Czym jest zespół Huntera? Objawy i rozpoznanie

mgr farm. Katarzyna Borowiec

Wiele osób nigdy w życiu nie słyszało o zespole Huntera. Nie powinno to dziwić. Jest to w końcu bardzo rzadka metaboliczna choroba genetyczna. Występuje ona praktycznie tylko u chłopców. Zwykle ma ciężki przebieg charakteryzujący się wysoką śmiertelnością. Jak objawia się zespół Huntera? W jaki sposób leczy się tą chorobę? [1] [2]

Spis treści:

• Czym jest zespół Huntera?
• Przyczyny zespołu Huntera – podłoże genetyczne
• Objawy zespołu Huntera – jak choroba się objawia?
• Postać ciężka i łagodna zespołu Huntera – różnice
• Jak rozpoznaje się zespół Huntera? Diagnostyka
• Jak leczy się zespół Huntera?
• Rokowanie przy zespole Huntera
• FAQ
• Źródła

Czym jest zespół Huntera?

Zespół Huntera jest rzadką chorobą metaboliczną. Zaliczany jest do mukopolisacharydoz. Dokładniej jest to mukopolisacharydoza typu II (MPS II). Jest to choroba genetyczna dziedziczona w sposób recesywny, sprzężony z chromosomem X. Z tego powodu choroba rozwija się praktycznie tylko u płci męskiej. [1] [2]

Definicja i klasyfikacja – mukopolisacharydoza typu II

Czym jest zespół Huntera? Zespół Huntera jest mukopolisacharydozą typu II. W jego przebiegu stwierdza się niedobór jednego z enzymów rozkładających cukry złożone. Mowa o niedoborze enzymu iduronian-2-sulfatazy. Enzym ten uczestniczy w degradacji glikozaminoglikanów w lizosomach komórek. MPS II jest chorobą wielonarządową. Może mieć zróżnicowany obraz kliniczny. [1] [2]

Historia choroby – skąd pochodzi nazwa zespół Huntera?

Nazwa choroba Huntera pochodzi od nazwiska Charlesa Huntera. Był to kanadyjski profesor medycyny. On jako pierwszy opisał schorzenie związane z niedoborem jednego z enzymów w lizosomach, które zaobserwował u dwóch braci. Miało to miejsce w 1917 roku. [2]

Jak często występuje zespół Huntera?

Mukopolisacharydoza typu II jest bardzo rzadką chorobą. Częstotliwość jej występowania oscyluje między 1 przypadkiem na 100 000 a 1 przypadkiem na 170 000 żywych urodzeń. [1] [2]

Czy zespół Huntera dotyczy tylko chłopców?

Właściwie tylko chłopcy chorują na zespół Huntera. Gdy odziedziczą wadliwy gen, choroba zawsze się u nich rozwija. Kobiety mogą być jedynie bezobjawowymi nosicielkami. Choć należy odnotować, że w historii zdarzały się pojedyncze przypadki objawowego przebiegu tej choroby także u dziewczynek. Miały one łagodny charakter. [1] [2]

Przyczyny zespołu Huntera – podłoże genetyczne

Jakie są przyczyny zespołu Huntera? Choroba Huntera jest schorzeniem o podłożu genetycznym. Jej rozwój jest warunkowany mutacjami w genie IDS. Jest on zlokalizowany na chromosomie X. Gen ten koduje enzym iduronian-2-sulfatazę. [1] [2]

Niedobór enzymu iduronian-2-sulfatazy – mechanizm choroby

Wskutek mutacji genetycznej u chorego na MPS II nie jest wytwarzany enzym iduronian-2-sulfatazy lub jest wytwarzany w za małej ilości. Enzym ten jest potrzebny do rozkładania dwóch mukopolisacharydów – siarczanu dermatanu i siarczanu heparanu. [1] [2]

Mukopolisacharydy (glikozaminoglikany, GAG) są głównymi budulcami tkanek łącznych. Są one ciągle rozkładane i syntezowane przez różne enzymy. Gwarantuje to prawidłowe funkcjonowanie organizmu. W sytuacji, gdy któryś z tych enzymów nie działa prawidłowo lub w ogóle go nie ma, metabolizm mukopolisacharydów zostaje zaburzony. Ma to poważne konsekwencje. [1] [2]

Gromadzenie mukopolisacharydów w komórkach

Niedobór lub brak enzymu iduronian-2-sulfatazy prowadzi do odkładania się w komórkach nierozłożonych części mukopolisacharydów. Stopniowo uszkadza to komórki i tkanki. W efekcie następuje niewydolność całych narządów. [1] [2]

Dziedziczenie sprzężone z chromosomem X

Dziedziczenie zespołu Huntera jest przyczyną tego, że choroba występuje właściwie wyłącznie u chłopców. Mukopolisacharydoza typu II jest chorobą dziedziczoną w sposób recesywny, sprzężony z płcią – z chromosomem X. [1]

Dziewczynki dziedziczą dwa chromosomy XX (jeden od ojca i jeden od matki). Jeśli jeden z nich posiada wadliwy gen, drugi zapewnia normalne funkcjonowanie enzymu iduronian-2-sulfatazy. Chłopcy dziedziczą po ojcu chromosom Y, a po matce chromosom X. Jeśli matka przekaże synowi wadliwy gen, jest on skazany na zachorowanie. [1]

Czy rodzice mogą być nosicielami bez objawów choroby?

Jak najbardziej matka może być bezobjawową nosicielką choroby Huntera. Zwykle o bezobjawowym nosicielstwie dowiaduje się, gdy u dziecka zaczyna rozwijać się choroba. [1]

Kobieta z wadliwym genem w chromosomie X może go przekazać potomstwu. Szansa na to, że syn otrzyma wadliwy gen wynosi 50%. Jeśli go odziedziczy, zachoruje na 100%. 50% wynoszą też szanse, że córka bezobjawowej nosicielki sama zostanie bezobjawową nosicielką. [1]

Należy podkreślić, że kobieta nie ma wpływu na to, czy przekaże dziecku wadliwy gen. Nie zapobiegną temu żadne stosowane leki i suplementy diety w ciąży. [1]

Objawy zespołu Huntera – jak choroba się objawia?

Mukopolisacharydoza typu II jest chorobą wielonarządową. Może ona wywołać wiele różnych objawów. Nie oznacza to jednak, że u każdego chorego pojawią się one wszystkie. Co istotne, jest to schorzenie postępujące. Objawy i zmiany nasilają się wraz z wiekiem. [1] [2]

Pierwsze objawy u niemowląt i małych dzieci

Początkowo choroba Huntera ma bezobjawowy przebieg. Dolegliwości zaczynają się pojawiać, gdy wskutek gromadzenia się mukopolisacharydów w komórkach dochodzi do coraz poważniejszych uszkodzeń. Najczęściej pierwsze objawy zespołu Huntera występują około 2.-4. roku życia. Choć w okresie niemowlęcym u niektórych chorych maluchów mogą się już pojawiać przepukliny pępkowe i pachwinowe. [1] [2]

Charakterystyczne rysy twarzy przy zespole Huntera

Za najbardziej typowe objawy uważa się zmiany w wyglądzie twarzy. Twarz nabiera tzw. grubych rysów. Charakterystyczny jest szeroki nos, powiększony język i szeroko rozstawione zęby. [1] [2]

Powiększenie narządów wewnętrznych – wątroba i śledziona

Można zaobserwować zmiany w obwodzie brzucha. Jest to efekt powiększenia się wątroby i śledziony. Stan ten określa się jako hepatosplenomegalia. [1] [2]

Zmiany kostno-stawowe i ograniczenie ruchomości

Zmianie ulega cała budowa ciała. Dzieci są niskiego wzrostu. Mają dużą głowę i krótką szyję. Charakterystyczna jest też wypukła klatka piersiowa. Jako objawy zespołu Huntera wymienia się deformacje kości, sztywność stawów oraz przykurcze mięśniowe. Skutkują one ograniczeniem ruchomości, problemami z chodzeniem i wykonywaniem różnych czynności. [1] [2]

Zaburzenia słuchu i problemy z oddychaniem

Zaburzenia obejmują też narząd słuchu. Chory coraz gorzej słyszy. Czasem stwierdza się całkowitą głuchotę. Nierzadko towarzyszy temu również upośledzenie wzroku związane ze zmętnieniem rogówki. [1] [2]

Uszkodzenie i pogrubienie tkanek w układzie oddechowym przyczynia się do wielu problemów. Mogą mieć one postać nawracających infekcji dróg oddechowych. Częstym objawem jest też nieinfekcyjny wyciek wydzieliny z nosa. Pojawiają się znaczące trudności w oddychaniu oraz groźny bezdech senny. [1] [2]

Objawy neurologiczne – opóźnienie rozwoju i regres

Jednym z bardzo charakterystycznych objawów są zmiany w obszarze układu nerwowego. U dzieci widoczne jest postępujące opóźnienie rozwoju ruchowego i intelektualnego. Stwierdza się trudności w koncentracji, nadpobudliwość oraz agresywne zachowania. Z wiekiem dochodzi do regresji zdobytych umiejętności. Niewykluczone jest występowanie napadów padaczkowych. [1] [2]

Zmiany skórne charakterystyczne dla MPS II

Zauważalne są zmiany w wyglądzie skóry. Jest ona gruba, szorstka i nieelastyczna. Dodatkowo pojawiają się zmiany skórne na ramionach i górnej części pleców. Mają one kolor kości słoniowej. Przypominają drobne grudki. [1] [2]

Problemy kardiologiczne przy zespole Huntera

Poważne dolegliwości mogą dotyczyć serca. Wraz z postępem choroby następuje pogrubienie zastawek i uszkadzanie mięśnia sercowego. [1] [2]

Postać ciężka i łagodna zespołu Huntera – różnice

Wyróżnia się dwie postaci choroby Huntera. Jest to postać ciężka i łagodna. Niestety postać łagodna występuje znacznie rzadziej. [1] [2]

Postać ciężka – szybki regres neurologiczny i skrócone życie

Aż 70% przypadków to postać ciężka. Objawy pojawiają się około 2.-4. roku życia. Choroba szybko postępuje. Typowe są pogrubione rysy twarzy. Obserwuje się silne deformacje kości i stawów. Wątroba i śledziona są powiększone. [1] [2]

Tym, co odróżnia postać ciężką od łagodnej, są przede wszystkim objawy neurologiczne. W jej przypadku dochodzi do zajęcia układu nerwowego. U chorych diagnozuje się ciężkie upośledzenie umysłowe i szybki regres neurologiczny – chory traci nabyte umiejętności. Choroba Huntera o ciężkim przebiegu jest związana z wczesnym zgonem. [1] [2]

Postać łagodna – zachowana sprawność intelektualna i dłuższe przeżycie

Postać łagodna to około 30% wszystkich przypadków. Często schorzenie zaczyna się objawiać w późnym dzieciństwie, a nawet w wieku nastoletnim. Postęp choroby jest wolniejszy. Przebiega ona bez zajęcia ośrodkowego układu nerwowego. Sprawność umysłowa jest zachowana. Rozwój intelektualny chorego jest prawidłowy. [1] [2]

Raczej nie pojawiają się typowe zmiany rysów twarzy. Charakterystyczne dla łagodnej postaci są zmiany kostno-stawowe, problemy kardiologiczne, problemy ze słuchem oraz częste infekcje dróg oddechowych. Chorzy zazwyczaj dożywają wieku dorosłego. [1] [2]

Jak rozpoznaje się zespół Huntera? Diagnostyka

Diagnostyka choroby Huntera jest wieloetapowa. Powodem do jej rozpoczęcia jest zaobserwowanie niepokojących symptomów u dziecka. Oprócz analizy objawów klinicznych przez lekarza kluczowe są badania laboratoryjne. [1] [2]

Podstawowym testem przesiewowym jest badanie moczu na obecność glikozaminoglikanów. Podwyższony poziom jest sygnałem zaburzeń w metabolizowaniu cukrów złożonych. Wykonuje się też oznaczenie aktywności enzymu iduronian-2-sulfatazy w leukocytach lub fibroblastach. Niedobór wskazuje na zespół Huntera u dzieci. [1] [2]

Dostępne jest również badanie genetyczne. Analizuje się gen IDS, aby zidentyfikować konkretny typ mutacji. Wynik badania stanowi ostateczne potwierdzenie diagnozy. Badania genetyczne pozwalają wykryć bezobjawowe nosicielstwo. Wykorzystuje się je często u kobiet, które planują zajść w ciążę. [1]

Dodatkowo u dziecka zlecane są badania obrazowe, które pomagają ocenić zmiany, jakie spowodowała choroba. Zazwyczaj wskazane są zdjęcia rentgenowskie układu kostnego, USG jamy brzusznej i przestrzeni zaotrzewnowej, rezonans magnetyczny mózgu i echo serca. [1] [2]

Jak leczy się zespół Huntera?

Rozpoznanie zespołu Huntera u dziecka to dla rodziców trudny moment. Jest to choroba nieuleczalna. W dodatku o wysokiej śmiertelności. Na szczęście szybkie rozpoczęcie terapii pozwala spowolnić postęp choroby. Na czym polega leczenie zespołu Huntera? [1] [3]

Enzymatyczna terapia zastępcza (ETZ) – leczenie przyczynowe

Podstawą leczenia jest enzymatyczna terapia zastępcza. Jak sama nazwa wskazuje, metoda polega na dostarczaniu enzymu z zewnątrz. Chory zwykle raz w tygodniu otrzymuje wlewy dożylne z syntetycznym enzymem. [3] [4]

Przeszczep szpiku kostnego – kiedy rozważany?

Przeszczep komórek macierzystych układu krwiotwórczego nie jest standardową procedurą. Jest on rozważny w sytuacji, gdy dziecko zostało wcześnie zdiagnozowane i nie doszło jeszcze u niego do nieodwracalnych uszkodzeń w ośrodkowym układzie nerwowym. Zabieg ten pomaga łagodzić objawy. Przyczynia się też do spowolnienia postępu choroby. [3]

Leczenie objawowe i rehabilitacja

Wraz z leczeniem przyczynowym konieczne jest łagodzenie nasilenia objawów. W zależności od dolegliwości wdraża się odpowiednie leki. Dodatkowo u wielu chorych wskazane są zabiegi chirurgiczne i ortopedyczne. Ważnym filarem terapii jest rehabilitacja. Jest ona niezbędna w przypadku problemów ze stawami i mięśniami. [2] [3]

Opieka wielospecjalistyczna przy zespole Huntera

MPS II jako choroba wielonarządowa musi być leczona przez wielu specjalistów. Na etapie diagnostyki kluczowy jest genetyk. Następnie pacjent kierowany jest do ośrodka zajmującego się chorobami rzadkimi. Zazwyczaj leczenie koordynowane jest przez pediatrę lub internistę. Ponadto dziecko musi mieć regularne konsultacje m.in. z neurologiem, ortopedą, laryngologiem, pulmonologiem, okulistą, kardiologiem i psychologiem. [2] [3]

Wsparcie psychologiczne może być ważne również dla opiekunów chorego dziecka. Na rodzicach ciąży obowiązek opieki nad małym pacjentem. Jest to trudne i wyczerpujące zajęcie. Dużą pomocą są też fora i stowarzyszenia dla chorych na choroby rzadkie. Można tam uzyskać wiele cennych porad, np. jak dbać o zdrowie dzieci.

Rokowanie przy zespole Huntera

Czynnikiem mającym wpływ na rokowanie przy zespole Huntera jest postać choroby. W rzadziej występującej postaci łagodnej rokowania są lepsze. Większość chorych dożywa 40 lat. Im wcześniej leczenie zespołu Huntera zostało rozpoczęte, tym dłuższy okres przeżycia. Ciężka postać, która stanowi aż 70% przypadków, ma bardzo wysoką śmiertelność. Chorzy umierają przed 20. rokiem życia. [1] [2]

Najczęściej zespół Huntera u dzieci jest rozpoznawany w pierwszych latach życia. Jest to choroba genetyczna zaliczana do mukopolisacharydoz. Leczenie polega na podawaniu brakującego enzymu oraz na leczeniu objawowym. Chory musi być pod opieką wielu specjalistów. Mimo podjęcia leczenia większość chorych umiera w młodym wieku. [1] [2] [3]

FAQ

Czy zespół Huntera jest dziedziczny?

Tak. Zespół Huntera jest chorobą genetyczną dziedziczoną w sposób recesywny, sprzężony z chromosomem X. Oznacza to, że choroba rozwija się głównie u chłopców, a kobiety najczęściej są bezobjawowymi nosicielkami. [1]

Czy dziewczynka może chorować na zespół Huntera?

Jest to bardzo rzadkie. Zespół Huntera występuje praktycznie tylko u chłopców, choć opisywano pojedyncze przypadki objawowego przebiegu choroby także u dziewczynek. [1] [2]

Jakie są pierwsze objawy zespołu Huntera?

Pierwsze objawy zespołu Huntera najczęściej pojawiają się około 2.-4. roku życia. Mogą obejmować przepukliny pępkowe i pachwinowe, pogrubienie rysów twarzy, powiększenie wątroby i śledziony, nawracające infekcje dróg oddechowych, sztywność stawów oraz opóźnienie rozwoju. [1] [2]

Jak rozpoznaje się zespół Huntera?

Diagnostyka obejmuje ocenę objawów, badanie moczu na obecność glikozaminoglikanów, oznaczenie aktywności enzymu iduronian-2-sulfatazy oraz badanie genetyczne genu IDS. Dodatkowo wykonuje się badania obrazowe i ocenę narządów, które mogą być zajęte przez chorobę. [1] [2]

Czy zespół Huntera można wyleczyć?

Nie. Zespół Huntera jest chorobą nieuleczalną. Leczenie, w tym enzymatyczna terapia zastępcza, może jednak spowalniać postęp choroby i łagodzić część objawów. [3] [4]

Na czym polega enzymatyczna terapia zastępcza w MPS II?

Enzymatyczna terapia zastępcza polega na regularnym podawaniu choremu syntetycznego enzymu, którego brakuje w organizmie. W zespole Huntera są to zwykle cotygodniowe wlewy dożylne. [3] [4]

Jakie jest rokowanie przy zespole Huntera?

Rokowanie zależy od postaci choroby. Postać ciężka przebiega z zajęciem układu nerwowego i wiąże się z krótszym przeżyciem. Postać łagodna postępuje wolniej, zwykle bez ciężkiego upośledzenia intelektualnego, a chorzy mogą dożywać wieku dorosłego. [1] [2]

Źródła

• [1] GeneReviews: Mucopolysaccharidosis Type II
• [2] Wraith J.E. et al. Mucopolysaccharidosis type II (Hunter syndrome)
• [3] Stapleton M. et al. Presentation and Treatments for Mucopolysaccharidosis Type II
• [4] da Silva E.M.K. et al. Enzyme replacement therapy with idursulfase for mucopolysaccharidosis type II
• [5] Muenzer J. et al. Mucopolysaccharidosis type II (Hunter syndrome): clinical manifestations, diagnosis and treatment
• [6] Lampe C. et al. Enzyme Replacement Therapy in Mucopolysaccharidosis II Patients Under 1 Year of Age