Jakie są objawy nietolerancji laktozy? Poznaj te typowe i nietypowe

mgr farm. Katarzyna Borowiec

Nietolerancja laktozy jest powszechnym zjawiskiem, szacuje się, że w Polsce nawet 20-40% dorosłych osób się z nią zmaga. Już na samym początku trzeba wytłumaczyć, że nietolerancja laktozy nie jest rodzajem alergii. Jej objawy są związane z niedoborem laktazy, czyli enzymu trawiącego laktozę. Po czym poznać, że nie tolerujemy laktozy? Jak radzić sobie z tym problemem?

Spis treści:

• Czym jest nietolerancja laktozy?
• Typowe objawy nietolerancji laktozy
• Nietypowe objawy nietolerancji laktozy – często ignorowane
• Jak wygląda nietolerancja laktozy u dzieci? Na co zwrócić uwagę?
• Nietolerancja laktozy a inne schorzenia – podobne objawy
• Jak zdiagnozować nietolerancję laktozy?
• Jak radzić sobie z nietolerancją laktozy?

Czym jest nietolerancja laktozy?

Laktoza (cukier mleczny) to dwucukier znajdujący się w mleku i produktach mlecznych (a także w wielu produktach, do których dodawane jest mleko, m.in. w pieczywie, konserwach mięsnych, słodyczach). W organizmie jest on rozkładany do glukozy i galaktozy przez enzym – laktazę. Nietolerancja laktozy jest zaburzeniem trawiennym związanym z upośledzonym wydzielaniem laktazy lub jej całkowitym brakiem. Dlaczego u niektórych brakuje laktazy?

Przyczyną nietolerancji może być wrodzony niedobór laktazy (alaktazja). Jest to bardzo rzadka wrodzona choroba genetyczna. Objawy nietolerancji pojawiają się po pierwszym podaniu mleka noworodkowi. Alaktazja wymaga bezwzględnej eliminacji laktozy z diety!

Najczęściej nietolerancja laktozy wynika z niedoboru pierwotnego laktazy. Stan ten określa się jako hipolaktazja dorosłych. Jest to uwarunkowany genetycznie spadek produkcji laktazy, który postępuje z wiekiem. Spadek ten zaczyna się już po okresie niemowlęcym, jednak objawy nietolerancji pojawiają się zwykle w wieku nastoletnim lub dorosłym. Choć jest to naturalny proces, u niektórych osób aktywność laktazy zostaje zachowana.

Jako możliwą przyczynę należy też wskazać niedobór wtórny (nabyty), gdy spadek produkowanej laktazy następuje w wyniku uszkodzenia śluzówki jelita cienkiego (laktaza jest produkowana przez kosmyki jelitowe). Ma to miejsce u osób zmagających się np. z celiakią, chorobą Leśniowskiego-Crohna lub SIBO. Przyczyną przejściowej nietolerancji laktozy mogą być infekcje żołądkowo-jelitowe i zakażenia pasożytnicze układu pokarmowego.

Typowe objawy nietolerancji laktozy

Gdy nie ma odpowiedniej ilości laktazy, laktoza nie jest trawiona w jelicie cienkim, trafia więc do jelita grubego, gdzie jest rozkładana przez bakterie jelitowe do kwasu mlekowego, dwutlenku węgla, wodoru i metanu. W konsekwencji pojawiają się uciążliwe dolegliwości jelitowe. Jakie są typowe objawy nietolerancji laktozy?

Wzdęcia i nadmierne gazy

Jedną z najbardziej charakterystycznych dolegliwości są silne wzdęcia i nadmierne gazy.

Bóle i skurcze brzucha

Typowe są również skurczowe bóle brzucha. Może im towarzyszyć głośne przelewanie i burczenie w jamie brzusznej.

Biegunka po spożyciu mleka i nabiału

U osób z nietolerancją laktozy spożycie nabiału wywołuje biegunkę. Stolce są wodniste, pieniste i mają kwaśny zapach.

Nudności i wymioty

Nieco rzadziej pojawiają się nudności i wymioty.

Jak szybko pojawiają się objawy po spożyciu laktozy?

Zazwyczaj objawy nietolerancji laktozy pojawiają się w ciągu 30 minut – maksymalnie do 2 godzin po zjedzeniu lub wypiciu produktu, który ją zawiera. Choć może się zdarzyć, że u niektórych osób nastąpi to już po 15 minutach, a u innych dopiero po kilku godzinach.

Od czego zależy nasilenie objawów?

Objawy nietolerancji laktozy u dorosłych mogą mieć różne natężenie. Stopień nasilenia zależy głównie od ilości spożytej laktozy. Im więcej zostanie jej zjedzone, tym gorsze będą objawy.

Warto podkreślić, że większość chorych może sobie pozwolić na niewielką ilość laktozy i nie odczuwa po tym żadnych dolegliwości – jest to kwestia indywidualna, każdy musi sam przetestować swój próg tolerancji.

Drugim istotnym czynnikiem jest stopień niedoboru laktazy. Im mniejsza aktywność tego enzymu, tym bardziej dokuczliwe są dolegliwości.

Nietypowe objawy nietolerancji laktozy – często ignorowane

Wzdęcia, skurcze brzucha i biegunka to najczęstsze dolegliwości niedoboru laktazy, trzeba wiedzieć, że czasem mogą pojawiać się również nietypowe objawy nietolerancji laktozy. Zwykle ich obecność w ogóle nie jest kojarzona z taką przyczyną.

Przewlekłe zmęczenie i osłabienie

Wiele osób nietolerujących laktozę odczuwa znaczne osłabienie i przewlekłe zmęczenie.

Bóle głowy i migreny

Nietypowe objawy nietolerancji laktozy to także ból głowy oraz migreny. Często są skutkiem niedoboru witamin i minerałów spowodowanego zaburzeniem wchłaniania.

Mgła mózgowa i problemy z koncentracją

Mogą pojawiać się trudności z koncentracją i tzw. mgła mózgowa. Są one związane m.in. ze stanem zapalnym utrzymującym się w organizmie i niedoborem składników pokarmowych.

Zmiany skórne – trądzik, wysypka i egzema

Warto też zwrócić uwagę na stan skóry. Jako objawy skórne nietolerancji laktozy wymienia się nawracające wypryski, stany zapalne, suchość skóry, trądzik oraz egzemę.

Dodać należy, że wiele osób może doświadczać objawów laryngologicznych jak przewlekły katar, nawracające zapalenie zatok oraz stany przypominające astmę.

Bóle mięśni i stawów

U osób z nietolerancją laktozy proces zapalny może wykraczać poza jelita, wywołując przewlekły ogólnoustrojowy stan zapalny, co w wielu przypadkach przejawia się bólem mięśni oraz bólem i obrzękiem stawów.

Zaparcia jako mniej znany objaw nietolerancji

Zdecydowanie częściej spożycie laktozy wywołuje biegunkę, jednakże przy jednoczesnym zaburzeniu równowagi mikrobiomu jelitowego zamiast rozwolnienia mogą występować zaparcia.

Stany lękowe i wahania nastroju

Stan zapalny w jelitach nie pozostaje bez wpływu na układ nerwowy i produkcję serotoniny (układ nerwowy i jelita są bezpośrednio połączone osią mózgowo-jelitową). Z tego powodu zdarzają się wahania nastroju i stany lękowe. Niektóre osoby cierpią też na bezsenność.

Anemia z niedoboru żelaza a nietolerancja laktozy

Anemia z niedoboru żelaza często współwystępuje z nietolerancją laktozy. Jeśli nietolerancji towarzyszy stan zapalny jelit, to z czasem mogą wystąpić problemy z wchłanianiem składników odżywczych, co może doprowadzić do rozwoju różnych chorób, w tym anemii.

Jak wygląda nietolerancja laktozy u dzieci? Na co zwrócić uwagę?

Jak często występują objawy nietolerancji laktozy u dzieci? Zaburzenie to występuje u dzieci rzadziej niż u dorosłych. Częściej diagnozuje się u nich alergię na białka mleka krowiego niż nietolerancję laktozy.

U niemowląt w pierwszych miesiącach życia brak tolerancji laktozy zwykle bywa przejściowy, początkowo organizm nie produkuje wystarczającej ilość laktazy, z czasem produkcja tego enzymu się normuje i objawy mijają.

Jak wyglądają problemy z tolerancją laktozy u dzieci? Z lekarzem należy się skonsultować, gdy zaobserwujemy, że po karmieniu dziecko jest rozdrażnione i płacze, pręży się i podkurcza nóżki. Jako typowe objawy nietolerancji laktozy u dzieci wskazuje się wzdęcia, gazy, kolkę i przelewanie się w brzuszku, biegunki w postaci „strzelających”, pienistych, luźnych stolców o kwaśnym zapachu.

Nietolerancja laktozy a inne schorzenia – podobne objawy

Po czym poznać nietolerancję laktozy? Nawet w przypadku, gdy pojawiają się typowe objawy nietolerancji laktozy, można ją pomylić z innymi schorzeniami przewodu pokarmowego. Warto też przypomnieć, że nietolerancja laktozy to nie jest to samo, co alergia na białka mleka krowiego – mimo podobnych dolegliwości.

Alergia na białka mleka krowiego związana jest z nieprawidłową reakcją układu odpornościowego, ponadto jej objawy występują wyłącznie po spożyciu mleka krowiego. Laktoza natomiast występuje w mleku wszystkich ssaków, m.in. w mleku krowim, kozim i owczym, a także w mleku kobiecym. W nietolerancji laktozy nie uczestniczy układ immunologiczny, przyczyną jest niedobór laktazy.

Zespół jelita drażliwego (IBS) a nietolerancja laktozy

Zespół jelita drażliwego to przewlekła choroba jelita o podłożu czynnościowym, często współwystępuje z nietolerancją laktozy. IBS powoduje zwiększoną wrażliwość układu pokarmowego. W przebiegu obu schorzeń pojawiają się takie same objawy – gazy, biegunki i skurcze brzucha, przelewanie w żołądku.

Celiakia a nietolerancja laktozy

Nietolerancja laktozy często współwystępuje także z celiakią, czyli genetyczną autoimmunologiczną chorobą, która cechuje się nietolerancją glutenu. W przebiegu choroby trzewnej kosmyki jelitowe ulegają zniszczeniu, co powoduje wtórną nietolerancję laktozy. Objawy, które mogą pojawiać się w przypadku obu tych schorzeń, to m.in. bóle brzucha i biegunki.

SIBO a nietolerancja laktozy

SIBO to przerost bakteryjny jelita cienkiego. Bakterie, które bytują w jelicie cienkim, niszczą kosmyki jelitowe, co wywołuje przemijającą wtórną nietolerancję laktozy. Co więcej, bakterie te fermentują laktozę, wytwarzając gazy. Wspólnymi objawami są wzdęcia, gazy, przelewanie w żołądku, bóle brzucha, biegunka.

Choroba Leśniowskiego-Crohna a nietolerancja laktozy

Choroba Leśniowskiego-Crohna jest przewlekłą chorobą zapalną przewodu pokarmowego, która przebiega z okresami zaostrzeń i remisji. U chorych na to schorzenie często rozwija się wtórna nietolerancja laktozy.

W okresach zaostrzeń konieczne jest bezwzględne wykluczenie laktozy, gdyż kosmyki jelitowe są niszczone przez stan zapalny, zaś w remisji, gdy stan zapalny ustępuje, kosmyki jelitowe ulegają regeneracji i zazwyczaj wraca tolerancja na laktozę.

Jak zdiagnozować nietolerancję laktozy?

Co zrobić, gdy podejrzewamy, że pojawiające się dolegliwości ze strony układu pokarmowego to tak naprawdę objawy nietolerancji laktozy? Należy się zgłosić do lekarza, aby przeprowadzić diagnostykę. Jak rozpoznać nietolerancję laktozy?

Wodorowy test oddechowy – złoty standard

Podstawowym badaniem jest wodorowy test oddechowy. Jest to badanie na nietolerancję laktozy, które polega na wypiciu roztworu laktozy i wykonaniu pomiaru poziomu wodoru w wydychanym powietrzu. Podwyższone stężenie wodoru może świadczyć o nietolerancji laktozy.

Test eliminacyjny – dieta bez laktozy

W diagnostyce nietolerancji laktozy wykorzystuje się także dietę eliminacyjną. Wskazane jest całkowite odstawienie nabiału do ustąpienia dolegliwości (około 2-3 tygodnie), po tym czasie należy wypić szklankę mleka. Potwierdzeniem nietolerancji będzie powrót objawów.

Badanie genetyczne – mutacja genu laktazy

Proste badanie genetyczne z krwi lub z wymazu z policzka umożliwia sprawdzenie, czy występują predyspozycje do zaniku laktazy. Test analizuje polimorfizm w genie laktazy (LCT).

Biopsja jelita cienkiego

Jeśli dotychczasowe wyniki badań nie były jednoznaczne, zlecana jest biopsja jelita cienkiego. Takie badanie jest też potrzebne, aby odróżnić pierwotny niedobór laktazy od wtórnego. Podczas badania endoskopowego pobiera się wycinek śluzówki jelita cienkiego, który później jest badany pod mikroskopem pod kątem stopnia aktywności laktazy.

Do jakiego lekarza się zgłosić?

W przypadku podejrzenia nietolerancji laktozy najpierw należy się zgłosić do lekarza podstawowej opieki zdrowotnej. Przeprowadzi on wywiad, zleci odpowiednie badania i w razie potrzeby skieruje do gastroenterologa. Po potwierdzeniu diagnozy warto korzystać z pomocy dietetyka klinicznego w ustaleniu zbilansowanej diety.

Jak radzić sobie z nietolerancją laktozy?

To, jak bardzo trzeba uważać na laktozę w diecie, zależy od stopnia aktywności laktazy. Niektóre osoby muszą całkowicie ją wyeliminować, inne bardzo mocno ograniczyć lub wybierać tylko fermentowane produkty mleczne (probiotyki wspierają trawienie laktozy) lub sery długodojrzewające (naturalnie zawierają mniej laktozy niż inne produkty nabiałowe).

Laktoza znajduje się w takich produktach jak np.:

• mleko
• jogurty, śmietana
• twarogi
• masło
• lody
• pieczywo
• słodycze, wyroby cukiernicze
• czekolada
• dania gotowe
• fast foody
• majonez
• konserwy mięsne, wędliny

Bardzo ważne jest więc to, aby nauczyć się dokładnie czytać etykiety! Dobrą wiadomością jest to, że w sklepach coraz częściej można kupić mleko i nabiał bez laktozy, producenci umieszczają też na opakowaniach informacje o tym, czy dany produkt zawiera laktozę. Dostępne są także roślinne zamienniki nabiału jak mleko owsiane, migdałowe i sojowe lub serek z nerkowców.

Niezwykle pomocne są leki i suplementy na trawienie z laktazą. Krople lub tabletki z tym enzymem należy przyjmować przed posiłkiem zawierającym laktozę. Warto też dbać o mikroflorę jelitową, stosując probiotyki. Jeśli już jesteśmy przy preparatach aptecznych, to należy pamiętać, że niektóre leki i suplementy mogą zawierać laktozę, jest ona często wykorzystywana jako substancja wypełniająca.

Nabiał jest jednym z głównych źródeł wapnia w diecie, ograniczając jego spożycie, można doprowadzić do jego niedoboru. Należy więc monitorować jego poziom w organizmie. Do menu trzeba koniecznie wprowadzić inne produkty bogate w wapń, np. migdały, jarmuż, brokuły, sardynki z ośćmi, napoje roślinne wzbogacone o wapń, suszone figi, mak, tofu.

W razie potrzeby należy przyjmować wapń w tabletkach. Dieta ograniczająca nabiał może też zwiększać ryzyko niedoboru witaminy D. Witamina D powinna być suplementowana również dlatego, że jest potrzebna dla prawidłowego wchłaniania wapnia.

Z wiekiem spada aktywność laktazy, przez co u dorosłych i osób starszych pojawiają się objawy nietolerancji laktozy. Wypicie mleka lub jogurtu, zjedzenie lodów, ciastka lub pizzy kończy się wzdęciami, gazami, skurczami brzucha i intensywną, wodnistą biegunką. W takiej sytuacji trzeba wyeliminować laktozę z diety lub wspomagać się preparatami zawierającymi laktazę.

Autor wpisu: mgr farm. Katarzyna Borowiec, i-Apteka.pl Farmaceutka z niemałym już doświadczeniem. Zainteresowania: zdrowie, uroda, naturalne metody leczenia, opieka farmaceutyczna.