Co na odporność dla niemowlaka?
03.09.2025mgr farm. Katarzyna Borowiec
Nie rodzimy się z w pełni wykształconym układem odpornościowym, proces jego dojrzewania trwa bardzo długo i zaczyna się już w brzuchu mamy. Dopiero po 12. roku życia można mówić, że system immunologiczny jest całkowicie ukształtowany. Co ma wpływ na odporność niemowlaka oprócz sposobu karmienia i suplementacji?
Spis treści:
- Naturalny system odporności u niemowląt
- Naturalne sposoby wzmacniania odporności
- Probiotyki i prebiotyki dla niemowląt
- Witaminy i minerały wspierające odporność
- Środowisko i styl życia niemowlaka
- Kiedy skonsultować się z pediatrą?
Naturalny system odporności u niemowląt
Naturalny system odpornościowy człowieka rozwija się powoli. Zaczyna się kształtować w życiu płodowym. Już w pierwszych miesiącach ciąży rozwijają się komórki odporności nieswoistej płodu, rusza proces dojrzewania limfocytów T i B. Dla rozwoju układu odpornościowego dziecka istotne jest też, co trafia do niego przez łożysko, a po urodzeniu również sposób jego karmienia.
Odporność bierna od matki
Początkowo odporność niemowlaka w dużym stopniu zależy od tego, co płód otrzyma od matki przez łożysko. Od około 20. tygodnia ciąży organizm matki zaczyna przekazywać dziecku przeciwciała klasy IgG. Dzięki nim w pierwszych 6 miesiącach życia dziecko jest chronione przed infekcjami, dopiero z czasem tę rolę przejmie jego własny układ odpornościowy.
Warto zaznaczyć, że w okresie ciąży kobietom zalecane są szczepionki m.in. przeciwko krztuścowi, RSV i grypie. Wyprodukowane przez organizm matki przeciwciała przechodzą przez łożysko, a dziecko zyskuje ochronę przed tymi chorobami do czasu, gdy samo zostanie zaszczepione.
Rozwój własnego układu odpornościowego
Proces dojrzewania układu odpornościowego trwa do około 12. roku życia, a zaczyna się w życiu płodowym. Omawiając temat odporność u niemowląt, trzeba wytłumaczyć różnice między odpornością wrodzoną i odpornością nabytą:
-
odporność wrodzona – odporność nieswoista, stanowi naturalną barierę ochronną organizmu aktywną od razu po urodzeniu. Jej głównym zadaniem jest zapobieganie przenikaniu patogenów. Składają się na nią bariery fizyczne, czyli skóra i błony śluzowe, a także ślina, śluz, soki trawienne, komórki odpornościowe, m.in. makrofagi, komórki NK i neutrofile
-
odporność nabyta – odporność swoista, rozwija się u dziecka po urodzeniu w kontakcie z różnego rodzaju patogenami – organizm stopniowo uczy się je rozpoznawać i zwalczać. Cechuje ją specyficzna pamięć immunologiczna. Odporność swoista opiera się na odpowiedzi komórkowej i odpowiedzi humoralnej, jej kluczowymi elementami są limfocyty T i B. Należy dodać, że buduje się ją także za pomocą szczepień ochronnych, dlatego tak ważne jest to, aby dziecko było szczepione zgodnie z kalendarzem szczepień
Charakterystyczny dla okresu niemowlęcego jest tzw. dołek odpornościowy. Pojawia się on zwykle między 3. a 12. miesiącem życia. To czas, gdy dochodzi do spadku odporności malucha, a co za tym idzie, do zwiększonej zachorowalności na różne infekcje. Jest to związane z tym, że przeciwciała otrzymane od matki powoli się wyczerpują, a system immunologiczny dziecka jeszcze nie produkuje własnych.
Rola karmienia piersią
Mleko matki zapewnia optymalne odżywienie niemowlaka, dostarcza składników niezbędnych do jego rozwoju. Karmienie piersią ma też niebagatelne znaczenie dla kształtowania i wzmacniania odporności. Mleko matki zawiera m.in. przeciwciała, żywe komórki immunologiczne, oligosacharydy prebiotyczne, witaminy i składniki mineralne.
Naturalne sposoby wzmacniania odporności
Jak wzmocnić odporność niemowlaka? Najbardziej podstawowym sposobem na to, jak wspomagać proces budowania odporności, jest oczywiście dieta. W przypadku noworodków i niemowląt do 6. miesiąca życia to oczywiście mleko, a po 6. miesiącu także stałe pokarmy.
Karmienie piersią vs mleko modyfikowane
Lekarze i eksperci przekonują, że karmienie piersią jest najlepszą metodą karmienia noworodków i niemowląt. Zachęca się wszystkie kobiety do tego, aby karmiły piersią do 2. roku życia (po 6. miesiącu życia jako uzupełnienie stopniowo rozszerzanej diety). Pokarm matki jest unikalną mieszanką składników odżywczych, która odpowiada wszystkim potrzebom dziecka. Co warte odnotowania, skład pokarmu zmienia się i dostosowuje do wieku i etapu rozwoju malucha.
Mleko modyfikowane to odpowiednik mleka matki, który przeznaczony jest do stosowania w sytuacjach, gdy z różnych przyczyn dziecko nie może być karmione piersią. Mimo że mleka dla dzieci mają dopracowane formuły i wzbogacane są o różne cenne składniki, to żadna mieszanka nie jest w stanie w pełni konkurować z mlekiem matki.
Unikalny skład pokarmu matki wspiera rozwój mikrobioty jelitowej dziecka i wzmacnia odporność całego organizmu. Ponadto dzieci karmione naturalnie rzadziej cierpią z powodu infekcji dróg oddechowych i układu pokarmowego, w mniejszym stopniu narażone są też na ryzyko rozwoju alergii i chorób przewlekłych.
Znaczenie colostrum i pierwszych dni
Colostrum to inaczej siara – pierwsze mleko matki. Jeśli pokarm matki jest pod wieloma względami absolutnie niesamowity, to siara jest jego esencją. Nie bez przyczyny jest nazywana płynnym złotem. Nie jest jej wiele i utrzymuje się do 3-6 dni po porodzie, więc trzeba maksymalnie ją wykorzystać.
Siara w skondensowanej formie zawiera około 250 substancji prozdrowotnych – immunoglobulin, leukocytów, cytokin, czynników wzrostu, laktoferyny, oligosacharydów, kwasów LC PUFA, lizozymu, aminokwasów, witamin i składników mineralnych. Jednocześnie ma mniej wody, tłuszczu całkowitego i cukrów niż mleko.
Colostrum zapewnia dziecku ochronę przed chorobotwórczymi bakteriami i wirusami, z którymi będzie miało styczność w pierwszych dniach i tygodniach życia. Substancje zawarte w siarze tworzą na ściankach jelita warstwę ochronną, która ogranicza ryzyko kolonizowania ich przez groźne patogeny. Siara jest boosterem, który aktywuje produkcję przeciwciał, co przyspiesza proces budowania odporności.
Zaraz po porodzie i w pierwszych dniach życia noworodka ważne jest nie tylko podanie dziecku siary, ale i zapewnienie mu kontaktu skóra do skóry. Wpływa to korzystnie m.in. na budowanie więzi między dzieckiem a matką. Ponadto ma też inne zadanie, umożliwia kolonizację przewodu pokarmowego dobroczynnymi bakteriami od matki.
Wprowadzanie pokarmów stałych
Po 6. miesiącu życia rozpoczyna się rozszerzanie diety niemowlaka. Jak wzmocnić odporność niemowlaka poprzez produkty spożywcze? Maluch nadal powinien być karmiony piersią, ale jednocześnie stopniowo należy wprowadzać pierwsze produkty stałe – najlepiej po wcześniejszej konsultacji z lekarzem.
Nowe produkty należy wprowadzać pojedynczo i obserwować reakcje organizmu dziecka, w ten sposób można wychwycić ewentualne nietolerancje lub alergie. Zazwyczaj w pierwszej kolejności przygodę z nowymi smakami zaleca się zaczynać od warzyw w formie puree, np. od gotowanej marchewki, ziemniaków, kalafiora lub dyni, następnie można spróbować podać dziecku owoce, także w postaci rozdrobnionej, np. jabłko, banana, morelę, gruszkę.
Po warzywach i owocach przychodzi czas na różne kaszki, np. jaglane i ryżowe, a następnie na jaja, ryby i mięso. Co na odporność dla roczniaka? Dzieciom powyżej 1. roku życia można już podawać miód, który jest skarbnicą prozdrowotnych substancji.
Już na etapie rozszerzania diety rodzice powinni kształtować nawyki żywieniowe dzieci. Kluczowe jest, aby nie podawać im żywności nieprzetworzonej, a także słodyczy i słodkich napojów. Takie produkty nie zapewniają żadnych korzyści, a wręcz negatywnie wpływają na odporność dziecka.
Probiotyki i prebiotyki dla niemowląt
Jednym z najważniejszych elementów tworzących odporność niemowlaka są jelita i mieszkające tam bakterie. Bakterie probiotyczne (probiotyki) to żywe mikroorganizmy, które wywołują pozytywny wpływ na organizm, m.in. pełnią istotną funkcję w aktywacji układu odpornościowego. Mikrobiota jelitowa dziecka powolutku kształtuje się już w życiu płodowym, ale przyspiesza dopiero po urodzeniu.
Budowanie zdrowej flory bakteryjnej
Pierwszym momentem istotnym dla budowania mikrobioty jelitowej jest poród. Podczas porodu naturalnego dziecko przechodząc przez kanał rodny, ma kontakt z mikroflorą jelit i pochwy matki, dzięki czemu jego przewód pokarmowy kolonizowany jest m.in. przez bakterie z rodzaju Lactobacillus i Bifidobacterium.
-
Dzieci rodzone przez cesarskie cięcie nie mają takiej możliwości, dlatego ich mikrobiota ma inny skład niż dzieci rodzonych naturalnie – jest mniej zróżnicowana.
Kolejnym etapem, który zapewnia kolonizację przewodu pokarmowego dziecka dobroczynnymi bakteriami, jest wcześniej wspominany kontakt skóra do skóry oraz podanie siary. Siara zawiera składniki (m.in. oligosacharydy mleka matki) wspierające rozwój mikrobioty jelitowej, co przekłada się na odporność niemowlaka. Ważne jest, aby nawet kobiety, które nie chcą karmić naturalnie, przystawiały dziecko do piersi w pierwszych dniach po porodzie, aby mogło otrzymać porcję siary.
Dodatkowo na formowanie flory bakteryjnej jelit wpływ na karmienie piersią, a także późniejsza dieta. Jeśli chodzi o produkty spożywcze, to należy zwrócić uwagę na to, że są zarówno produkty, które działają na nią korzystnie (naturalne prebiotyki), jak i negatywnie (np. produkty zawierające dużo cukru).
Bezpieczne probiotyki dla najmłodszych
Na początek warto powiedzieć, że nie każdemu niemowlakowi trzeba podawać probiotyki apteczne, zawsze warto to najpierw omówić z lekarzem. Są jednak sytuacje, gdy jest to konieczne. Dzieje się tak m.in. wtedy, gdy dziecko przyjmuje antybiotyki lub zmaga się z biegunką. W tych przypadkach dochodzi do niszczenia dobroczynnych bakterii i zaburzenia równowagi mikrobioty.
Na odporność dla niemowlaka i do wzmocnienia mikrobioty warto stosować preparaty zawierające bakterie z rodzaju Lactobacillus (np. L. reuteri, L. rhamnosus) i Bifidobacterium (np. B. lactis), jak również drożdże probiotyczne Saccharomyces boulardii.
Jeśli chodzi o bezpieczeństwo takiej suplementacji, to przede wszystkim trzeba wybierać wyłącznie preparaty uznanych producentów, które zawierają przebadane szczepy bakteryjne, a także mają wyraźnie oznaczone, jakie szczepy się w nim znajdują, np. Lactobacillus rhamnosus GG, Bifidobacterium lactis BB-12.
Naturalne źródła probiotyków
Probiotyki znajdziemy w wielu produktach, które można włączać do diety dziecka, np. w jogurtach naturalnych, kefirze, maślance. Starszym niemowlakom można podawać kiszonki, np. kiszone ogórki i kapustę lub zakwas buraczany. Należy jednak zwrócić uwagę, że te produkty zawierają sporo soli, więc lepiej się najpierw skonsultować z lekarzem.
Równie ważne co probiotyki są prebiotyki, czyli pożywka dla bakterii. Dzięki nim dobroczynne bakterie szybciej się namnażają. Prebiotyki znajdują się w mleku matki, są też dodawane do formuł modyfikowanego mleka dla dzieci. Po rozszerzeniu diety ich źródłem jest m.in. banan, jabłka, ziemniaki, dynia, warzywa cebulowe, produkty zbożowe, strączki.
Witaminy i minerały wspierające odporność
Mleko matki zawiera składniki mineralne i witaminy, których potrzebuje organizm dziecka. Również mleko modyfikowane jest tworzone w taki sposób, aby zapewnić dziecku podaż tych substancji. Wraz z rozszerzeniem diety trzeba zaś dbać o wartościowe źródła witamin i minerałów. Oczywiście są składniki, które są szczególnie ważne dla odporności i czasem trzeba je suplementować.
Witamina D – kluczowy składnik
Witamina D to chyba jedyny składniki, który niezależnie od okoliczności wymaga suplementacji u niemowląt i to już od pierwszego dnia życia! Oczywiście zawsze przed podaniem maluchowi jakiegokolwiek preparatu zaleca się to omówić z lekarzem. Według obowiązujących rekomendacji dawkowanie witaminy D u niemowląt i małych dzieci wygląda następująco:
-
do 6. miesiąca życia należy podawać 400j.m. cholekalcyferolu wszystkim dzieciom niezależnie od sposobu karmienia przez cały rok
-
u dzieci od 6. do 12. miesiąca życia cholekalcyferol należy podawać przez cały rok w dawce 400-600j.m., przy czym należy uwzględnić witaminę D podawaną z pokarmem
-
od 1. do 3. roku życia dzieci powinny otrzymywać 600j.m. cholekalcyferolu przez cały rok
Dlaczego witamina D jest tak ważna? Jest niezbędna dla prawidłowego rozwoju i funkcjonowania układu odpornościowego, m.in. pomaga regulować odpowiedź immunologiczną organizmu.
Żelazo, cynk i inne minerały
Co na odporność dla niemowlaka? W grupie kluczowych dla odporności składników są minerały – głównie cynk oraz żelazo. Cynk jest potrzebny do produkcji oraz do aktywacji komórek odpornościowych. Jest też ważny dla przemiany witaminy A w organizmie, a ona zaś wpływa na dojrzewanie komórek odpornościowych.
Odporność u niemowląt uzależniona jest też od podaży żelaza. Odpowiada ono za prawidłowy rozwój i pracę układu odpornościowego, uczestniczy w produkcji białek i enzymów wspomagających odporność w walce z patogenami. Dodatkowo ważny jest selen, który ma duże znaczenie dla wsparcia funkcji komórek odpornościowych.
Kiedy rozważyć suplementację?
Czy zawsze trzeba sięgać po suplementy diety? Prawdę mówiąc, to nie. Jeśli dziecko jest zdrowe (nie ma żadnych chorób przewlekłych, alergii i nietolerancji), ma zapewnioną zbilansowaną i zróżnicowaną dietę, to zwykle nie ma takiej potrzeby. Są one wskazane, gdy dziecko jest niejadkiem, ma alergie pokarmowe lub zaburzenia, które wpływają na wchłanianie witamin i minerałów.
Najczęściej z takiego powodu u wielu niemowląt zaleca się rozważyć suplementację preparatami żelaza, tym bardziej, że w okresie niemowlęcym występuje zwiększone zapotrzebowanie organizmu na ten składnik. Jak wybrać najlepsze żelazo na odporność dla niemowląt? Zaleca się zgłosić z tym do lekarza, aby dobrał odpowiedni preparat i zlecił dawkowanie.
Środowisko i styl życia niemowlaka
Sposób żywienia i dostarczanie odpowiednich składników to najprostsza odpowiedź na pytanie, co na odporność dla niemowlaka. Trzeba jednak pamiętać, że proces budowania odporności wymaga kompleksowego działania. Rodzice muszą dbać o higienę dziecka i o jego ogólny dobrostan.
Higiena vs sterylność
Dziecko od pierwszych dni życia musi być czyste i zadbane. Rodzice muszą szczególnie dbać o pielęgnację jego delikatnej skóry. Jak wcześniej zostało wspomniane, chroni ona przed wnikaniem patogenów, dlatego musi być w dobrej kondycji. Warto stosować odpowiednio dobrane kremy i maści dla dzieci, które ją nawilżą i wzmocnią jej barierę hydrolipidową.
Od najmłodszych lat dziecko powinno być uczone zasad higieny, m.in. dokładnego mycia rąk po skorzystaniu z toalety oraz przed jedzeniem. Należy jednak zaznaczyć, że powinno się mieć zdrowe podejście do kwestii czystości. Niektórzy starają się za bardzo, wprowadzając w życie zasady nie tyle higieny, co ekstremalnej sterylności.
Wychowanie dziecka w sterylnych warunkach – odkażanie całego otoczenia, zużywanie w hurtowych ilościach żeli antybakteryjnych – może przynieść odwrotny skutek. Kontakt z różnymi drobnoustrojami to szansa na trenowanie odporności. W ten sposób układ immunologiczny się uczy, jeśli nie ma styczności z innymi bakteriami, to po prostu się nie rozwija.
Świeże powietrze i spacery
Jak wzmocnić odporność niemowlaka? Prostym sposobem są codzienne spacery na świeżym powietrzu. Jeśli tylko warunki na zewnątrz nie są ekstremalne (np. ulewa, skrajnie niskie lub wysokie temperatury), to nie ma powodu, aby z nich rezygnować. Należy tylko zadbać o właściwe ubranie dziecka, przy czym trzeba przestrzec przed nadmiernym przegrzewaniem malucha.
Im dziecko staje się bardziej samodzielne, należy dbać o to, aby jak najwięcej czasu spędzało na zabawie na dworze – zarówno przy ładnej i słonecznej pogodzie, jak i przy chłodnej i deszczowej. Takie hartowanie dobrze wpływa na organizm i wspomaga jego wytrzymałość na zmienne warunki zewnętrzne. Z aktywności fizycznej na świeżym powietrzu powinny korzystać też starsze dzieci i młodzież.
Sen i odpoczynek
Zmęczenie i niewyspanie negatywnie wpływają na odporność. I choć w przypadku noworodków trudno mówić o niedostatecznej ilości snu, skoro przesypiają znaczną część doby, to trzeba pamiętać, że tylko zdrowy, spokojny i niezakłócony sen spełnia swoją funkcję, czyli umożliwia odpowiednią regenerację i pozwala nabrać sił. Należy więc zapewnić dziecku jak najbardziej komfortowe warunki. Ważne jest też unikanie bodźców, które mogłyby wywołać u niego niepokój i stres.
Kiedy skonsultować się z pediatrą?
To, że dziecko choruje częściej niż osoba dorosła, nie jest niczym niezwykłym. Jego odporność nie funkcjonuje jeszcze tak, jak trzeba. Większą częstotliwość infekcji można obserwować zwłaszcza w okresie dołka immunologicznego. Jednakże czasem dziecko choruje aż za często, wtedy powinno to wzbudzić niepokój. Jakie symptomy wskazują na osłabioną odporność u niemowlaka?
Objawy osłabionej odporności
Z lekarzem zaleca się skonsultować, gdy dziecko jest ciągle chore – ledwo wychodzi z jednej infekcji, a już „łapie” kolejną. Wskazaniem jest występowanie nietypowych zakażeń, przewlekłych problemów skórnych i pokarmowych. O osłabionej odporności może świadczyć ciężki przebieg infekcji, które zwykle są łagodne, trudności z leczeniem i częsta konieczność stosowania antybiotyków. Niepokojącym sygnałem jest także spowolniony wzrost i słabe przybieranie dziecka na wadze.
Częste infekcje u niemowląt
W przypadku niemowląt nawracające infekcje dotyczą głównie dróg oddechowych, m.in. jest to przeziębienie, zapalenie zatok, zapalenie oskrzeli i płuc. Zwykle są to też infekcje uszu i infekcje dróg moczowych. Ponadto dzieci z osłabioną odpornością częściej zmagają się z aftami, pleśniawkami, opryszczką i różnymi zmianami skórnymi.
Bezpieczne preparaty apteczne
Osłabiona odporność może być objawem poważnych schorzeń, dlatego trzeba koniecznie się skonsultować z lekarzem. Zleci on podstawowe badania (np. morfologię, poziom witamin i minerałów) i na podstawie wyników albo zleci odpowiednie leki, albo skieruje na dalsze badania.
Ze względu na ryzyko poważnej choroby powodującej spadek odporności nie powinno się stosować na własną rękę żadnych suplementów. Dopiero po przeprowadzeniu diagnostyki lekarz powinien dobrać odpowiednie preparaty.
Co stosować na odporność dla niemowlaka? Każda mama musi wiedzieć, że najlepsze dla dziecka jest jej mleko. Jeśli tylko może, powinna go karmić piersią! Jednocześnie rozwój odporności można wspomagać np. probiotykami i witaminą D.
