Czym jest zespół złego wchłaniania i jakie daje objawy?

Czym jest zespół upośledzonego wchłaniania?

Zespół upośledzonego wchłaniania (zespół złego wchłaniania, malabsorpcja) to zaburzenia trawienia, wchłaniania i przyswajania substancji odżywczych w przewodzie pokarmowym. Zaburzenia dotyczą głównie błony śluzowej jelita cienkiego. Pogorszone jest przyswajanie zarówno tłuszczów, białek i węglowodanów, jak i minerałów oraz witamin. Zespół złego wchłaniania nie jest sam w sobie chorobą. To zespół objawów wywoływanych innymi schorzeniami.

U zdrowego człowieka z prawidłowo funkcjonującym układem pokarmowym jedzenie po spożyciu jest trawione dzięki różnym enzymom trawiennym. Jest rozkładane na mniejsze cząsteczki. One zaś są wchłaniane przez błonę śluzową jelit i trafiają do krwiobiegu. Jeśli na jakimś etapie coś nie działa, organizm jest narażony na niedobory lub niedożywienie. W zależności od przyczyny zespołu złego wchłaniania niedobór może dotyczyć tylko jednego składnika lub kilku naraz.

Zespół upośledzonego wchłaniania czasem ma postać ogólnych problemów wchłaniania jelitowego lub dotyczy tylko określonych składników. Może to być np. zespół złego wchłaniania fruktozy lub glukozy bądź zespół złego wchłaniania żelaza. Stopień nasilenia problemów może być różny. Wchłanianie może być całkowicie zablokowane lub po prostu przebiega mniej skutecznie, jedynie z ograniczeniem przyswajania składników odżywczych.

Jakie są przyczyny zaburzeń wchłaniania?

Kto może cierpieć z powodu zaburzenia wchłaniania? Tego typu problemy występują w każdym wieku, czyli u dzieci, młodzieży, dorosłych i osób starszych. Przyczyny zaburzeń wchłaniania mogą być pierwotne lub wtórne. Te pierwsze są związane z nieprawidłowym działaniem śluzówki jelita cienkiego. Wtórne oznaczają różne defekty występujące na wcześniejszych etapach trawienia. Omówmy najczęstsze przyczyny zespołu złego wchłaniania:

Choroby jelit i uszkodzenie błony śluzowej

W przebiegu chorób jelit dochodzi do rozwoju stanu zapalnego oraz uszkodzenia ich śluzówki. Skutkuje to upośledzeniem ich funkcji chłonnej i enzymatycznej. Jest to powód występowania objawów zespołu złego wchłaniania. Problemy z przyswajaniem różnych składników odżywczych pojawiają się u chorych na choroby zapalne jelit, w tym na chorobę Leśniowskiego-Crohna lub wrzodziejące zapalenie jelita grubego.

Celiakia, nietolerancja laktozy i SIBO

Jedną z poważniejszych przyczyn zaburzeń wchłaniania jest celiakia, czyli choroba trzewna. Jest to choroba autoimmunologiczna o podłożu genetycznym. W jej przebiegu konieczne jest całkowite wyeliminowanie z diety glutenu. Jego spożywanie wywołuje stan zapalny, uszkadza kosmki jelita cienkiego, prowadząc do ich zaniku. Kosmki są potrzebne do prawidłowego wchłaniania. Bez nich organizm nie przyswaja z jedzenia m.in. witaminy A, D, E i K, witaminy B12, kwasu foliowego, żelaza oraz białka i tłuszczów.

Złe wchłanianie jelitowe pojawia się u osób z przerostem bakteryjnym jelita cienkiego (SIBO). Jest to schorzenie, w którym w jelicie cienkim nadmiernie namnażają się bakterie. Następuje wówczas zanik kosmków jelitowych oraz zaburzenie procesu trawienia i wchłaniania. Głównym niedoborem przy SIBO jest niedobór witaminy B12, a także witamin A, D, E, K, żelaza i magnezu. Więcej informacji o przeroście bakterii można znaleźć tu: SIBO – wszystko, co warto o nim wiedzieć.

Dwa słowa trzeba też powiedzieć o nietolerancji laktozy. Inaczej jest ona określana jako zespół złego wchłaniania laktozy. Jej przyczyną jest niedobór lub brak enzymu laktazy. Nietolerancja laktozy może mieć również charakter wtórny, gdy rozwija się w wyniku uszkodzenia kosmków jelitowych. O problemach z trawieniem laktozy można poczytać tu: Nietolerancja laktozy – jak sobie pomóc?.

Do przyczyn zespołu złego wchłaniania zalicza się również:

• niedobór lub brak enzymów trawiennych i żółci
• przewlekłe zapalenie lub niewydolność trzustki
• choroby i dysfunkcje żołądka i wątroby
• infekcje pasożytnicze, wirusowe lub bakteryjne
• mukowiscydozę
• zabiegi chirurgiczne w obrębie przewodu pokarmowego
• radioterapię i chemioterapię
• długotrwałe stosowanie niektórych leków
• wady anatomiczne jelit
• wrodzone zaburzenia metaboliczne i enzymatyczne
• nietolerancje i alergie pokarmowe

Jakie objawy daje zespół złego wchłaniania?

Po czym można poznać zaburzenia wchłaniania? Można je podejrzewać przy przewlekle utrzymujących się dolegliwościach ze strony układu pokarmowego i przy objawach związanych z niedożywieniem oraz niedoborami, które mogą być zróżnicowane. Jakie objawy zespołu złego wchłaniania występują najczęściej?

Biegunki, wzdęcia i bóle brzucha

Za jeden z głównych symptomów uważana jest przewlekła biegunka tłuszczowa. Stolce są obfite. Stają się błyszczące i jasne, a także trudne do spłukania. Typowe jest, że mają bardzo nieprzyjemny zapach. Biegunce towarzyszą bóle i skurcze brzucha, nudności, czasem wymioty. Skutkiem fermentowania zalegających w jelitach składników pokarmowych są wzdęcia i nadmierna ilość gazów oraz „efekty dźwiękowe” jak burczenie w brzuchu.

Utrata masy ciała i osłabienie

Choć apetyt pozostaje ten sam, a czasem jest nawet większy, to można zaobserwować utratę masy ciała oraz tkanki mięśniowej. Im dłużej wchłanianie jest upośledzone, tym bardziej postępuje wyniszczenie organizmu. Brak niezbędnych składników odżywczych wywołuje chroniczne zmęczenie i ogólne osłabienie.

Niedobory witamin i składników mineralnych

Złe wchłanianie jelitowe skutkuje niedoborami makroskładników odżywczych, witamin i składników mineralnych. Gdy organizm ich nie otrzymuje, mogą pojawiać się objawy charakterystyczne dla tych stanów. Mogą też rozwijać się poważne schorzenia będące ich bezpośrednią konsekwencją. Przykładowo niedobór żelaza, witaminy B12 lub kwasu foliowego powoduje anemię (niedokrwistość). Problemy z wchłanianiem wapnia i witaminy D mogą doprowadzić do osteopenii lub osteoporozy. Jakie jeszcze mogą być objawy złego wchłaniania?

• nadmierne wypadanie włosów, kruchość i łamliwość paznokci
• zła kondycja i suchość skóry, bladość skóry
• bóle i zawroty głowy
• przewlekłe zmęczenie i osłabienie
• obrzęki i odwodnienie
• zaburzenia miesiączkowania u kobiet
• osłabienie odporności i zwiększona podatność na infekcje

U dzieci objawy zespołu złego wchłaniania przybierają również postać zaburzenia wzrostu, opóźnienia rozwoju fizycznego, motorycznego i psychicznego.

Jak diagnozuje się zaburzenia wchłaniania?

Niestety diagnozowanie zespołu upośledzonego wchłaniania nie zawsze jest takie proste. Przyczyną jest to, że różne problemy i dysfunkcje mogą współwystępować w tym samym czasie. Pacjent, u którego podejrzewane są zaburzenia wchłaniania, musi koniecznie zgłosić się do lekarza i wykonać specjalistyczne badania.

Po omówieniu występujących objawów, po przeprowadzeniu szczegółowego wywiadu i badania fizykalnego lekarz zleci odpowiednie badania laboratoryjne i obrazowe. Pozwolą one wykluczyć inne schorzenia i zdiagnozować powód upośledzenia wchłaniania. Najbardziej przydatne badania przy zespole złego wchłaniania to m.in.:

• morfologia z rozmazem
• badanie CRP
• poziom białka i albumin
• poziom żelaza i ferrytyny
• poziom witamin i minerałów, m.in. wapnia, witaminy B12, witaminy D, kwasu foliowego
• próby wątrobowe
• badanie ogólne moczu
• badanie kału na obecność pasożytów
• badania w kierunku infekcji jelit (wirusowych, bakteryjnych, grzybiczych)
• badanie endoskopowe z pobraniem tkanek do badania histopatologicznego
• USG jamy brzusznej
• TK, MRI lub RTG
• testy alergiczne
• badania w kierunku celiakii (przeciwciała przeciw transglutaminazie tkankowej, całkowite stężenie przeciwciał w klasie IgA)
• oznaczenie enzymów trzustkowych
• wodorowy test oddechowy w kierunku SIBO
• badania genetyczne przy podejrzeniu chorób wrodzonych

Jaki lekarz zajmuje się diagnostyką i leczeniem zespołu złego wchłaniania? Głównym specjalistą jest gastroenterolog. Ale potrzebne mogą być też konsultacje z endokrynologiem, immunologiem lub dietetykiem klinicznym.

Jak leczy się zespół upośledzonego wchłaniania?

Zespół upośledzonego wchłaniania wymaga ustalenia przyczyny. Od tego zależy, jak będzie wyglądało leczenie. W pierwszej kolejności trzeba leczyć i opanować chorobę podstawową. Przy zdiagnozowanej celiakii trzeba całkowicie wyeliminować z diety gluten. Choroby zapalne jelit wymagają stosowania leków przeciwzapalnych lub immunosupresyjnych, a SIBO antybiotyków. Osoby z niewydolnością trzustki muszą stosować preparaty z enzymami trzustkowymi.

Ważnym filarem leczenia jest też dieta. Co jeść mając zespół złego wchłaniania? Kluczem jest lekkostrawność. Należy wybierać dania i warzywa gotowane, kasze, ryż, chude mięso. Nie są wskazane żadne tłuste mięsa, wędliny i potrawy smażone, żywność wysokoprzetworzona, nadmiar błonnika nierozpuszczalnego, napoje gazowane. Trzeba wykluczyć z diety zarówno produkty wywołujące objawy nietolerancji oraz alergii, jak i nasilające objawy związane z zespołem złego wchłaniania. Nie można się przejadać, wskazane są częstsze posiłki o mniejszej objętości.

Po konsultacji z lekarzem można również sięgnąć po suplementy na układ pokarmowy, np. preparaty probiotyczne oraz preparaty uzupełniające niedobory poszczególnych składników. W zależności od potrzeb można suplementować m.in.:

• witaminy A, D, E, K
• witaminy z grupy B, głównie witaminę B12 i kwas foliowy
• preparaty żelaza
• wapń, magnez, cynk

Kiedy objawy wymagają konsultacji z lekarzem?

Do lekarza należy się zgłosić, gdy występują objawy wskazujące na zespół złego wchłaniania, np. utrzymujące się zmiany w rytmie wypróżnień, problemy gastryczne, chroniczne zmęczenie. Konieczna jest diagnostyka, aby rozpocząć leczenie. Na konsultację trzeba się też umówić, gdy objawy mimo leczenia utrzymują się dłużej niż dwa tygodnie, znacząco się nasilają i utrudniają normalne funkcjonowanie.

Pilnej pomocy wymagają takie sytuacje jak np.:

• krew w stolcu
• smoliste stolce
• nagła utrata masy ciała
• bardzo silne bóle brzucha z towarzyszącą gorączką
• uporczywe wymioty
• poważne objawy odwodnienia jak np. rzadkie oddawanie moczu, przyspieszone bicie serca
• nagły obrzęk nóg
• wodobrzusze
• mrowienie i drętwienie kończyn oraz inne objawy neurologiczne

Są to stany, które mogą stanowić zagrożenie dla zdrowia i życia.

Złe wchłanianie jelitowe może być związane z chorobami jelit lub niedoborami enzymów trawiennych. Najbardziej typowymi objawami zespołu upośledzonego wchłaniania są biegunki tłuszczowe, przewlekłe zmęczenie oraz niezamierzona utrata masy ciała. W wielu przypadkach zespół złego wchłaniania można całkowicie wyleczyć, przy czym wszystko zależy od przyczyny. Jeśli problem wynika z infekcji lub SIBO, to po wyleczeniu choroby ustają też zaburzenia wchłaniania. Przy chorobach przewlekłych i wadach genetycznych nie ma możliwości całkowitej eliminacji zaburzeń. Jednakże odpowiednie postępowanie pozwala na kontrolowanie objawów.

Czym jest zespół złego wchłaniania? Jest to zaburzenie wchłaniania składników odżywczych z pożywienia. Może ono prowadzić do niedoborów pokarmowych.

FAQ

Czy przed badaniami w kierunku celiakii należy odstawić gluten?

Czy złe wchłanianie laktozy zawsze oznacza nietolerancję laktozy?

Jakie badanie kału pomaga rozpoznać niewydolność zewnątrzwydzielniczą trzustki?

Czy przy zaburzeniach wchłaniania trzeba całkowicie wykluczyć tłuszcz?

Czy same witaminy i suplementy wystarczą do leczenia?

Źródła

1. [1] NIDDK. Diagnosis of Celiac Disease. Dostęp: 13.11.2026.
2. [2] NIDDK. Definition & Facts for Lactose Intolerance. Dostęp: 13.11.2026.
3. [3] NIDDK. Diagnosis for Exocrine Pancreatic Insufficiency. Aktualizacja: styczeń 2023. Dostęp: 13.11.2026.
4. [4] American Gastroenterological Association, GI Patient Center. Exocrine pancreatic insufficiency (EPI). Weryfikacja medyczna: Philip Hart, MD. Dostęp: 13.11.2026.