Gronkowiec w nosie – przyczyny, objawy, sposoby leczenia

mgr farm. Katarzyna Borowiec

Gronkowiec jest rozpowszechnioną w środowisku bakterią. Bardzo często też kolonizuje śluzówkę nosa człowieka, stanowiąc u niektórych stały element fizjologicznej flory bakteryjnej. Stan ten określa się jako bezobjawowe nosicielstwo. Niestety w sprzyjających warunkach gronkowiec może się namnażać, wywołując objawy zakażenia. Co trzeba wiedzieć o obecności gronkowca w nosie? 

Spis treści:

• Czym jest gronkowiec i jak wygląda zakażenie?
• Przyczyny zakażenia gronkowcem w nosie
• Objawy gronkowca w nosie
• Diagnostyka zakażenia gronkowcowego
• Leczenie gronkowca w nosie
• Preparaty i środki wspierające leczenie
• Naturalne metody wspomagające
• Profilaktyka zakażeń gronkowcem
• Postępowanie przy potwierdzonej infekcji
• Kiedy udać się do lekarza?

Czym jest gronkowiec i jak wygląda zakażenie? 

Gronkowiec jest rodzajem bakterii Gram-dodatnich. Wyróżnia się kilkadziesiąt gatunków gronkowca, ale nie wszystkie występują u ludzi. Co warto podkreślić, u zdrowych osób z silnym układem odpornościowym, gronkowiec nie stanowi zagrożenia – nawet gdy dojdzie do infekcji, jej przebieg jest łagodny bez powikłań. Kłopoty zwykle zaczynają się, gdy odporność jest osłabiona. 

Gronkowiec złocisty – najczęstsza odmiana 

Najbardziej rozpowszechniony u ludzi jest gronkowiec złocisty (Staphylococcus aureus), to on odpowiada za większość zakażeń bakteryjnych na świecie: 

• łagodnych, miejscowych, np. ropnie, czyraki, liszajec, zapalenie mieszków włosowych
• ciężkich, inwazyjnych, np. zapalenie płuc lub wsierdzia, bakteriemia i posocznica 

Trzeba wspomnieć, że gronkowiec złocisty wytwarza też toksyny, które mogą wywoływać np. zatrucia pokarmowe i zespół wstrząsu toksycznego. 

MRSA (methicyllin-resistant Staphylococcus aureus) to szczep gronkowca złocistego oporny na metycylinę i inne antybiotyki z grupy β-laktamów. Jest on bardzo groźny, gdyż nie działają na niego standardowe antybiotyki. Może on wywoływać m.in. infekcje skórne i poważne zakażenia inwazyjne. Niegdyś MRSA był odpowiedzialny jedynie za zakażenia szpitalne, obecnie obserwuje się także pozaszpitalne zakażenia MRSA. 

Inne rodzaje gronkowców 

Oprócz gronkowca złocistego warto wspomnieć o innych gatunkach, które mogą wywoływać choroby u ludzi – Staphylococcus lugdunensis, Staphylococcus saprophyticus, Staphylococcus epidermidis, Staphylococcus haemolyticus. 

Nosicielstwo bezobjawowe 

Utajone nosicielstwo może dotyczyć około 30% populacji (przejściowo jest to nawet 50%). W przeważającej większości dotyczy ono gronkowca złocistego. Głównie bytuje on w przedsionku nosa (gronkowiec w nosie), ale może też kolonizować skórę. W warunkach osłabienia odporności może rozwinąć się aktywne zakażenie. 

Zakażenie aktywne vs nosicielstwo 

Czym różni się nosicielstwo gronkowca w nosie od aktywnego zakażenia? U bezobjawowych nosicieli nie występują żadne dolegliwości, natomiast u osób, u których rozwinęło się zakażenie, pojawiają się objawy – różne w zależności od lokalizacji i o różnym nasileniu. Niestety zarówno nosiciele, jak i osoby chore są zagrożeniem, gdyż mogą zarażać innych!

Przyczyny zakażenia gronkowcem w nosie 

Skąd się bierze gronkowiec złocisty w nosie? Dróg zakażenia jest wiele, więc ryzyko jest znaczne, tym bardziej, że zarażają nie tylko chorzy, ale i bezobjawowi nosiciele. Jak dochodzi do zakażenia? Jakie czynniki mogą sprzyjać temu, że zagnieździ się u nas gronkowiec nosowy? 

Jak dochodzi do zakażenia? 

Do zakażenia może dochodzić różnymi drogami – zarówno przez bezpośredni kontakt z zakażoną osobą (lub zwierzęciem), jak i pośredni ze skażonymi powierzchniami lub przedmiotami. Bakterie mogą się przenosić przez kontakt ze skażonymi płynami ustrojowymi (np. z rany) lub drogą kropelkową (takie zakażenia są stosunkowo rzadkie). 

Czynniki zwiększające ryzyko 

Choć każdy potencjalnie może mieć kontakt z gronkowcami, to nie u wszystkich ryzyko wystąpienia zakażenia jest takie samo. Uważa się, że najbardziej narażone są na to dzieci, seniorzy, a także osoby ze schorzeniami przewlekłymi takimi jak np. cukrzyca lub choroby serca. 

Osłabiona odporność

Osłabienie odporności jest głównym czynnikiem zwiększającym ryzyko zakażenia gronkowcem, jego ciężkiego przebiegu i występowania powikłań. Jest kilka przyczyn, które powodują osłabienie funkcjonowania układu odpornościowego. Zalicza się do nich m.in. stosowanie leków immunosupresyjnych, długotrwałe stosowanie antybiotyków i sterydów, stres, przemęczenie, przebyte infekcje, niedożywienie. 

Kontakt ze środowiskiem szpitalnym 

W grupie zwiększonego ryzyka znajdują się pacjenci szpitalni – głównie osoby po zabiegach chirurgicznych, po wstawieniu implantów lub z założonymi cewnikami. Szpitalnymi źródłami zakażenia mogą być zarówno ludzie – inni pacjenci oraz personel medyczny, jak i sprzęt medyczny. 

Urazy i uszkodzenia błony śluzowej nosa 

W kwestii rana w nosie a gronkowiec trzeba powiedzieć, że może to być powód infekcji. Przez uszkodzenia i urazy błony śluzowej nosa (nawet przez niewielkie zadrapania) gronkowiec nosowy bytujący na śluzówce może wniknąć do organizmu i wywołać infekcję miejscową lub może trafić do krwi i spowodować infekcję inwazyjną.

Objawy gronkowca w nosie 

Utajone nosicielstwo gronkowca w nosie nie wywołuje żadnych dolegliwości. Gdy jednak pojawiają się niepokojące objawy, wówczas można podejrzewać aktywne zakażenie. Oczywiście, aby potwierdzić, że winowajcą objawów są gronkowce w nosie, trzeba wykonać badania. 

Objawy miejscowe w jamie nosowej 

Jak wygląda gronkowiec w nosie? Najbardziej uciążliwym objawem infekcji jest przewlekły lub nawracający gęsty katar. Zwykle ma on zielonkawą lub żółtawą barwę. Charakterystyczne jest uczucie zatkania nosa. W nosie może pojawiać się nieprzyjemne swędzenie, pieczenie, uczucie suchości oraz żółtawe, pękające strupy. Niewykluczone są krwawienia z nosa oraz osłabienie węchu. 

Zmiany skórne wokół nosa 

W okolicy nosa można zaobserwować ropne zmiany, bolesne krostki, obrzęk i zaczerwienienie. Dodatkowo nos jest tkliwy, przy jego dotykaniu może pojawiać się bolesność.

Objawy ogólne zakażenia 

Objawom nosowym mogą towarzyszyć dolegliwości ogólne jak ból głowy, gorączka, zmęczenie, ogólne osłabienie. 

Powikłania nieleczonego gronkowca 

Objawy gronkowca w nosie zwykle są stosunkowo łagodne, mimo to należy rozpocząć odpowiednie leczenie. Jeśli nie podejmiemy żadnych kroków, mogą rozwinąć się różne powikłania miejscowe lub dużo poważniejsze ogólnoustrojowe – dzieje się tak, gdy gronkowiec nosowy przedostanie się do krwi i rozprzestrzeni po organizmie. Może to być m.in.: 

• przewlekłe lub nawracające zapalenie zatok
• zapalenie ucha środkowego
• zapalenie spojówek
• zapalenie gardła i tchawicy
• liszajec, ropnie w okolicy nosa
• zapalenie płuc
• zapalenie wsierdzia
• zapalenie kości i stawów
• zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i ropnie mózgu
• posocznica (sepsa) 

Jak widać, skutki zaniedbania infekcji gronkowcowej mogą być bardzo poważne, a nawet śmiertelne! 

Gronkowiec u dzieci vs dorosłych 

Gronkowiec w nosie u dzieci jest większym zagrożeniem niż dla osób dorosłych. Jest to związane z tym, że dzieci są bardziej narażone na ciężki przebieg zakażenia i na powikłania niż dorośli. Przyczyną tego jest niedojrzałość układu odpornościowego, który swoją pełną sprawność osiąga dopiero około 12. roku życia.

Diagnostyka zakażenia gronkowcowego 

Jak zdiagnozować bakterie gronkowca w nosie? Pewne objawy gronkowca w nosie są na tyle charakterystyczne, iż można założyć, że to właśnie gronkowiec w nosie odpowiada za odczuwane dolegliwości. Jednakże trzeba wykonać badania, aby taką diagnozę potwierdzić i móc rozpocząć leczenie. 

Wymaz z nosa i posiew bakteriologiczny 

W pierwszej kolejności wykonuje się wymaz z nosa do badania mikrobiologicznego. Posiew polega na hodowli bakterii na specjalnym podłożu. Pozwala to potwierdzić obecność bakterii i zidentyfikować, z jakim gronkowcem mamy do czynienia. 

Badanie lekowrażliwości (antybiogram) 

Antybiogram określa, czy wykryty w badaniu mikrobiologicznym szczep jest oporny, czy wrażliwy na konkretne antybiotyki. 

Kiedy wykonać badanie? 

Test na gronkowca należy wykonać, gdy pojawiają się objawy zakażenia, a także w przypadku osób, które zmagają się z nawracającymi infekcjami skórnymi (np. ropniami, liszajcami, czyrakami) i infekcjami, na które nie działa standardowe leczenie. 

Badanie wykonuje się, gdy trzeba ustalić ewentualne nosicielstwo gronkowca w nosie. Jest to zalecane głównie w przypadku personelu medycznego i pracowników domów opieki. Ponadto jest niezbędne w sytuacjach, gdy w szpitalu wystąpiły ogniska zakażeń MRSA. 

Należy wspomnieć o bardzo ważnej kwestii – gronkowiec w nosie a operacja. Badanie na nosicielstwo trzeba wykonać przed planowanymi operacjami – głównie kardiologicznymi, ortopedycznymi (ze wszczepianiem implantów), stomatologicznymi. Gronkowiec złocisty w nosie u takich pacjentów może doprowadzić do poważnych powikłań. 

Po pierwsze może dojść do zakażenia rany pooperacyjnej. Po drugie operacja jest obciążeniem dla organizmu i powoduje spadek odporności, co sprzyja namnażaniu się bakterii i rozprzestrzenianiu jej po organizmie. 

Jak przygotować się do badania? 

Czy do badania na bakterie gronkowca w nosie trzeba się specjalnie przygotowywać? Na pobranie próbki można się zgłosić o dowolnej porze, nie trzeba być na czczo. Istotnym zaleceniem jest to, że na dwie godziny przed badaniem nie należy stosować żadnych leków donosowych. 

Interpretacja wyników 

Dodatni wynik badania oznacza nosicielstwo. Jeśli rozpoznano obecność gronkowca złocistego, nie zawsze wymagane jest leczenie. Jeśli nie ma objawów, to nie podaje się antybiotyków. Organizm sam sobie radzi z bakterią, a antybiotyki mogłyby tylko zaburzyć mikroflorę i osłabić odporność. 

Leczenie jest zalecane głównie u osób z osłabioną odpornością, u personelu medycznego, przy nawracających infekcjach i przed planowanym pobytem w szpitalu, a także wtedy, gdy wykryto nosicielstwo MRSA. Dodatkowo w przypadku dodatniego wyniku trzeba wykonać antybiogram.

Leczenie gronkowca w nosie 

Leczenie gronkowca jest trudne, gdyż bakterie te mają zdolność do wytwarzania enzymów i toksyn oraz tworzenia biofilmu, którego zadaniem jest blokowanie dostępu substancji leczniczych do komórki. Jak więc wygląda leczenie gronkowca w nosie? 

Antybiotykoterapia miejscowa 

Podstawą leczenia jest antybiotykoterapia celowana. Antybiotyki dobiera się zgodnie z wynikami antybiogramu. Jeśli gronkowiec złocisty w nosie objawia się łagodnie, zwykle wystarczające są leki miejscowe w postaci maści – z mupirocyną lub kwasem fusydowy. 

Mupirocyna – maść do nosa 

Najczęściej lekarze zlecają maść na gronkowca w nosie z mupirocyną. Jest ona wydawana wyłącznie na receptę. Wskazaniem do jej stosowania jest nosicielstwo gronkowca złocistego (także MRSA) oraz łagodne zakażenia nosa. 

Antybiotyki doustne 

W ciężkich przypadkach może być konieczne podanie antybiotyków doustnych. Co na gronkowca w nosie? Wśród najczęściej stosowanych substancji jest m.in.: klindamycyna, ryfampicyna, kotrimoksazol, cefalosporyny. Niezależnie od tego, jakie antybiotyki są zlecone, należy je stosować ściśle według zaleceń lekarza. Pod żadnym pozorem nie można przerywać leczenia wcześniej! 

Dekolonizacja nosa i skóry 

Gdy są wskazania do leczenia u bezobjawowych nosicieli, należy przeprowadzić dekolonizację nosa, a czasem też skóry. W tym celu wykorzystywana jest maść na gronkowca w nosie z mupirocyną, żele antyseptyczne z poliheksanidyną i inne miejscowe środki antyseptyczne. Do dekolonizacji skóry zalecane są kąpiele antyseptyczne z użyciem mydła lub pianki zawierającej chlorheksydynę. 

Leczenie MRSA – gronkowca opornego 

Zakażenia szczepem MRSA ze względu na oporność na standardowe antybiotyki często leczy się wankomycyną, którą podaje się dożylnie.

Preparaty i środki wspierające leczenie 

Holistyczne podejście zapewnia lepsze efekty, oprócz antybiotyków wskazane są też inne preparaty wspomagające leczenie gronkowca w nosie. Ważne, aby możliwość ich stosowania skonsultować z lekarzem. Co na gronkowca w nosie? 

Maści antybiotykowe

Oprócz wspomnianej mupirocyny i kwasu fusydowego w przypadku gronkowca pomocniczo można stosować także dostępne bez recepty wieloskładnikowe maści antybiotykowe z neomycyną, polimyksyną B, bacytracyną. 

Płyny do płukania nosa 

Zalecane jest płukanie nosa z użyciem odpowiednich środków antyseptycznych. Dodatkowo pomocna może być woda morska do nosa, która ułatwi oczyszczanie nosa i nawilży śluzówkę. 

Środki odkażające 

Środki odkażające należy używać nie tylko do płukania nosa, ale i do przemywania skóry. Warto też stosować specjalne preparaty do dezynfekowania różnych powierzchni (np. klamek) podczas dekolonizacji, dzięki czemu można zwiększyć jej skuteczność. 

Chlorheksydyna i octenidin 

Chlorheksydyna i oktenidyna to dwie podstawowe substancje o działaniu odkażającym, które stosuje się zarówno na skórę, jak i do płukania jamy ustnej, gardła i nosa. 

Preparaty srebra koloidalnego 

Srebro koloidalne wykazuje szerokie spektrum działania przeciwdrobnoustrojowego, dlatego może być przydatne do walki z gronkowcem w nosie, przy czym możliwość jego stosowania zaleca się skonsultować z lekarzem.

Naturalne metody wspomagające 

Czy leczenie naturalne gronkowca w nosie może być skuteczne? Są różne domowe sposoby na gronkowca, ale trzeba wyraźnie podkreślić, że nie mogą one zastąpić antybiotykoterapii. Jednakże po konsultacji z lekarzem można je stosować w ramach leczenia wspomagającego. 

Olejki eteryczne – tymiankowy, eukaliptusowy 

Warto sięgnąć m.in. po olejki naturalne eteryczne. Najsilniejsze działanie wobec gronkowca wykazuje olejek tymiankowy, a ponadto cynamonowy, eukaliptusowy, rozmarynowy, z oregano i z drzewa herbacianego. Są one wskazane do stosowania w formie inhalacji parowych lub po rozcieńczeniu do aplikowania na skórę. 

Propolis i miód manuka 

Miód manuka wykazuje silne działanie antybakteryjne i niszczy biofilm bakteryjny. W ten sposób stanowi świetne wsparcie dla leków. Jest on skuteczny nawet wobec szczepów opornych. Miód manuka można spożywać doustnie, a także aplikować na rany wokół nosa. W aptekach dostępne są też spraye i żele z tym składnikiem. 

Silne działanie antybakteryjne ma również propolis. Można przygotowywać inhalacje z roztworem propolisu (do miseczki z gorącą wodą wystarczy dodać trochę kitu pszczelego i wdychać unoszącą się parę). Na skórę wokół nosa można stosować maść propolisową. 

Czosnek i jego właściwości 

Allicyna znajdująca się w czosnku jest naturalnym antybiotykiem. Warto więc włączyć go do swojej diety. Można jeść go na surowo (po rozgnieceniu – uwolni to allicynę) i jako dodatek do innych potraw. Pomocny może być domowy syrop z czosnku lub inhalacje z czosnku. 

Wzmacnianie odporności 

Wymiony wyżej miód manuka, propolis i czosnek to również naturalne sposoby na wzmacnianie odporności organizmu. Oprócz nich można stosować suplementy diety na odporność. Przede wszystkim jednak należy dbać o podstawy – zdrową, zbilansowaną dietę, regularną aktywność fizyczną, wypoczynek i sen. 

Probiotyki i flora bakteryjna 

Antybiotyki mają to do siebie, że eliminują nie tylko chorobotwórcze bakterie, ale i niszczą dobroczynną mikroflorę jelitową. Obowiązkowo trzeba stosować preparaty probiotyczne. Probiotykoterapia powinna trwać przez cały okres stosowania antybiotyku oraz kilka tygodni po zakończeniu kuracji!

Profilaktyka zakażeń gronkowcem 

Gronkowce są szeroko rozpowszechnionymi bakteriami, należy więc mocno przyłożyć się do tego, aby ograniczyć ryzyko zarażenia się tym patogenem. Głównym zaleceniem profilaktycznym jest dbanie o higienę oraz wspomaganie odporności! 

Higiena osobista 

Czy gronkowiec w nosie jest zaraźliwy? Zdecydowanie tak. Utrzymywanie prawidłowej higieny jest kluczowe w zapobieganiu zarażeniu tą bakterią. Należy dokładnie i często myć ręce – po wizycie w toalecie, przed jedzeniem, po dotykaniu zwierząt, różnych powierzchni i ran. Gdy nie ma dostępu do wody i mydła, należy używać płynów antybakteryjnych do rąk. 

Prawidłowe mycie rąk 

Ważne, aby myć ręce w prawidłowy sposób. Szybkie opłukanie dłoni wodą jest niewystarczające! Należy je lekko zwilżyć i namydlić po całej powierzchni. Mycie rąk powinno trwać 30-60 sekund. W tym czasie należy pocierać dłonią o dłoń. Trzeba umyć wierzch dłoni, przestrzenie między palcami, grzbiety palców, kciuki i nadgarstki. Nie można zapominać o okolicy pod paznokciami. Po umyciu dłonie należy osuszyć. 

Unikanie dotykania twarzy 

Nawyk, który koniecznie trzeba wyplenić, to ciągłe dotykanie twarzy. Na rękach może znajdować się niezliczona ilość bakterii i innych mikroorganizmów. Dotykając twarzy, przenosi się je w okolice ust, nosa i oczu. Co może się skończyć infekcją. 

Dbałość o drożność nosa 

W przypadku uczucia zatkania nosa i zalegającej wydzieliny wskazane są leki na katar. Pomogą one przywrócić swobodne oddychanie. Dodatkowo stałym elementem higieny powinna być woda morska do nosa. 

Wzmacnianie odporności 

Już wcześniej była mowa, że trzeba dbać o odporność. Jeśli układ immunologiczny będzie funkcjonował prawidłowo, to będzie w stanie się obronić, gdy pojawi się gronkowiec w nosie. Dopiero spadek odporności grozi tym, że bakterie zaczną się namnażać. 

Ostrożność w miejscach publicznych 

Około 30% populacji to bezobjawowi nosiciele gronkowca, co oznacza, że w miejscach publicznych trzeba zachowywać ostrożność. Należy unikać np. dotykania klamek lub poręczy, zwłaszcza gdy na dłoniach są ranki, przez które bakterie mogą dostać się do organizmu.

Postępowanie przy potwierdzonej infekcji

Jeśli badania potwierdziły infekcję gronkowcem złocistym, należy rozpocząć leczenie! Pozwoli do zmniejszyć ryzyko powikłań, w tym rozwoju infekcji ogólnoustrojowej.

Kiedy udać się do lekarza? 

Pojawienie się objawów wskazujących na infekcję o podłożu bakteryjnym zawsze wymaga konsultacji z lekarzem. Jej leczenie polega na stosowaniu antybiotyków, a te może przepisać tylko lekarz! 

Gronkowiec w nosie nie musi być groźny, gdy mamy silną odporność. Jeśli jednak zaatakuje z pełną mocą i osłabione mechanizmy obronne organizmu zawiodą, infekcja może mieć ciężki przebieg. Gdy pojawią się niepokojące objawy, należy się zgłosić do lekarza.