Na opakowaniach plastikowych często można zauważyć informację „nie zawiera bisfenolu A”. Nie wszyscy wiedzą, co to właściwie znaczy. Nie mają też pojęcia, dlaczego to tak ważne, aby wybierać produkty bez BPA. Pod tą nazwą kryje się związek, który może zaburzać pracę tarczycy i układu nerwowego oraz obniżać płodność. Gdzie najczęściej znajduje się bisfenol A? Jak można go unikać?

Spis treści:

1. Czym jest bisfenol A (BPA)?
2. Gdzie występuje bisfenol A? Główne źródła narażenia
3. Jak rozpoznać produkty zawierające BPA?
4. Dlaczego bisfenol A jest szkodliwy dla zdrowia?
5. Dlaczego dzieci i kobiety w ciąży są szczególnie narażone?
6. Regulacje prawne dotyczące bisfenolu A
7. Jak ograniczyć kontakt z bisfenolem A na co dzień?
8. FAQ
9. Źródła

Czym jest bisfenol A (BPA)?

Co to BPA? Bisfenol A lub BPA to syntetyczny związek chemiczny należący do fenoli. Jego pełna nazwa brzmi 2,2-bis(p-hydroksyfenylo)propan. Jest on głównie wykorzystywany w produkcji polimerów, np. tworzyw poliwęglanowych oraz żywic epoksydowych. [7] [9]

Dwa słowa trzeba dodać w kwestii bisfenol a BPA. BPA to jeden z rodzajów bisfenoli. Jest ich o wiele więcej, np. bisfenol S (BPS), bisfenol F (BPF), bisfenol B (BPB). Ze względu na szkodliwość BPA coraz częściej zastępuje się go innymi bisfenolami. Problem w tym, że one również nie są obojętne dla zdrowia. [8]

Krótka historia odkrycia i zastosowania BPA

Po raz pierwszy związek ten został otrzymany w roku 1891. Przez długi czas bisfenolem A interesowali się jedynie naukowcy, którzy badali jego właściwości. Dopiero w latach 50. XX wieku został odkryty przez przemysł. I niemal z miejsca stał się jednym z najważniejszych elementów w produkcji tworzyw sztucznych.

Właściwości chemiczne bisfenolu A

Bisfenol A pod względem budowy chemicznej przypomina estrogen. To właśnie jest główną przyczyną, dlaczego jest on tak szkodliwy dla organizmu ludzkiego. BPA nie kumuluje się w organizmie ludzkim. Jest dość szybko wydalany wraz z moczem. Niestety ze względu na ciągłą ekspozycję jest on stale obecny w naszym ciele. [3]

Dlaczego BPA jest tak powszechnie stosowany w przemyśle?

Powodem, dla którego nadal wykorzystuje się BPA w przemyśle, jest fakt, że związek ten jest bardzo tani. Oczywiście ma on swoje ogromne zalety jak elastyczność oraz wytrzymałość mechaniczna. Opakowania z BPA są trwałe oraz odporne na uderzenia. Bisfenol A wykazuje dobre właściwości ochronne i izolacyjne.

Gdzie występuje bisfenol A? Główne źródła narażenia

Bisfenol A jest rozpowszechnionym składnikiem, który wykorzystuje się w produkcji tworzyw sztucznych i żywic epoksydowych. Można go znaleźć w wielu produktach codziennego użytku. Gdzie występuje bisfenol A? Jest on ukryty m.in. w płytach CD, zabawkach, materiałach dentystycznych, bieliźnie i ubraniach sportowych, w klejach i farbach. [3] [9]

Plastikowe opakowania i pojemniki z poliwęglanu

Pojemniki z poliwęglanu i plastikowe opakowania są wszędzie! Kupujemy w nich jedzenie. Wykorzystujemy je do przechowywania żywności. Używamy wielorazowych plastikowych butelek i bidonów na wodę. Wszystkie te produkty mogą zawierać BPA. [7] [9]

Wewnętrzne powłoki puszek i konserw

Miejscem, w którym znajdziemy BPA, są puszki i konserwy. Jest on składnikiem powłoki ochronnej, która wyściela wnętrze metalowych pojemników. [7]

Papier termiczny – paragony i bilety

Papier termiczny używany do drukowania paragonów i biletów również może zawierać bisfenol A. Przy czym taki papier spotyka się już rzadko. W ostatnich latach obowiązuje zakaz używania do jego produkcji BPA. W zastępstwie stosuje się bisfenol S. [9]

Butelki, kubki i akcesoria dla dzieci sprzed wprowadzenia zakazu

Zanim wszedł zakaz używania BPA w produktach stosowanych do karmienia niemowląt i dzieci właściwie wszystkie butelki, kubki i inne akcesoria zawierały bisfenol A. [2] [9]

Żywica epoksydowa w wyrobach codziennego użytku

Puszki z żywnością i napojami, rury dostarczające wodę pitną to miejsca, gdzie wykorzystuje się żywice epoksydowe z BPA. Ten materiał jest też stosowany jako blaty do stolików, pokrywa się nim podłogi, wykonuje się z niego przeróżne ozdoby. [7]

Woda pitna i żywność jako pośrednie źródło ekspozycji

Dlaczego woda pitna i żywność są głównym źródłem narażenia na ekspozycję na bisfenol A? BPA znajdujące się w opakowaniach przenika do jedzenia i napojów, z którymi ma kontakt. Proces ten zachodzi z czasem (im dłuższy czas przechowywania, tym większe ryzyko przenikania). Może on znacząco przyspieszać wskutek działania wysokiej temperatury i kwasowości niektórych produktów. [7]

Jedną z głównych dróg przedostawania się bisfenolu A do organizmu jest droga pokarmowa. Po prostu spożywamy go wraz z żywnością lub napojami, które były przechowywane w plastikowych pojemnikach. Oprócz tego może on przenikać do ciała drogą oddechową oraz przez skórę. [3]

Jak rozpoznać produkty zawierające BPA?

Nie każdy produkt wykonany z tworzyw sztucznych zawiera BPA. Jak poznać, który jest niebezpieczny? Należy sprawdzać oznaczenia na opakowaniach. Na zawartość tego związku wskazują takie symbole jak cyfra 7 lub skrót PC. Potencjalnym źródłem BPA mogą być produkty z oznaczeniem PVC lub z cyfrą 3.

Za bezpieczne uznaje się opakowania z cyfrą 5 (PP) i 1 (PET) oraz z napisami w języku polskim „nie zawiera BPA”, „nie zawiera bisfenolu A”, „bez BPA” lub w języku angielskim „ BPA-free”.

Dlaczego bisfenol A jest szkodliwy dla zdrowia?

Szkodliwość BPA jest znana od bardzo dawna. Negatywny wpływ bisfenolu A na zdrowie człowieka dotyczy właściwie całego organizmu. Najczęściej mówi się o jego działaniu na układ hormonalny. Badania wskazują jednak, że może on również zaburzać pracę serca i układu nerwowego, wywoływać alergie kontaktowe skóry oraz zwiększać ryzyko rozwoju chorób autoimmunologicznych. [3] [9]

Mechanizm działania – podobieństwo BPA do estrogenu

BPA działa jak ksenoestrogen. Oznacza to, że naśladuje on działanie ludzkich estrogenów. Łączy się z receptorami estrogenowymi ERα i Erβ. Tym sposobem wzmacnia lub hamuje działanie innych hormonów, zaburzając funkcjonowanie całego układu hormonalnego. [3] [9]

Wpływ na gospodarkę hormonalną i płodność

Ma on zdolność zakłócania funkcji przysadki mózgowej i podwzgórza. Osłabia działanie męskich i żeńskich hormonów płciowych. Jest czynnikiem pogarszającym płodność u obu płci: [4]

• u kobiet przyczynia się do uszkadzania komórek jajowych, powoduje problemy z implantacją zarodka w macicy oraz upośledza jego rozwój.

• u mężczyzn BPA obniża poziom testosteronu, zmniejsza liczbę plemników, obniża ich ruchliwość i upośledza ich budowę. Wywołuje stres oksydacyjny, przez co prowadzi do uszkodzeń komórkowych w jądrach.

BPA a choroby metaboliczne – otyłość i cukrzyca typu 2

Działając jako ksenoestrogen, bisfenol A zaburza gospodarkę hormonalną. Ma to znaczący wpływ na zwiększenie ryzyka insulinooporności, cukrzycy typu 2 i otyłości. Obniża on wrażliwość tkanek na insulinę i uszkadza trzustkę. [3]

Wpływ na funkcjonowanie tarczycy

Bisfenol A jest tzw. dysruptorem endokrynnym. Zaburza gospodarkę jodową i hamuje wydzielanie hormonów T3 i T4. Przez niego tarczyca nie pracuje tak, jak powinna. W dodatku BPA zwiększa ryzyko choroby Hashimoto. [5]

BPA a ryzyko nowotworów hormonozależnych

Wpływ BPA na hormony stanowi realne zagrożenie dla zdrowia i życia. Wykazuje on zdolność do stymulowania wzrostu komórek nowotworowych w tkankach wrażliwych. U kobiet bisfenol A sprzyja rakowi piersi, natomiast u mężczyzn rakowi prostaty. Panowie, którzy chcą się dowiedzieć więcej o raku gruczołu krokowego, powinni zajrzeć do artykułu: Czego unikać przy raku prostaty? Na to zwróć uwagę. [3]

Wpływ na układ rozrodczy kobiet i mężczyzn

W przypadku kobiet bisfenol A może zaburzać cykl menstruacyjny, co powoduje trudności z zajściem w ciążę. Wywołuje też problemy z jej utrzymaniem. Uważany jest on za czynnik sprzyjający rozwojowi zespołu policystycznych jajników. U mężczyzn prowadzi do zaburzenia równowagi androgenowej. Zmniejsza stężenie testosteronu. Może obniżać popęd seksualny. [4]

Dlaczego dzieci i kobiety w ciąży są szczególnie narażone?

Czy BPA jest szkodliwe? Tak, jest bardzo szkodliwe! Czy najbardziej szkodliwe jest dla kobiet w ciąży i dla dzieci? Tak, zdecydowanie. Dlaczego tak się dzieje? U ciężarnych zwiększa ryzyko poronienia i urodzenia dziecka o niskiej masie urodzeniowej. Najgorsze jest jednak to, że przenika przez łożysko i wpływa na rozwój płodu. Zagrożony jest głównie mózg i układ nerwowy. [6]

Ekspozycja niemowląt i dzieci na bisfenol A w plastiku może trwale zaburzać rozwój i funkcjonowanie najważniejszych układów i narządów. Ryzyko u niemowląt i małych dzieci jest szczególnie wysokie, gdyż organizm nie jest jeszcze w stanie skutecznie wydalać tego związku, więc kumuluje się on w ciele.

Potencjalne konsekwencje kontaktu z BPA u dzieci obejmują m.in.:

• nieprawidłowy rozwój poznawczy

• zaburzenia zachowania, nadpobudliwość

• zaburzenia układu metabolicznego

• obniżoną odporność

• przedwczesne dojrzewanie u dziewczynek

• zwiększone ryzyko rozwoju astmy

Regulacje prawne dotyczące bisfenolu A

Zwykły człowiek, który jest świadomy zagrożenia, cały czas szuka nowych sposobów na to, jak unikać BPA. Dopóki jednak bisfenol A będzie dozwolony do użytku w przemyśle, to żadne metody i działania nie zapewnią nam bezpieczeństwa. W jaki sposób Unia Europejska walczy z BPA?

Zakaz stosowania BPA w produktach dla niemowląt w Unii Europejskiej

Od 2011 roku obowiązuje całkowity zakaz wykorzystywania BPA w produkcji butelek dla niemowląt wykonanych z poliwęglanu. W 2018 roku zakaz został rozszerzony na wszystkie butelki, kubki i inne opakowania na żywność przeznaczone dla dzieci do 3. roku życia. [2] [9]

Niedawno, bo dopiero 20 lipca 2026 roku w życie wszedł całkowity zakaz stosowania BPA w produkcji opakowań, które mają kontakt z żywnością, przy czym w przypadku niektórych produktów, np. puszek aż do 2028 roku obowiązuje okres przejściowy. Opakowania i pojemniki z BPA nie znikają z rynku. Te już wyprodukowane będą w sprzedaży aż do wyczerpania zapasów.

Przepisy w innych krajach – Kanada, Japonia i pozostałe regulacje

Bisfenol A jest całkowicie zakazany w takich krajach jak Japonia, Korea, Kanada oraz częściowo w USA.

Czy obecne normy bezpieczeństwa są wystarczające?

Prowadzane badania pokazują, że codzienny kontakt z bisfenolem A nadal jest za duży. Normy stopniowo są obniżane, a przepisy zaostrzane, np. w 2023 roku obniżono tolerowane dzienne spożycie BPA z 4 mikrogramów do 0,2 nanogramów. Do tej pory podejmowane przez UE działania były niewystarczające. Nowo wprowadzony całkowity zakaz ledwo co zaczął obowiązywać, czas pokaże, na ile spełni pokrywane w nim nadzieje. [1]

Jak ograniczyć kontakt z bisfenolem A na co dzień?

Na zakończenie najważniejsze! Jak ograniczyć kontakt z bisfenolem A? Jeśli nie chcemy całkowicie rezygnować z tworzyw sztucznych, trzeba koniecznie wybierać wyłącznie produkty z oznaczeniem „bez bisfenolu A”. Dotyczy to głównie produktów dla niemowląt i dzieci, np. Avent Butelka Natural 260ml BPA Free, Avent Butelka BPA Free 125ml, Canpol Bidon sportowy BPA Free. Ale oczywiście osoby dorosłe również powinny szukać bezpiecznych butelek i bidonów.

Do przechowywania żywności i napojów zaleca się pojemniki szklane i ze stali nierdzewnej. A gdy używane są te plastikowe, to nie należy ich podgrzewać w mikrofalówce i myć w zmywarce. Ze względu na BPA w puszkach lepiej ograniczyć spożywanie konserw (mięs, warzyw, owoców, ryb). [7]

Jeśli jest tylko taka możliwość, należy wybierać e-paragony. A w przypadku dotykania tych papierowych, należy dokładnie umyć ręce.

Nie ma co owijać w bawełnę. Bisfenol A jest dla nas toksyczny. Problem w tym, że naprawdę niemożliwe jest jego całkowite wyeliminowanie z naszego życia. Wyrzucenie plastiku z domu znacząco zmniejszy ekspozycję, ale nie gwarantuje, że nie będziemy mieć z nim żadnego kontaktu. Wprowadzane ograniczenia i obostrzenia to za mało, konieczny jest pełny zakaz używania w przemyśle BPA i innych mu podobnych związków o szkodliwym działaniu na organizm ludzki.

FAQ

Co oznacza oznaczenie BPA-free?

Oznaczenie BPA-free informuje, że do produkcji danego wyrobu nie zastosowano bisfenolu A. Nie oznacza to jednak automatycznie, że produkt nie zawiera innych bisfenoli. Część zamienników, takich jak BPS i BPF, również wykazuje aktywność hormonalną w badaniach eksperymentalnych. [8]

Czy podgrzewanie plastiku może zwiększać migrację BPA?

Tak. Migracja BPA i jego pochodnych z materiałów do żywności lub napojów zależy m.in. od rodzaju materiału, czasu kontaktu oraz temperatury. Wysoka temperatura może zwiększać uwalnianie z niektórych tworzyw i powłok, dlatego warto stosować pojemniki zgodnie z przeznaczeniem producenta. [7]

Czy BPA jest nadal dozwolony w opakowaniach żywności w Unii Europejskiej?

Rozporządzenie Komisji (UE) 2024/3190 wprowadziło zakaz stosowania BPA w objętych nim materiałach i wyrobach do kontaktu z żywnością. Rozporządzenie weszło w życie 20 stycznia 2025 roku, natomiast przepisy przejściowe pozwalały na wprowadzanie części wcześniej zgodnych wyrobów do obrotu do 20 lipca 2026 roku, a dla niektórych kategorii przewidziano dłuższe okresy przejściowe. [2]

Czy BPA szybko znika z organizmu?

BPA jest metabolizowany stosunkowo szybko, głównie do związków sprzężonych, i wydalany przede wszystkim z moczem. Krótki czas biologicznego półtrwania nie oznacza jednak braku ekspozycji, ponieważ kontakt z BPA może następować wielokrotnie z różnych źródeł. [3]

Czy BPA może dostać się do organizmu przez skórę?

Tak. Główną drogą narażenia jest droga pokarmowa, ale w literaturze opisuje się również ekspozycję przez skórę i drogą oddechową. Znaczenie poszczególnych dróg zależy od źródła i warunków kontaktu. [3]

Czy BPS i BPF są bezpieczniejszymi zamiennikami BPA?

Nie można tego zakładać automatycznie. Systematyczny przegląd badań wykazał, że BPS i BPF mogą wykazywać aktywność estrogenową, antyestrogenową, androgenową i antyandrogenową podobnego rzędu jak BPA. Ocena bezpieczeństwa konkretnego materiału powinna więc uwzględniać nie tylko brak BPA, ale także użyte zamienniki. [8]

Jaki poziom BPA EFSA uznaje za tolerowane dzienne spożycie?

W 2023 roku EFSA ustaliła tolerowane dzienne spożycie BPA na poziomie 0,2 nanograma na kilogram masy ciała dziennie. Jest to wartość 20 000 razy niższa od wcześniejszego tymczasowego limitu 4 mikrogramów na kilogram masy ciała dziennie. [1]

Źródła

• [1] European Food Safety Authority (EFSA): Bisphenol A in food is a health risk
• [2] Commission Regulation (EU) 2024/3190 on the use of bisphenol A (BPA) in food contact materials
• [3] Fénichel P. et al. Bisphenol A: an endocrine and metabolic disruptor
• [4] Peretz J. et al. Bisphenol A and Reproductive Health: Update of Experimental and Human Evidence, 2007–2013
• [5] Xu H. et al. Bisphenol A and its analogues in thyroid diseases: Evidence from dysfunction, autoimmunity, and cancer
• [6] Prenatal exposure to Bisphenol-A as a risk factor for infant neurodevelopment
• [7] Kajiyama T. et al. Migration of Bisphenol A and Its Derivatives From Epoxy Coatings and Demand for BPA-NI Products
• [8] Rochester J.R., Bolden A.L. Bisphenol S and F: A Systematic Review and Comparison of the Hormonal Activity of Bisphenol A Substitutes
• [9] Food packaging and endocrine disruptors

Autor wpisu: mgr farm. Katarzyna Borowiec, i-Apteka.pl Farmaceutka z niemałym już doświadczeniem. Zainteresowania: zdrowie, uroda, naturalne metody leczenia, opieka farmaceutyczna.