Czym jest skręt jąder? Przyczyny, objawy i leczenie

mgr farm. Jarosław Buczarski

Skręt jądra to ostry stan wymagający natychmiastowej interwencji medycznej. Nieleczony może doprowadzić do martwicy jądra. Skręt jądra objawia się głównie wystąpieniem nagłego, bardzo silnego bólu, któremu towarzyszą wymioty. Jakie są przyczyny tego stanu? Kto jest najbardziej narażony? Czy można zapobiegać skrętowi jądra? 

Spis treści:

• Czym jest skręt jądra?
• Przyczyny skrętu jądra
• Kto jest najbardziej narażony?
• Objawy skrętu jądra
• Diagnostyka skrętu jądra
• Leczenie skrętu jądra
• Powikłania nieleczonego skrętu
• Profilaktyka i wczesne wykrywanie
• Kiedy natychmiast udać się do lekarza?

Czym jest skręt jądra? 

Skręt jądra (skręt szypuły jądra, torsja jądra) jest patologicznym stanem urologicznym, który po pierwsze jest bardzo bolesny, a po drugie – stanowi ryzyko dla zdrowia mężczyzny. W jaki sposób dochodzi do skrętu jądra? 

Definicja i mechanizm powstawania 

Skręt jądra to patologia w obrębie jądra. Mówi się o nim, gdy dochodzi do obrotu jądra wraz z powrózkiem nasiennym wokół ich osi długiej. Wskutek tego następuje zamknięcie światła naczyń żylnych i tętniczych, które biegną w powrózku nasiennym i odpowiadają za doprowadzanie krwi do jądra oraz odprowadzanie z niego krwi. 

Konsekwencją zamknięcia naczyń krwionośnych, które zaopatrują jądro w tlen i składniki odżywcze, jest niedokrwienie i niedotlenienie jądra, a gdy nie zostanie udzielona pomoc medyczna, również martwica jądra. Do nieodwracalnej martwicy może dojść już w ciągu kilku godzin od momentu, gdy nastąpił skręt jądra. 

Wyróżnia się skręt jądra zewnątrzosłonkowy i wewnątrzosłonkowy. Czym się różnią? 

• zewnątrzosłonkowy – jest to obrót jądra i powrózka nasiennego wraz z osłonkami jądra. Występuje głównie u dzieci – zazwyczaj noworodków. Sprzyja temu fakt, że jądra nie są jeszcze u nich prawidłowo przytwierdzone do dna moszny.
• wewnątrzosłonkowy – jest to skręt jądra i powrózka nasiennego w obrębie osłonek jądra bez ich rotacji. Ten rodzaj występuje zdecydowanie częściej, głównie diagnozuje się go u chłopców w okresie dojrzewania. 

Oprócz skrętu jądra wyróżnia się także skręt przyczepka jądra. Jest to stan nieco łagodniejszy niż skręt jądra. Jest to skręt małej pozostałości rozwojowej, czyli przyczepka, wokół własnej osi. Powoduje to obrzęk i zaczerwienienie moszny oraz ból. Zazwyczaj dochodzi do niego u chłopców w wieku od 6. do 14. roku życia. 

Anatomia jąder i powrózka nasiennego 

Jądra i powrózek nasienny to ważne części męskiego układu rozrodczego, są zlokalizowane w mosznie. Jądra odpowiadają za produkcję plemników i wytwarzanie testosteronu. Natomiast powrózek nasienny łączy jądro z jamą brzuszną. 

Powierzchnię jądra pokrywa błona surowicza i osłonka biaława. Wnętrze jądra zbudowane jest z miąższu, na który składają się cewki nasienne tworzące sieć jądra. Z kanalików nasiennych wychodzą przewody wyprowadzające, które prowadzą do najądrza. Najądrze jest przewodem, który przylega do jądra – to tu dojrzewają plemniki. 

Powrózek nasienny jest natomiast strukturą, w której znajduje się nasieniowód, naczynia krwionośne, mięsień dźwigacz jądra, nerwy oraz osłonka powrózka. 

Rodzaje skrętu – kompletny i niekompletny 

Skręt jądra może być kompletny lub niekompletny, w zależności od stopnia skrętu przepływ krwi może być częściowo ograniczony lub natychmiastowo zablokowany:

• niepełny skręt jądra – skręt niekompletny to obrót jądra mniejszy niż 360 stopni. Objawy takie jak zaczerwienienie i obrzęk są mniej nasilone i wolniej postępują. Ból jednak jest silny i nagły. Mimo że początkowo przepływ krwi jest tylko częściowo zablokowany, to trzeba pilnie działać, gdyż z czasem może dojść do całkowitego skrętu jądra.
• pełny skręt jądra – jest to kompletny skręt jądra o 360 stopni lub więcej. Następuje wówczas natychmiastowe zablokowanie przepływu krwi, dochodzi do całkowitego niedokrwienia jądra. Pojawia się bardzo silny ból, obrzęk i zaczerwienienie moszny. W przypadku kompletnego skrętu bardzo szybko może dojść do nieodwracalnego uszkodzenia jądra.

Skręt jądra jako nagły stan zagrożenia 

Ostry stan, jakim jest skręt jądra, stwarza ogromne zagrożenie dla zdrowia mężczyzny. Tkanka jądra wskutek niedotlenienia i niedokrwienia obumiera bardzo szybko. Jest niewiele czasu, aby uratować jądro. Największe szanse na to są, gdy pomoc medyczna zostanie udzielona w ciągu 6 godzin od wystąpienia objawów, następnie znacząco się pogarszają. Po upływie 24 godzin szanse są nikłe.

Przyczyny  skrętu jądra 

Trudno jest wskazać jeden powód, dlaczego dochodzi do skrętu jądra. Zazwyczaj czynnikiem sprzyjającym są wady wrodzone. Jakie są potencjalne przyczyny skrętu jądra?

Wrodzone predyspozycje anatomiczne 

Do skrętu jądra predestynują anatomiczne wady wrodzone jak np. deformacja dzwonowata, inaczej deformacja typu „bell clapper” (bell clapper deformity). Szacuje się, że aż w 90% właśnie ta wada wrodzona jest kluczowym powodem skrętu jądra. Ponadto jako przyczynę można wskazać zbyt długi powrózek nasienny.

Nadmierna ruchomość jądra 

U chłopców i mężczyzn z deformacją dzwonowatą jądro jest luźno zawieszone i charakteryzuje się nadmierną ruchomością w mosznie, a tym samym jest bardziej podatne na obrót. 

Niezstąpienie jądra (kryptorchizm) 

Kryptorchizm, wnętrostwo to terminy określające niezstąpienie jądra do worka mosznowego. Dlaczego uznaje się to za czynnik ryzyka skrętu jądra? W takim przypadku często się zdarza, że jądro ma nieprawidłowe umocowanie. 

Nagły wysiłek fizyczny i sport 

Od czego jest skręt jądra? Bardzo często skręt jądra jest następstwem gwałtownego ruchu podczas wykonywania aktywności fizycznej, np. podczas intensywnego uprawiania sportu lub forsownego skoku. 

Urazy okolicy mosznowej 

Urazy w okolicy mosznowej również wskazuje się jako potencjalne przyczyny skrętu jądra. Wspomnieć też trzeba, że czynnikiem zwiększającym ryzyko skrętu jądra jest niska temperatura i nagła zmiana temperatury z ciepłej na zimną. 

Szybki wzrost w okresie dojrzewania 

W wieku dojrzewania bardziej zagrożeni skrętem jądra są chłopcy, u których obserwuje się szybki wzrost i zwiększenie objętości jądra, jak również nadmierną reakcję mięśnia dźwigacza jądra (odpowiada on za zmianę położenia jądra podczas np. zmiany temperatury otoczenia) – w takiej sytuacji dochodzi do gwałtownego skurczu, który może inicjować skręt szypuły jądra.

Kto jest najbardziej narażony? 

Grupę ryzyka stanowią przede wszystkim chłopcy do pierwszego roku życia oraz chłopcy w okresie dojrzewania. Jakie są jeszcze czynniki zwiększające prawdopodobieństwo skrętu jądra? 

Skręt jądra u niemowląt i noworodków 

Ze względu na nieprawidłowe umocowanie jądra bardzo często do jego skrętu dochodzi u noworodków w okresie okołourodzeniowym, a także u niemowląt do 1. roku życia.

Okres dojrzewania – grupa najwyższego ryzyka 

Najczęściej skręt jądra diagnozuje się u chłopców w okresie dojrzewania – w wieku od 12. do 18. roku życia. Wpływ na to mają przede wszystkim zmiany zachodzące w organizmie wskutek dojrzewania. Ponadto u nastolatków powrózek nasienny jest najdłuższy, więc ryzyko, że dojdzie do skrętu jądra np. podczas uprawiania sportu, jest podwyższone. 

Skręt jądra u dorosłych 

Skręt jądra u dorosłego mężczyzny nie jest wykluczony, jednak zdarza się dużo rzadziej niż u dzieci i młodzieży. Mimo to zaleca się zachować ostrożność. 

Czynniki zwiększające ryzyko 

Do takich czynników zalicza się wymienione wcześniej wady anatomiczne, nadmierną ruchomość jądra, wnętrostwo, a także przypadki skrętu jądra w rodzinie lub stwierdzone przypadki tego stanu w przeszłości.

Objawy skrętu jądra 

Czy skręt jądra boli? Tak, zdecydowanie jest to jeden z najbardziej typowych objawów. Dodatkowo można także zaobserwować zmiany w wyglądzie moszny. Jakie dolegliwości może wywoływać skręt szypuły jądra? 

Nagły, ostry ból jądra i mosznowy 

Nagły ból w mosznie i ostry ból jądra to główne i najbardziej uciążliwe objawy skrętu jądra. Jest to ból jednostronny. Czy skręt jądra boli cały czas? Nie, czasem może nagle ustąpić. Co to oznacza? Czasem świadczy to o martwicy jądra, czasem o przerywanym skręcie (jądro samoistnie się odkręca, mimo to trzeba się zgłosić do lekarza, gdyż może do tego dojść ponownie). 

Promieniowanie bólu do podbrzusza i pachwiny 

Ból jądra nie dość, że jest bardzo silny, to może również promieniować do pachwiny. Zazwyczaj też pojawia się ból podbrzusza u mężczyzn. 

Obrzęk i zaczerwienienie mosznowy 

Jak wygląda skręt jądra? Wprawdzie gołym okiem nie można zauważyć skrętu jądra, ale można zaobserwować zmiany w wyglądzie moszny – zaczerwienienie i jej szybko postępujący obrzęk. 

Nudności i wymioty 

Silnemu bólowi mogą towarzyszyć nudności i wymioty. Zdecydowanie dużo rzadziej pojawia się gorączka i ogólne osłabienie. 

Asymetria i nieprawidłowe ułożenie jądra 

Charakterystyczny jest objaw Brunzela, czyli podwyższone położenie jądra. Jądro jest uniesione wyżej w mosznie niż normalnie, czasem jest też uniesione nieprawidłowo (np. poprzecznie). Dodatkowo jądro jest twarde, obrzęknięte i bolesne przy dotyku. 

Różnice w objawach u dzieci i dorosłych 

Skręt jąder wygląda nieco inaczej u dzieci niż u młodzieży i dorosłych. Niezależnie od wieku pojawia się obrzęk Brunzela, a także nudności i wymioty. Oprócz tego u młodzieży i dorosłych głównym objawem jest silny ból jądra, szybko narastający obrzęk i zaczerwienienie moszny. 

U dzieci przebieg jest zwykle atypowy z bólem brzucha (przypominającym zapalenie wyrostka robaczkowego). Dochodzi też do obrzęku moszny, ale nie jest on tak bolesny jak u starszych. Dodatkowo zauważyć można, że dziecko jest niespokojne, płaczliwe i rozdrażnione.

Diagnostyka skrętu jądra 

Jak rozpoznać skręt jądra? Jeśli pojawiają się objawy wskazujące na skręt jądra, należy się jak najszybciej zgłosić do lekarza. Jakie badania stosuje się w diagnostyce skrętu szypuły jądra?

Badanie fizykalne i palpacyjne 

Podstawą diagnozy jest wywiad lekarski – istotne są występujące objawy i okoliczności, w jakich się pojawiły. Lekarz przeprowadza też dokładne badania palpacyjne. Ogląda mosznę, sprawdza m.in., czy jądro jest ułożone poprzecznie, czy jest podciągnięte, czy jest wrażliwe na dotyk. 

Objaw Prehna – test diagnostyczny 

Objaw Prehna jest to test diagnostyczny, który pozwala odróżnić skręt jądra od zapalenia najądrza lub jądra. Polega na tym, że lekarz unosi mosznę i jądro mężczyzny. Jak interpretuje się wyniki? 

• dodatni objaw Prehna, czyli zmniejszenie się lub ustąpienie bólu przy podniesieniu moszny oznacza zapalenie najądrza lub jądra
• ujemny objaw Prehna, czyli brak ulgi lub nasilenie się bólu wskazuje na skręt jądra 

Wynik ten należy potwierdzić badaniem dopplerowskim jądra. 

USG jąder z dopplerem 

Kluczowe jest USG jąder połączone z badaniem dopplerowskim. Dzięki niemu można uzyskać dokładny obraz przepływu krwi w obrębie jądra. 

Badania obrazowe 

W niektórych przypadkach konieczne może być wykonanie badań obrazowych, np. rezonansu magnetycznego i scyntygrafii.

Leczenie skrętu jądra 

Skręt jądra to stan wymagający natychmiastowej pomocy medycznej. Leczenie polega na przeprowadzeniu zabiegu chirurgicznego. Dodatkowo pacjentowi są podawane leki przeciwbólowe. 

Detorsja manualna – pierwsza pomoc

Jeśli operacja nie może być wykonana w trybie pilnym, w celu zapewnienia tymczasowej ulgi lekarz może przeprowadzić manualną detorsję, czyli podjąć próbę ręcznego odkręcenia jądra. Nie jest to jednak trwałe rozwiązanie, zabieg chirurgiczny jest niezbędny. 

Leczenie operacyjne – orchidopeksja 

Leczenie operacyjne należy przeprowadzić jak najszybciej – najlepiej w ciągu 6 godzin, wówczas szansa na uratowanie jądra wynosi 90-100%. Zabieg polega na odkręceniu powrózka nasiennego, przywróceniu prawidłowego przepływu krwi i na unieruchomieniu jądra (orchidopeksja). 

Przebieg operacji 

U pacjenta ze skrętem jądra przeprowadza się natychmiastową rewizję moszny. Zabieg przeprowadza się w znieczuleniu ogólnym, lekarz wykonuje małe nacięcie na mosznie. Procedura polega na wynicowaniu jądra oraz na ocenie liczby obrotów. Następnie ogrzewa się jądra przy pomocy ciepłego roztworu soli fizjologicznej. 

Kolejnym krokiem jest odkręcenie powrózka nasiennego (detorsja) i ocena żywotności jądra. Gdy wszystko wygląda prawidłowo, lekarz przystępuje do przymocowaniu jądra do moszny, aby zapobiec ponownemu skrętowi. 

Należy jednak pamiętać, że ponowny skręt jądra po operacji jest możliwy – zwłaszcza gdy zabieg nie był prawidłowo przeprowadzony, są to jednak sporadyczne przypadki. 

Utrwalenie obu jąder 

Ze względu na ryzyko, że do skrętu może dojść również w drugim jądrze, profilaktycznie orchidopeksję wykonuje się na zdrowym jądrze. Ile trwa operacja skrętu jąder? Zazwyczaj cała procedura trwa od 30 minut do 2 godzin. 

Jak powinna przebiegać rekonwalescencja po skręcie jądra? Zalecane jest noszenie specjalnej bielizny podtrzymującej (suspensorium) oraz ograniczenie aktywności fizycznej przez kilka tygodni. Po operacji należy utrzymywać ranę w czystości. Przez około 7-10 dni po zabiegu utrzymuje się ból, pomocne są wtedy leki przeciwbólowe. 

Kiedy konieczne jest usunięcie jądra? 

Nie w każdym przypadku konieczne jest usunięcie jądra (orchidektomia). Mężczyzna musi się poddać temu zabiegowi, gdy martwica jądra jest już zaawansowana.

Powikłania nieleczonego skrętu 

Skręt jądra to stan, który wymaga leczenia! Jeśli leczenie nie zostanie podjęte lub zostanie podjęte za późno, ryzyko wystąpienia komplikacji zdrowotnych jest bardzo wysokie.

Niedokrwienie i martwica jądra 

Zablokowanie przepływu krwi bardzo szybko prowadzi do obumierania tkanek. W wyniku postępującego uszkodzenia jądra następuje martwica. Może do tego dojść w zaledwie kilka godzin od wystąpienia pierwszych objawów. 

Utrata jądra 

Zaawansowana martwica jądra zazwyczaj kończy się utratą jądra. Jeśli jądro nie zostanie usunięte, istnieje ryzyko rozwoju stanu zapalnego, infekcji i ropnia. 

Wpływ na płodność 

Jak wygląda kwestia – skręt jądra a płodność? Zwykle utrata jednego jądra w nieznacznym stopniu wpływa na możliwości prokreacyjne. Jednak w sytuacji, gdy drugie jądro nie funkcjonuje prawidłowo, mężczyzna może mieć problemy z płodnością. 

Zaburzenia hormonalne 

Jądro produkuje testosteron, jeśli ulegnie uszkodzeniu lub martwicy, u mężczyzny może obniżyć się poziom tego hormonu. 

Atrofia jądra przeciwnego 

Może się zdarzyć, że nawet po przeprowadzeniu zabiegu odkręcenia jądra, uszkodzone tkanki zanikają. Rzadziej może dochodzić do atrofii (zaniku) drugiego jądra. Po utracie jednego jądra drugie jest bardziej obciążone, z czasem może spowodować to jego osłabienie i zmniejszenie jego rozmiaru. 

Konsekwencje psychologiczne

Powikłania po skręcie jądra mogą mieć nie tylko charakter fizyczny, ale i psychiczny. Usunięcie jądra stanowi źródło kompleksów i wstydu. Zwłaszcza u chłopców i młodych mężczyzn mogą pojawić się problemy z akceptacją własnego ciała.

Profilaktyka i wczesne wykrywanie 

Trudno mówić o skutecznej profilaktyce skrętu jądra, jest to stan ostry, którego wystąpienia nie da się przewidzieć. W niektórych tylko sytuacjach przy stwierdzonej wadzie wrodzonej zleca się operacyjne przymocowanie jądra. Poza tym mężczyźni muszą unikać urazów moszny, nosić odpowiednią bieliznę i wykonywać samobadanie jąder raz w miesiącu. 

Jak badać jądra? Zaleca się to robić po ciepłym prysznicu, gdy moszna jest rozluźniona. Najpierw należy dokładnie obejrzeć mosznę, a następnie palcami chwycić jądro i delikatnie zbadać jego strukturę i wielkość. Dodatkowo warto regularnie zgłaszać się na wizyty u urologa i robić USG jąder. Można też stosować suplementację, zalecane są preparaty z takimi składnikami jak: cynk, selen, witamina B, witamina E. 

• Najważniejsze jest jednak to, aby każdy mężczyzna znał wszystkie objawy skrętu jądra i wiedział, co zrobić, gdy wystąpią.

Kiedy natychmiast udać się do lekarza? 

Pojawienie się nagłego, jednostronnego, silnego bólu jądra wymaga natychmiastowej reakcji. Są dwie możliwości – można zadzwonić na numer alarmowy lub od razu pojechać na SOR. Każda minuta zwłoki zwiększa ryzyko utraty jądra! Oprócz bólu objawem alarmowym jest wyżej uniesione jądro, zaczerwienienie i obrzęk moszny oraz brak ulgi przy jej uniesieniu. 

Skręt jąder to poważny stan, który objawia się nagłym, silnym bólem w mosznie. Ból jest jednostronny, ale promieniuje do podbrzusza i pachwiny. Jego wystąpienie powinno zostać jak najszybciej skonsultowane z lekarzem. Powikłania po skręcie jądra mogą obejmować utratę jądra, aby tego uniknąć, w ciągu 6 godzin od wystąpienia objawów musi być przeprowadzony zabieg chirurgiczny.