Wstrząśnienie mózgu u dziecka - objawy, leczenie i możliwe powikłania

mgr farm. Aleksander Wojtala

Dzieci często ulegają różnego rodzaju urazom, także urazom głowy. Te drugie często kończą się wstrząśnieniem mózgu. Nie zawsze wstrząśnienie prowadzi do poważnych komplikacji, jednak dziecko po urazie głowy, nawet jeśli nie ma żadnych niepokojących objawów, powinno zostać przebadane przez lekarza. Co może wskazywać na wstrząśnienie mózgu u dziecka?

Spis treści:

1. Czym jest wstrząśnienie mózgu?
2. Objawy wstrząśnienia mózgu u dziecka
3. Objawy alarmowe wymagające natychmiastowej pomocy medycznej
4. Jak postępować bezpośrednio po urazie głowy u dziecka?
5. Diagnostyka wstrząśnienia mózgu u dziecka
6. Leczenie wstrząśnienia mózgu u dziecka
7. Możliwe powikłania wstrząśnienia mózgu u dziecka
8. Jak zapobiegać urazom głowy u dzieci?
9. FAQ
10. Źródła

Czym jest wstrząśnienie mózgu?

Wstrząśnienie mózgu definiuje się jako krótkotrwałe i przemijające zaburzenie czynności mózgu, które zostało wywołane urazem głowy lub pośrednim działaniem sił zewnętrznych na głowę. Mowa tu o nagłych i niekontrolowanych ruchach głowy w tył i przód lub w bok. W wyniku urazu mózg uderza o ściany czaszki. Czasem potocznie używa się określenia wstrząs mózgu. Wprawdzie wszyscy wiedzą, o co chodzi, ale nie jest to poprawny termin. [5]

Wstrząśnienie mózgu jako łagodny uraz czaszkowo-mózgowy

Wstrząśnienie mózgu jest rodzajem łagodnego urazowego uszkodzenia mózgu (z ang. mTBI: Mild Traumatic Brain Injury). Zaburzenia czynności mózgu związane ze wstrząśnieniem są przejściowe. Zazwyczaj nie dochodzi do trwałego strukturalnego uszkodzenia, które mogłoby być widoczne w badaniach obrazowych. [2] [5]

Dlaczego dzieci są szczególnie narażone na ten rodzaj urazu?

Jest kilka powodów, dla których to właśnie dzieci są bardziej narażone na urazy głowy i wstrząśnienia mózgu. Po części winna jest anatomia małego człowieka. Dziecięca głowa jest proporcjonalnie większa i cięższa niż głowa osoby dorosłej. Może to zaburzać równowagę. Mięśnie szyi są jeszcze słabe i gorzej amortyzują uderzenia. Kości czaszki u najmłodszych są też delikatniejsze, więc ich odporność na urazy jest mniejsza.

W zależności od wieku czynniki zwiększające ryzyko urazów głowy są inne. Na etapie nauki chodzenia dziecko nie potrafi utrzymać równowagi, jest słabo skoordynowane, więc to naturalne, że częściej upada. Im dzieci są starsze, tym bardziej rośnie ich poziom aktywności. Uprawianie sportu staje się jedną z częstszych przyczyn wstrząśnienia mózgu u dziecka. Problemem jest też to, że dzieci są ciekawskie i nieustraszone. Nie przewidują konsekwencji swoich zabaw, często robią rzeczy, których dorosły człowiek nie zrobi, bo wie, że skończą się źle. [11]

Na koniec trzeba powiedzieć, że dzieci nie tylko częściej mają urazy głowy, ale i częściej wstrząśnienie mózgu wywołuje u nich poważniejsze komplikacje zdrowotne. Wpływ na to ma m.in. niedojrzałość układu nerwowego. Mózg dziecka cały czas się rozwija i jest bardziej podatny na zaburzenia wywołane wstrząśnieniem.

Najczęstsze przyczyny wstrząśnienia mózgu u dzieci – upadki, sport, wypadki

Najczęściej do wstrząśnienia mózgu dochodzi, gdy dziecko uderzyło się w głowę. U niemowląt i małych dzieci są to najczęściej upadki z przewijaka, kanapy, łóżka lub krzesełka do karmienia. U dzieci, które już chodzą, częstą przyczyną są potknięcia i poślizgnięcia, upadki ze schodów lub podczas zabaw. [11]

Wstrząśnienie mózgu u dziecka starszego może być wynikiem uprawiania sportu. Do najbardziej urazogennych zalicza się m.in. dyscypliny kontaktowe, sztuki walki, jazdę na deskorolce i hulajnodze oraz jazdę na nartach. Częstym powodem wstrząśnień są wypadki komunikacyjne. [11]

Objawy wstrząśnienia mózgu u dziecka

Charakterystyczne jest, że objawy wstrząśnienia mózgu u dziecka mogą pojawiać się w różnym czasie. Niektóre są natychmiastowe. Inne stopniowo się rozwijają i mogą wystąpić po upływie kilku godzin, a czasem nawet po dwóch dobach. Zazwyczaj też początkowe dolegliwości są mało specyficzne i raczej łagodne. [1]

Krótkotrwała utrata przytomności

Od razu po urazie może dojść do chwilowej utraty przytomności, przy czym u dzieci ten objaw pojawia się dość rzadko (około 10% wszystkich przypadków wstrząśnień). Z tego powodu zawsze po urazie głowy dziecko musi być obserwowane.

Ból i zawroty głowy

Co oznacza ból z tyłu głowy? Taki ból może być efektem urazu głowy i wstrząśnienia mózgu. Jest on zwykle nasilony. O tym, jak bardzo maluch cierpi, świadczy np. płacz i rozdrażnienie. Jako częste objawy wstrząśnienia mózgu u małego dziecka wymienia się zawroty głowy. [1]

Nudności i wymioty – nawet po 48 godzinach

Z bardzo dużym opóźnieniem pojawiają się nudności i wymioty po uderzeniu w głowę u dziecka. Czasem dopiero po dwóch dniach od urazu dziecko zaczyna wymiotować. Jeśli nie ma u niego innych objawów infekcji, trzeba jak najszybciej zgłosić się do lekarza. Więcej szczegółów na ten temat można znaleźć tu: Dziecko wymiotuje bez innych objawów – co to może znaczyć?. [1]

Splątanie i dezorientacja

Dziecko może być zdezorientowane i splątane. Oznacza to, że niby jest przytomne, ale mówi nielogicznie i zachowuje się chaotycznie. [1]

Niepamięć wsteczna – dziecko nie pamięta okoliczności urazu

Jeśli dziecko uderzyło się w głowę, może doświadczyć zaburzeń pamięci. Najczęściej jest to tzw. niepamięć wsteczna. Dziecko po prostu nie pamięta momentu urazu, czasem też wydarzeń, które go poprzedzały. „Dziura” może obejmować okres od kilku minut do kilku godzin. [1]

Zaburzenia równowagi i koordynacji ruchowej

Ruchy dziecka są nieskoordynowane. Ma ono problem z utrzymaniem równowagi. Do tego dochodzi zmęczenie i spowolnienie. [1]

Zaburzenia snu, apetytu i nastroju

Wstrząśnienie mózgu u dziecka powoduje zaburzenia snu, np. trudności w zasypianiu lub nadmierną senność. Uraz negatywnie wpływa też na nastrój. Dziecko może być nerwowe, smutne, rozchwiane emocjonalnie, mogą pojawić się u niego stany depresyjne i lękowe. Traci też apetyt. Wśród objawów można jeszcze wymienić: [1]

• zaburzenia funkcji poznawczych

• nadwrażliwość na światło

• niewyraźną mowę

• podwójne widzenie

• zaburzenia świadomości

Objawy wstrząśnienia mózgu u dziecka są bardzo zróżnicowane i mogą mieć różne nasilenie. Problemem jest też to, że dziecko nie zawsze potrafi dokładnie opisać, co mu dolega. W przypadku niemowląt jest to wręcz niemożliwe. [1]

Jak objawy wstrząśnienia mózgu różnią się u niemowląt i małych dzieci?

Rozpoznanie wstrząsu mózgu u niemówiącego jeszcze niemowlaka będzie trudniejsze niż u potrafiącego komunikować swoje dolegliwości starszego dziecka. Jakie symptomy wstrząśnienia mózgu u 10 miesięcznego dziecka można zaobserwować? [1]

• piskliwy, niemożliwy do ukojenia płacz

• drażliwość

• apatię, brak reakcji na bodźce

• brak apetytu

• nasilone ulewanie

• zaburzenia rytmu snu

• napięte, pulsujące ciemiączko (objaw ten wymaga natychmiastowej pomocy medycznej)

Wstrząśnienie mózgu u rocznego dziecka i nieco starszego, które jeszcze nie mówi, w dużym stopniu rozpoznaje się po zmianach w jego zachowaniu. Może mieć napady złości lub zaczyna płakać bez powodu. Taki maluch nie potrafi powiedzieć, że go boli, ale może to pokazać, np. łapie się za głowę lub chwyta się za uszy. Nie ma również ochoty na zabawę i na jakiekolwiek interakcje. Może też nastąpić u niego regres umiejętności i problemy z równowagą. [1]

Objawy alarmowe wymagające natychmiastowej pomocy medycznej

Konsultacja z lekarzem jest zalecana po każdym urazie głowy u dziecka. Nie musi ona odbyć się od razu, ale jak najszybciej. Jest jednak kilka sygnałów alarmowych, których obecność jest wskazaniem do natychmiastowej pomocy lekarskiej. Głównie dotyczą one znacznego nasilenia objawów wstrząśnienia. Jeśli zostaną zaobserwowane, trzeba niezwłocznie zadzwonić na numer 999 lub 112. Ewentualnie należy jechać na SOR.

Utrata przytomności trwająca dłużej niż kilka minut

Dzieci raczej nie tracą przytomności przy wstrząśnieniu mózgu. Utrata przytomności sama w sobie jest niepokojącym symptomem. Jednak ta trwająca dłużej niż kilka minut, to znak, że pomoc medyczna jest niezbędna. [1] [4]

Powtarzające się epizody utraty i odzyskiwania przytomności

O poważnych komplikacjach świadczą nawracające epizody utraty i odzyskiwania przytomności. [1] [4]

Narastające lub nawracające wymioty

Silne i narastające wymioty nie są normalnym objawem. Zwłaszcza gdy powtarzają się wielokrotnie. [1] [4]

Poszerzenie źrenic lub ich nierówna wielkość

Po urazie głowy należy spojrzeć dziecku w oczy i skontrolować jego źrenice. Na poważne powikłania wstrząśnienia mózgu u dziecka mogą wskazywać poszerzone źrenice, a także ich nierówna wielkość. W przypadku wątpliwości na co zwracać uwagę, można zajrzeć do naszego artykułu: O czym świadczą rozszerzone źrenice? Możliwe choroby. [1] [2] [4]

Drgawki po urazie głowy

Kolejnym objawem wymagającym pilnej konsultacji ze specjalistą jest napad drgawkowy oraz wyciek krwi lub jasnego płynu z nosa albo uszu. [1] [4]

Narastające splątanie, problemy z rozpoznawaniem osób i miejsca

Objawem alarmowym jest też sytuacja, gdy dziecko nie rozpoznaje bliskich, nie wie, gdzie jest lub jaki jest dzień. Zaczyna mówić od rzeczy i wygląda na wyraźnie zdezorientowanego. Jest bardzo senne i apatyczne, nie reaguje na bodźce. [1] [4]

Osłabienie lub drętwienie kończyn

Objawy neurologiczne jak osłabienie siły w kończynach, drętwienie i mrowienie, zaburzenia czucia mogą sygnalizować ciężki uraz. [1] [4]

Jak postępować bezpośrednio po urazie głowy u dziecka?

Każdy powinien wiedzieć, jak rozpoznać wstrząśnienie mózgu u dziecka. Ułatwi to udzielenie pierwszej pomocy. Taka wiedza pozwoli też zachować względny spokój. Panika i roztrzęsienie mogą zakłócić ocenę sytuacji. Najpierw należy sprawdzić, czy dziecko jest przytomne, czy reaguje na bodźce. W miejscu uderzenia, gdzie tworzy się guz, należy położyć zimny kompres.

Jeśli nie ma objawów alarmowych, dziecko chwilę popłakało i się uspokoiło, to wówczas nie trzeba „biec” do lekarza. Małemu poszkodowanemu należy zapewnić spokój. Dziecko powinno się położyć. Czy po urazie głowy może zasnąć? Jeśli to jego standardowy czas na drzemkę lub jest pora nocna, to tak. Gdy dziecko śpi, należy kontrolować jego oddech. Warto też wybudzać je co kilka godzin. Dziecko musi być pod baczną obserwacją przez około 24-48 godzin. Jeśli jego stan nagle się pogorszy, trzeba pilnie wezwać pomoc.

Diagnostyka wstrząśnienia mózgu u dziecka

Podejrzenie wstrząśnienia mózgu musi zostać potwierdzone przez lekarza. Najpierw musi on przeprowadzić wywiad z rodzicami lub opiekunami, a jeśli jest to możliwe, to również z dzieckiem. Następnie wykonuje podstawowe badania neurologiczne jak ocena świadomości, koordynacji i odruchów. Sprawdza też reakcję źrenic na światło. W określonych przypadkach zlecane są badania obrazowe, zwykle tomografia komputerowa. [2] [4] [8]

Leczenie wstrząśnienia mózgu u dziecka

Jak wygląda leczenie wstrząśnienia mózgu u dziecka? Nie ma jakiegoś specyficznego leczenia. Najważniejsza jest obserwacja malucha i reagowanie na wszystkie zmiany w jego stanie i zachowaniu. Dziecko musi odpoczywać, należy ograniczyć mu aktywność fizyczną i narażenie na bodźce. Obciążeniem dla mózgu będzie korzystanie z ekranów i czytanie książek, trzeba z tego zrezygnować. Jeśli chodzi o wsparcie farmakologiczne, to przy silnych bólach głowy można stosować leki przeciwbólowe. [2] [3] [6]

Ile trwa wstrząśnienie mózgu u dziecka? To zależy od ciężkości urazu. Zazwyczaj objawy ustępują w ciągu kilku dni, ale nawet do dwóch tygodni po urazie trwa okres rekonwalescencji. Tyle mniej więcej potrzeba, aby układ nerwowy się zregenerował. Choć zdarza się czasem, że niektóre dolegliwości utrzymują się przez kilka lub kilkanaście tygodni. [1] [2] [6]

Możliwe powikłania wstrząśnienia mózgu u dziecka

Mózg dziecka stale się rozwija, tworzone są nowe połączenia synaptyczne. Wskutek wstrząśnienia mózgu może dochodzić do zaburzeń w tym procesie. Zagrożeniem jest głównie ciężki uraz. Ale nawet lekkie wstrząśnienie mózgu u dziecka (zwłaszcza powtarzające się incydenty) może doprowadzić do powikłań neurologicznych. [6] [7]

Przewlekłe bóle głowy

Jednym z najczęstszych następstw są przewlekłe i nawracające bóle głowy. [7]

Zaburzenia pamięci i koncentracji

Długofalowym powikłaniem są problemy z koncentracją, uwagą i pamięcią. Dziecko może mieć trudności z nauką. [7]

Problemy emocjonalne i zaburzenia nastroju

Rozwinąć mogą się zaburzenia nastroju oraz problemy emocjonalne. Zwykle są to wahania nastroju i stany lękowe. [7]

Zespół powstrząśnieniowy

Zespół powstrząśnieniowy to stan utrzymywania się fizycznych, emocjonalnych i poznawczych objawów wstrząśnienia jeszcze przez kilka miesięcy po urazie. Składają się na niego takie dolegliwości jak: [5] [7]

• bóle i zawroty głowy

• trudności z nauką, koncentracją, pamięcią

• zaburzenia snu

• zmiany nastroju

• nadwrażliwość na ostre światło i głośne dźwięki

Zespół powstrząśnieniowy dotyka około 10-30% dzieci po urazie i wstrząśnieniu mózgu. [7]

Ryzyko poważniejszych urazów – krwiak nadtwardówkowy i podtwardówkowy

Poważne urazy głowy mogą doprowadzić nie tylko do wstrząśnienia mózgu. Może dojść do powstania krwiaka. Stanowi on bezpośrednie zagrożenie dla życia. Wywiera ucisk na struktury mózgu oraz prowadzi do wzrostu ciśnienia wewnątrzczaszkowego. Wyróżnia się m.in. krwiaki nadtwardówkowe i podtwardówkowe. [9] [10]

Krwiak nadtwardówkowy powstaje wskutek pęknięcia tętnicy. Jest to stan nagły. Objawia się m.in. bardzo silnym bólem głowy, gwałtownymi wymiotami i rozszerzeniem źrenicy po stronie urazu. Najbardziej typową oznaką jest przerwa jasna. Po chwilowej utracie przytomności zaraz po urazie pacjent odzyskuje pełną świadomość. Może to trwać kilka minut lub kilka godzin. Następnie dochodzi do gwałtownego pogorszenia. Krwiak nadtwardówkowy wymaga zwykle pilnej operacji. [10]

Krwiak podtwardówkowy tworzy się w wyniku uszkodzenia żyły. Choć zazwyczaj jego objawy narastają powoli, w przypadku ciężkich stłuczeń mózgu przebieg może być gwałtowny. Często krwiaka podtwardówkowego diagnozuje się u niemowląt do pierwszego roku życia. Jego obecność wraz z innymi niepokojącymi śladami na ciele może wskazywać na tzw. zespół dziecka potrząsanego. [9] [10]

Jak zapobiegać urazom głowy u dzieci?

Nie da się trzymać dzieci pod kloszem. Nie ma żadnego sposobu, aby ochronić je przed urazami głowy. Są natomiast sposoby na to, aby ograniczyć ryzyko i zwiększyć bezpieczeństwo dziecka. Gdy dziecko zaczyna raczkować i uczy się chodzić, należy zabezpieczyć meble, schody, okna i drzwi balkonowe. Niemowlęta i małe dzieci nie powinny pozostawać bez opieki. [11]

Foteliki odpowiednie do wieku i pasy to podstawa podczas podróży samochodem. Od najmłodszych lat należy uczyć dziecko zasad bezpieczeństwa i przypominać o konieczności noszenia kasku podczas jazdy na rowerze, na rolkach, hulajnodze, na nartach. Trzeba też rozmawiać z dzieckiem o konsekwencjach upadków i uderzeń w głowę. [11]

Czy wstrząśnienie mózgu u dziecka jest groźne? Zwykle nie stwarza zagrożenia dla życia. Po kilku tygodniach nie ma po nim śladu. Czy to oznacza, że można zbagatelizować sytuację, gdy dziecko uderzyło się w głowę? Nie, nigdy. Nawet jeśli nie ma objawów lub są one łagodne, trzeba monitorować jego stan. I tak, należy skonsultować się z lekarzem, aby wykluczyć poważne powikłania. [2] [3]

FAQ

Czy dziecko może spać po wstrząśnieniu mózgu?

Tak, jeśli dziecko zostało ocenione i nie ma objawów alarmowych, można pozwolić mu spać zgodnie z jego zwykłym rytmem. CDC nie zaleca rutynowego pozbawiania dziecka snu. Należy natomiast obserwować stan dziecka i pilnie reagować, jeśli pojawiają się objawy alarmowe lub trudno je obudzić. [1] [3]

Czy po każdym urazie głowy dziecko potrzebuje tomografii komputerowej?

Nie. Tomografia nie jest rutynowo wykonywana przy każdym podejrzeniu wstrząśnienia mózgu. Decyzja zależy od wieku dziecka, mechanizmu urazu, badania neurologicznego i obecności czynników ryzyka, takich jak powtarzające się wymioty, utrata przytomności, drgawki, pogorszenie stanu świadomości lub objawy ogniskowe. [2] [4] [8]

Jakie objawy po urazie głowy wymagają natychmiastowej pomocy?

Do objawów alarmowych należą m.in. narastający ból głowy, powtarzające się wymioty, drgawki, utrata przytomności, niemożność obudzenia dziecka, narastające splątanie, osłabienie lub drętwienie kończyn oraz sytuacja, gdy jedna źrenica jest większa od drugiej. [1] [4]

Jak długo utrzymują się objawy wstrząśnienia mózgu u dziecka?

U większości dzieci objawy wyraźnie poprawiają się w ciągu dni lub kilku tygodni. Część dzieci ma jednak objawy utrzymujące się dłużej. W aktualnym konsensusie objawy trwające ponad 4 tygodnie określa się jako utrzymujące się objawy po wstrząśnieniu. [1] [5] [7]

Kiedy dziecko może wrócić do szkoły?

Współczesne zalecenia odchodzą od długiego, całkowitego odpoczynku. Większość dzieci może stopniowo wracać do zwykłych aktywności pozasportowych i szkoły po krótkim okresie względnego odpoczynku, zwykle 1-2 dni, z dostosowaniem obciążenia do objawów. [2] [3] [6]

Kiedy dziecko może wrócić do sportu po wstrząśnieniu?

Powrót do sportu powinien odbywać się stopniowo według kolejnych etapów i pod nadzorem medycznym. Dziecko nie powinno wracać do sportu w dniu urazu ani do aktywności z ryzykiem kolejnego uderzenia, dopóki nie uzyska zgody osoby prowadzącej leczenie. [3] [5] [6]

Czy objawy wstrząśnienia mózgu mogą pojawić się dopiero po kilku godzinach?

Tak. Niektóre objawy pojawiają się natychmiast, a inne mogą zostać zauważone dopiero po kilku godzinach lub nawet dniach. Dlatego po urazie ważna jest dalsza obserwacja zachowania i samopoczucia dziecka. [1] [3]

Źródła

1. [1] CDC HEADS UP: Signs and Symptoms of Concussion
2. [2] CDC: Clinical Guidance for Pediatric Mild TBI
3. [3] CDC HEADS UP: What to do After a Concussion
4. [4] NICE Guideline NG232: Head injury - assessment and early management
5. [5] Patricios J.S. et al. Consensus statement on concussion in sport: the 6th International Conference on Concussion in Sport - Amsterdam 2022. British Journal of Sports Medicine, 2023
6. [6] Davis G.A. et al. Pediatric Sport-Related Concussion: Recommendations From the Amsterdam Consensus Statement 2023. Pediatrics, 2024
7. [7] Kapadia M. et al. Review of the Management of Pediatric Post-Concussion Syndrome - a Multi-Disciplinary, Individualized Approach
8. [8] Holmes J.F. et al. PECARN prediction rules for CT imaging of children with minor head trauma: prospective validation study. Lancet Child & Adolescent Health, 2024
9. [9] StatPearls: Pediatric Head Trauma
10. [10] StatPearls: Intracranial Hemorrhage Overview
11. [11] CDC HEADS UP: Preventing Concussion