Dlaczego boli kość ogonowa?

mgr farm. Jarosław Buczarski

Ból kości ogonowej ze względu na lokalizację jest dość wstydliwą dolegliwością. Jego przyczyną mogą być zarówno upadki, jak i długotrwałe siedzenie na twardym podłożu. Należy jednak pamiętać, że taki ból może być związany z innymi schorzeniami, dlatego zaleca się zgłosić do lekarza, gdy utrzymuje się przewlekle. Jak łagodzić ból kości ogonowej?

Spis treści:

• Czym jest kość ogonowa i jaką pełni funkcję?
• Dlaczego boli kość ogonowa? Najczęstsze przyczyny
• Ból kości ogonowej u kobiet – szczególne przyczyny
• Jak objawia się ból kości ogonowej?
• Ból kości ogonowej czy coś innego? Jak odróżnić?
• Co robić przy bólu kości ogonowej? Domowe sposoby
• Diagnostyka i leczenie bólu kości ogonowej

Czym jest kość ogonowa i jaką pełni funkcję?

Kość ogonowa (kość guziczna) jest końcowym odcinkiem kręgosłupa, jest zbudowana z 3-5 zrośniętych kręgów i za pomocą stawu krzyżowo-guzicznego łączy się z kością krzyżową. Choć wydaje się, że nie pełni ona żadnych ważnych funkcji, to jest całkowicie odwrotnie.

Przede wszystkim stabilizuje ciało podczas siedzenia. Jest także miejscem przyczepu wielu mięśni, ścięgien oraz więzadeł, w tym m.in. więzadeł mięśni dna miednicy.

Dlaczego boli kość ogonowa? Najczęstsze przyczyny

Ból kości ogonowej – kokcygodynia – to dolegliwość, z którą zmaga się wiele osób. Powszechność występowania problemu jest związana głównie z tym, że ta okolica jest narażona na różnego rodzaju urazy, przeciążania i ucisk. Jakie mogą być najczęstsze przyczyny bólu kości ogonowej?

Upadek na twardą powierzchnię – stłuczenie kości ogonowej

Jedną z najbardziej oczywistych przyczyn jest stłuczenie kości ogonowej. Zazwyczaj dochodzi do niego wskutek upadku na twardą powierzchnię. Ból kości ogonowej po upadku pojawia się nagle, utrudnia siedzenie i wypróżnianie.

Złamanie lub przemieszczenie kości ogonowej

Podczas upadku na pośladki może też dojść do poważniejszego urazu, jakim jest złamanie lub przemieszczenie kości ogonowej. Można dodać, że na złamania bardziej narażone są osoby z osteoporozą.

Długotrwałe siedzenie i siedzący tryb życia

Czy możliwy jest ból kości ogonowej bez urazu? Oczywiście, że tak. Ból kości ogonowej może być skutkiem siedzącego trybu życia. Długotrwałe siedzenie na twardej powierzchni w jednej pozycji i zła postawa podczas siedzenia sprawiają, że kość ogonowa jest mocno uciskana, dochodzi też do przeciążania pobliskich więzadeł i mięśni.

Przeciążenie po aktywności fizycznej – jazda na rowerze, jeździectwo

Na przeciążenia, mikrourazy, stan zapalny i ból kości ogonowej narażone są osoby uprawiające sport – głównie jazdę na rowerze oraz jeździectwo.

Dysfunkcje mięśni dna miednicy

Dlaczego boli kość ogonowa? Odpowiedzią na to pytanie może być wzmożone napięcie mięśni dna miednicy, które wywiera nacisk na kość ogonową. Za nadmiernym napięciem mięśni dna miednicy może stać stres. Może być ono także efektem zaparć.

Zmiany zwyrodnieniowe i zapalne stawu krzyżowo-guzicznego

W obrębie stawu krzyżowo-guzicznego mogą się rozwijać zmiany zwyrodnieniowe lub zapalne. Przyczyną tego są najczęściej procesy degeneracji stawu, zwykle dochodzi do nich wraz z wiekiem.

Nadwaga i otyłość a ból kości ogonowej

Istotnym czynnikiem zwiększającym ryzyko bólu kości ogonowej jest nadwaga i otyłość. U osób z nadmierną masą ciała podczas siedzenia wywierany jest większy ucisk na kość guziczną.

Torbiele Tarlova i inne zmiany w obrębie kości ogonowej

Torbiele Tarlova to zmiany wypełnione płynem mózgowo-rdzeniowym, tworzą się one w kanale kręgowym – głównie w odcinku krzyżowym. Wywołują ucisk na pobliskie korzenie nerwowe, czego skutkiem może być kokcygodynia. Typowy jest wtedy ból kości ogonowej przy siedzeniu lub zmianie pozycji.

Objawy bólu kości ogonowej mogą się pojawiać w przypadku torbieli włosowej (torbieli pilonidalnej). Jest to stan zapalny w okolicy kości ogonowej, wywołany wrastaniem włosa w skórę, gdzie tworzy się guzek lub ropień.

Ból kości ogonowej u kobiet – szczególne przyczyny

Powyższe przyczyny bólu kości ogonowej odnoszą się do obu płci. Ponadto w przypadku kobiet można wymienić kilka dodatkowych czynników.

Ból kości ogonowej w ciąży – relaksyna i rosnąca macica

Relaksyna to hormon, który przygotowuje ciało kobiety do ciąży, powoduje m.in. rozluźnienie więzadeł miednicy. W trakcie trwania ciąży rośnie też macica, zmienia się środek ciężkości oraz postawa ciała (np. kobieta odchyla się do tyłu, aby utrzymać równowagę). Wszystko to sprawia, że ból kości ogonowej w ciąży dotyka większości kobiet.

Ból kości ogonowej po porodzie – uraz podczas porodu naturalnego

Należy powiedzieć, że ból kości ogonowej może być powikłaniem urazu w trakcie porodu naturalnego, gdy główka dziecka wywiera duży nacisk na kość ogonową lub okoliczne więzadła, prowadząc do ich podrażnienia lub uszkodzenia.

Ból kości ogonowej przed miesiączką i podczas okresu

Przejściowy ból kości ogonowej może pojawiać się wskutek zmian hormonalnych zachodzących w cyklu menstruacyjnym. Ponadto przed okresem mięśnie dna miednicy mogą się mocniej napinać, uciskając kość ogonową.

Endometrioza a ból kości ogonowej

Na pytanie, dlaczego boli kość ogonowa u kobiet, jedną z odpowiedzi jest endometrioza. Endometrioza to choroba, w której tkanka endometrium pojawia się poza jamą macicy. Ból kości guzicznej najbardziej dotkliwy jest, gdy ogniska endometriozy są zlokalizowane w tylnej części miednicy – w zagłębieniu odbytniczo-pochwowym lub na więzadłach krzyżowo-macicznych.

Jak objawia się ból kości ogonowej?

Kokcygodynia jest uciążliwą dolegliwością zlokalizowaną w okolicy kości guzicznej. Ból może mieć charakter tępy lub ostry, rozlany, pulsujący lub piekący. W zależności od przyczyny objawy mogą pojawić się nagle lub stopniowo narastać. Jak wyglądają objawy bólu kości ogonowej? Kiedy się nasilają?

Ból przy siedzeniu i wstawaniu – typowy objaw

Ból kości ogonowej przy siedzeniu to najczęstszy i najbardziej typowy objaw – zwłaszcza przy siedzeniu na twardej powierzchni. Może się nasilać, gdy tułów jest odchylony do tyłu, a zmniejsza się, gdy tułów jest pochylony do przodu. Odczuwany może być również ból kości ogonowej przy wstawaniu oraz przy innych zmianach pozycji, np. przy schylaniu.

Ból promieniujący do pośladków, ud i krocza

Ból zlokalizowany jest na samym dole kręgosłupa (w okolicy górnej części szpary pośladkowej), jednakże trzeba pamiętać, że w wielu przypadkach może on promieniować do pośladków i ud lub do krocza. Ból kości ogonowej promieniujący do ud lub pośladka może być efektem np. zmian zwyrodnieniowych.

Ból podczas wypróżniania i w okolicy odbytu

Czasem ból jest również odczuwany w okolicy odbytu, może być on szczególnie dokuczliwy podczas wypróżniania.

Tkliwość przy dotyku okolicy kości ogonowej

Charakterystyczne jest to, że przy dotyku okolica kości guzicznej jest bardzo tkliwa. Możliwy jest obrzęk.

Ból nasilający się w nocy lub podczas aktywności

Ból kości ogonowej przy chodzeniu, ból utrudniający wykonywanie normalnych codziennych aktywności (jak np. jazda samochodem, długie przybywanie w jednej pozycji) może świadczyć o zaawansowanym problemie.

Zdarza się również, że ból jest silniejszy w nocy, gdy okolica kości ogonowej jest długotrwale uciskana, a napięcie mięśni dna miednicy jest zwiększone. Nocny ból może sygnalizować poważniejsze przyczyny, warto więc skonsultować się z lekarzem.

Ból kości ogonowej czy coś innego? Jak odróżnić?

Kokcygodynia może być mylona z innymi schorzeniami, które objawiają się podobnymi dolegliwościami w tym obszarze. Do najczęstszych z nich zalicza się m.in. rwę kulszową, choroby proktologiczne, dysfunkcje stawów krzyżowo-biodrowych.

Ból kości ogonowej a rwa kulszowa

Ból kości ogonowej promieniujący do pośladka i ud może przypominać ból w przebiegu rwy kulszowej. Różnicą jest to, że przy rwie kulszowej przyczyną bólu jest ucisk nerwu kulszowego, a kokcygodynia jest związana z uciskiem na kość ogonową oraz pobliskie mięśnie i więzadła. Warto podkreślić, że obie te dolegliwości mogą współwystępować.

Ponadto ból kulszowy może promieniować aż do stopy, jest to ból kłujący, piekący, towarzyszy mu czasem mrowienie lub drętwienie. Ból kości ogonowej nie sięga tak nisko, jest to ból punktowy, który może promieniować do pośladków lub uda.

Ból kości ogonowej a zapalenie stawu krzyżowo-biodrowego

Nie tylko w przypadku rwy kulszowej i bólu kości ogonowej można mówić o podobnych objawach oraz o współwystępowaniu. Taka sytuacja ma też miejsce w przypadku zapalenia stawu krzyżowo-biodrowego. Jest to schorzenie dotyczące stawów, które łączą kość krzyżową z miednicą. Pojawiający się ból pośladków i lędźwi może promieniować do obszaru kości ogonowej.

Ból kości ogonowej a hemoroidy

Hemoroidy, a także inne choroby proktologiczne jak np. szczeliny odbytu mogą wywoływać ból, który jest odczuwany w okolicy kości ogonowej. Zarówno przy hemoroidach, jak i kokcygodynii pojawia się nasilony ból kości ogonowej przy wypróżnianiu i podczas siedzenia.

Ból kości ogonowej a nowotwór – kiedy należy wykluczyć poważne przyczyny?

Poważniejszą, choć rzadko występującą przyczyną bólu kości ogonowej może być nowotwór. Objawami, które powinny skłonić do pilnej wizyty u lekarza oraz rozpoczęcia diagnostyki są m.in.:

• ból nasilający się w nocy
• ból nieustępujący po spoczynku i po lekach
• towarzyszące bólowi drętwienie, mrowienie, osłabienie i utrata czucia w nogach i kroczu
• niezamierzona utrata masy ciała
• zaburzenia pracy pęcherza i jelit

Najczęściej diagnozowanymi nowotworami kości ogonowej są: struniak, mięsak Ewinga i guz olbrzymiokomórkowy.

Co robić przy bólu kości ogonowej? Domowe sposoby

Jeśli pojawił się ból kości ogonowej po upadku lub wskutek długotrwałego siedzenia przy biurku, wystarczy wprowadzić kilka zmian w codziennym funkcjonowaniu oraz zastosować proste domowe metody.

Poduszka ortopedyczna na kość ogonową

Warto zacząć od zakupu specjalnej poduszki ortopedycznej na kość ogonową, która pomaga odciążyć newralgiczny odcinek kręgosłupa. Może to być np. poduszka typu klin z wycięciem w kształcie litery U lub V bądź poduszka w kształcie donuta.

Zimne i ciepłe okłady

Po urazie przez pierwsze 48 godzin należy stosować na okolicę kości ogonowej zimne okłady. Pomogą zmniejszyć obrzęk i stan zapalny. Później zalecane są ciepłe kompresy lub ciepłe prysznice, które rozluźnią napięte mięśnie i poprawią krążenie. Terapia ciepłem rekomendowana jest przy bólach wynikających z przeciążenia lub długiego siedzenia. Alternatywą dla kompresów są maści chłodzące i rozgrzewające.

Maści i żele przeciwbólowe oraz przeciwzapalne

Przy bardziej nasilonym bólu można stosować leki przeciwbólowe i przeciwzapalne – maści i żele, np. z diklofenakiem lub ibuprofenem.

Prawidłowa pozycja siedzenia i ergonomia pracy

Wiele osób narzeka na ból kości ogonowej przy siedzeniu, często jest on związany z pracą przy biurku i niewłaściwą pozycją podczas siedzenia. Stąd też trzeba przywiązywać ogromną wagę do tego, jak siedzimy i jak wygląda nasze miejsce pracy.

Należy zadbać o wygodne krzesło z dobrym podparciem odcinka lędźwiowego oraz miękkim siedziskiem. Podczas siedzenia plecy powinny być proste i lekko pochylone do przodu, co pozwolić zmniejszyć ucisk na kość ogonową. Głowa powinna być w jednej linii z kręgosłupem – nie należy jej wysuwać do przodu.

Pomocniczo można wykorzystywać poduszki ortopedyczne, w tym poduszkę sensoryczną, która wymusza tzw. dynamiczne siedzenie. Bardzo ważne jest to, aby podczas pracy co godzinę robić krótkie przerwy. W tym czasie można przejść się po biurze lub wykonać kilka prostych ćwiczeń rozciągających.

Ćwiczenia rozciągające na ból kości ogonowej

Jeśli ból jest przewlekły, warto się zgłosić do fizjoterapeuty, aby pomógł zadbać o ergonomię stanowiska pracy i prawidłową postawę podczas siedzenia oraz pokazał odpowiednie ćwiczenia rozciągające i rozluźniające. Oto przykładowe z nich:

• należy uklęknąć i usiąść na piętach, ręce należy maksymalnie wyciągnąć przed siebie na podłodze. W ten sposób można rozluźnić i rozciągnąć kręgosłup.
• należy uklęknąć na czworakach i wciągnąć brzuch, jednocześnie zaokrąglając plecy i opuszczając głowę w dół, następnie trzeba powoli unieść głowę i wypiąć klatkę piersiową. Podczas tego ćwiczenie mobilizuje się biodra i dolną część kręgosłupa.
• należy położyć się na plecach i unieść do klatki piersiowej lewą nogę zgiętą w kolanie, lekko docisnąć i przytrzymać przez 30-60 sekund, następnie ćwiczenie powtórzyć z drugą nogą.
• należy stanąć w lekkim rozkroku, następnie wykonać głęboki przysiad. Pośladki powinny opaść w kierunku pięt, najbardziej jak się da. Między kolana należy włożyć ramiona i lekko rozpychać je na zewnątrz.

Wskazany jest trening wzmacniający mięśnie core, które odciążają lędźwie i miednicę oraz stabilizują sylwetkę. Oprócz ćwiczeń można wykonywać masaż z użyciem twardej piłeczki tenisowej. Należy nią uciskać mięśnie po obu stronach pośladków, unikając bezpośredniego ucisku na kość ogonową.

Ćwiczenia Kegla i wzmacnianie dna miednicy

Ćwiczenia mięśni Kegla pomagają wzmacniać mięśnie dna miednicy, nie są one jednak zalecane przy bólu kości ogonowej. Jeśli ból wynika z nadmiernego napięcia tych mięśni, to poprzez ich wzmacnianie możemy spowodować nasilenie objawów.

W takiej sytuacji wskazana jest nauka ich świadomego rozluźniania, np. poprzez ćwiczenie oddechu przeponowego. Można też położyć się na plecach, przyciągnąć kolana do klatki i następnie chwycić dłońmi za stopy od wewnętrznej strony, rozszerzając kolana. W takiej pozycji należy delikatnie kołysać się na boki.

Diagnostyka i leczenie bólu kości ogonowej

Leczenie bólu kości ogonowej czasem wymaga pomocy specjalistów, zwłaszcza gdy dotychczas stosowane metody nie przyniosły efektów i ból utrzymuje się dłużej niż kilka dni lub się nasila. Wskazaniem do wizyty u lekarza jest też m.in. poważny uraz lub pojawienie się wraz z bólem objawów neurologicznych.

Do jakiego lekarza się zgłosić?

Zwykle najpierw należy iść do lekarza POZ, przeprowadzi on wywiad, zleci badania i w razie potrzeby skieruje do specjalisty. Najczęściej ból kości ogonowej leczy się u ortopedy lub fizjoterapeuty, czasem u chirurga. Ponadto w zależności od przyczyn konieczna może być konsultacja np. z proktologiem, neurologiem lub ginekologiem.

RTG, tomografia i rezonans magnetyczny kości ogonowej

Podstawowym badaniem jest RTG okolicy kości ogonowej – zwykłe lub czynnościowe (w pozycji stojącej i w pozycji siedzącej). Dodatkowo lekarz może zlecić tomografię komputerową i rezonans magnetyczny.

Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne

Nie zawsze leki przeciwbólowe i przeciwzapalne, które można kupić bez recepty, są wystarczające. W niektórych przypadkach konieczne mogą być silniejsze leki na receptę.

Fizjoterapia i rehabilitacja – terapia manualna i ultradźwięki

Po poważniejszym urazie kości ogonowej wskazana jest rehabilitacja i fizjoterapia. Zazwyczaj najlepsze efekty przynosi terapia manualna, techniki osteopatyczne, elektroterapia lub zabieg ultradźwiękami.

Blokada kości guzicznej – zastrzyk przeciwbólowy

Gdy żadna z tych metod nie działa i ból nie przechodzi, lekarz może zadecydować o podaniu blokady kości guzicznej. Zabieg polega na wstrzyknięciu leku przeciwbólowego i przeciwzapalnego (sterydu i leku znieczulającego) zwykle w zwój nieparzysty.

Kiedy konieczne jest leczenie operacyjne?

Operacyjne leczenie bólu kości ogonowej jest rzadkością. Wskazaniem jest przede wszystkim poważne, niestabilne złamanie z przemieszczeniem oraz zmiany strukturalne w obrębie kości guzicznej. Ponadto operacja może być rozważana, gdy po 6-12 miesiącach leczenia zachowawczego ból się utrzymuje i uniemożliwia normalne funkcjonowanie.

Przyczyny bólu kości ogonowej mogą być różne, jednakże zwykle dyskomfort pojawia się po urazie lub w wyniku przeciążeń związanych z siedzącym trybem życia i pracą biurową. Aby złagodzić ból, doraźnie można stosować leki przeciwbólowe i przez jakiś czas unikać siedzenia. Wskazane są też ćwiczenia rozciągające, utrzymywanie prawidłowej postawy przy biurku i stosowanie poduszek ortopedycznych.