Dlaczego kichamy? Przyczyny i działanie całego mechanizmu kichania

mgr farm. Aleksander Wojtala

Dlaczego człowiek kicha? Kichamy z różnych powodów. Przyczyną mogą być alergeny, drobnoustroje, czynniki zewnętrzne lub ostre przyprawy. Drażnią one receptory znajdujące się w śluzówce nosa, co wywołuje reakcję w postaci pojedynczego kichnięcia lub całej salwy z nosa. [1] [2] Jak sobie radzić z alergicznym i infekcyjnym kichaniem?

Spis treści:
1. Czym jest kichanie? Definicja i cel odruchu
2. Jak działa mechanizm kichania krok po kroku?
3. Jak szybko i z jaką siłą „wylatuje” kichnięcie?
4. Co wywołuje kichanie? Najczęstsze przyczyny
5. Czy można powstrzymać kichnięcie i czy warto to robić?
6. Jak prawidłowo kichać? Zasady higieny podczas kichania

Czym jest kichanie? Definicja i cel odruchu

Kichanie może być dość mocno irytujące, zwłaszcza gdy następuje seriami. Należy jednak pamiętać, że pełni ono bardzo ważne funkcje. Definiuje się je jako nagły i mimowolny odruch obronny organizmu. [1] [2] Mówiąc bardziej obrazowo, polega na gwałtownym „wyrzuceniu” powietrza z płuc przez nos i usta. [2] Odruch kichania ma na celu oczyszczenie górnych dróg oddechowych, głównie śluzówki nosa z różnych cząsteczek i drobinek. Umożliwia usuwanie m.in.:

• zanieczyszczeń
• alergenów
• patogenów
• substancji drażniących
• ciał obcych
• nagromadzonej wydzieliny

Mechanizm kichania stanowi również pierwszą linię obrony układu oddechowego. [2] [3] Chroni go przed zewnętrznymi zagrożeniami. Zapobiega przedostawaniu się patogenów i innych szkodliwych cząsteczek do niższych odcinków dróg oddechowych. Badania naukowe potwierdzają też, że kichanie pomaga przywrócić funkcje barierowe błony śluzowej nosa i naturalną równowagę środowiska panującego w nosie.

Jak działa mechanizm kichania krok po kroku?

Raczej na co dzień nikt specjalnie nie zastanawia się, jak działa kichanie. Warto jednak wiedzieć, dlaczego kichamy i w jaki sposób następuje ta reakcja. Od razu trzeba powiedzieć, że dzieje się to całkowicie mimowolnie (bezwarunkowo). [1] [2] Proces kichnięcia przebiega w trzech fazach: narastania (podrażnienia), wdechu i wyrzutu (wydechu).

Podrażnienie receptorów w błonie śluzowej nosa

Cały mechanizm kichania zaczyna się od bodźca. Może to być bodziec zewnętrzny lub wewnętrzny. Podrażnia on receptory czuciowe zlokalizowane w błonie śluzowej nosa. Odczuwamy wtedy swędzenie i łaskotanie lub pieczenie w nosie. Czasem oczy zaczynają łzawić. Następnie za pośrednictwem nerwu trójdzielnego impuls ten zostaje przesłany do mózgu. [1] [2]

Sygnał do ośrodka kichania w pniu mózgu

Za odruch kichania odpowiada tzw. ośrodek kichania. [1] [2] Znajduje się on w rdzeniu przedłużonym, który jest częścią pnia mózgu. Gdy wywołany bodźcem impuls dociera do rdzenia przedłużonego, mózg wysyła sygnał zwrotny do mięśni i zostaje uruchomiony łańcuch zdarzeń, którego zwieńczeniem jest kichnięcie.

Faza przygotowawcza – wdech i napięcie mięśni

Druga faza obejmuje nagły głęboki wdech. [2] Powietrze gromadzi się w płucach. Jednocześnie rośnie ciśnienie w klatce piersiowej. Zamyka się bowiem głośnia i podniebienie miękkie. Mięśnie międzyżebrowe wraz z przeponą gwałtownie się napinają i kurczą.

Gwałtowny wydech i wyrzut powietrza

Nagromadzone ciśnienie musi zostać uwolnione. Wtedy właśnie następuje wyrzut powietrza przez nos i usta. [2] Gwałtownie otwiera się głośnia. Powietrze zostaje wypchnięte z płuc na zewnątrz. Przelatuje ono z tak dużą prędkością, że zabiera ze sobą zanieczyszczenia i cząstki śluzu. Wraz z wydechem i wyrzutem powietrza w automatyczny sposób zamykają się nam oczy. Nie dzieje się to bez przyczyny. Zamknięcie oczu chroni gałkę oczną przed nagłym skokiem ciśnienia i przed tym, że dostaną się do nich wylatujące z nosa zanieczyszczenia i patogeny.

Kichanie wydaje się prostym mechanizmem. Jest bodziec, jest reakcja. Ale tak naprawdę to całkiem skomplikowany proces wymagający skoordynowania różnych działań zachodzących w organizmie. [1] [2] Jedno małe „a psik” angażuje receptory czuciowe, układ nerwowy, płuca i oskrzela, krtań, głośnię i podniebienie miękkie, a także liczne partie mięśniowe. W kichaniu biorą udział m.in. mięśnie międzyżebrowe, przepona, mięśnie brzucha, mięśnie twarzy i powiek.

W skrócie: kichnięcie rozpoczyna się od podrażnienia receptorów w błonie śluzowej nosa. Impuls dociera do ośrodka kichania w pniu mózgu, po czym organizm wykonuje głęboki wdech, napina mięśnie oddechowe i gwałtownie wyrzuca powietrze przez nos i usta. Kichanie mogą wywoływać m.in. infekcje, alergeny, zanieczyszczenia powietrza, suche powietrze oraz ostre przyprawy.

Jak szybko i z jaką siłą „wylatuje” kichnięcie?

Wiele osób będzie bardzo zaskoczonych, ale prędkość, z jaką powietrze zostaje wypchnięte z płuc, osiąga około 50-65km/h. [4] Choć według niektórych źródeł prędkość może dochodzić nawet do 160km/h. Potężne ciśnienie narastające w klatce piersiowej i drogach oddechowych powoduje, że mgiełka i kropelki wylatują z ogromną siłą, przez co mogą się rozchodzić na odległość 3-8 metrów.

Co wywołuje kichanie? Najczęstsze przyczyny

Przyczyny kichania są bardzo różne. Niektóre są prozaiczne i nie mają związku z poważniejszymi problemami zdrowotnymi. Oprócz tego kichamy, bo jesteśmy przeziębieni lub doszło do kontaktu z alergenami. W zależności od przyczyny dobiera się odpowiednie leki na katar. Warto więc ustalić, co powoduje kichanie?

Infekcje wirusowe i bakteryjne górnych dróg oddechowych

Katar i kichanie to jedne z podstawowych objawów infekcji wirusowych jak np. przeziębienie. [5] Mogą one także pojawiać się w przebiegu infekcji górnych dróg oddechowych wywoływanych przez bakterie. Obrzęk i stan zapalny obejmujący śluzówkę nosa powoduje nasilone kichanie i nadmierną ilość wydzieliny.

Alergeny – pyłki, kurz, sierść zwierząt

Często zadajesz sobie pytanie: dlaczego ciągle kicham i mam katar? No cóż, taka sytuacja może wskazywać na alergię. Uczulenie na pyłki roślin, sierść zwierząt, roztocza kurzu domowego lub pleśnie to coraz częstsze zjawisko. Napadowe kichanie i wodnisty katar to sygnał, że warto zgłosić się do lekarza na testy na alergię. [6] Więcej informacji o katarze alergicznym można znaleźć w tekście: Katar sienny – przyczyny, objawy, leczenie i domowe sposoby.

Podrażnienia chemiczne i zanieczyszczenia powietrza

Podrażnienie śluzówki nosa prowokujące kichanie mogą powodować zanieczyszczenia powietrza, smog, spaliny samochodowe, dym papierosowy, pyły przemysłowe, drażniące opary. [7] Taki efekt wywołuje też ekspozycja na substancje lotne w klejach, farbach, rozpuszczalnikach i lakierach. Wielu z nas kicha podczas sprzątania, gdy używane są środki do czyszczenia na bazie np. amoniaku, chloru lub kwasów.

Dlaczego człowiek kicha? U niektórych osób odruch kichania może wywoływać zapach perfum, dezodorantów, lakieru do włosów lub innych kosmetyków, a także zapach odświeżaczy do powietrza i proszku do prania. [7]

Suche powietrze i zmiany temperatury

Czynniki atmosferyczne również mogą wywoływać kichanie. Jednym z przykładów jest tu kichanie na słońce, czyli zespół ACHOO (odruch fotycznego kichania). [8] To przypadłość o podłożu genetycznym objawiająca się kichnięciem po nagłym wyjściu z cienia na słońce. [8] O przyczynach zespołu ACHOO można poczytać w tekście: Dlaczego kichamy na słońcu?.

Do kichania może sprowokować suche powietrze, które wysusza i podrażnia błonę śluzową nosa. Wyzwalaczem są też nagłe zmiany temperatury. [7] Wskutek pobudzenia śluzówki następuje napad kichania.

Ostre przyprawy i niektóre pokarmy

Możliwe jest również kichanie po jedzeniu. Głównie taki odruch jest związany ze spożywaniem lub wąchaniem ostrych przypraw, dań o wyrazistym smaku oraz gorących potraw i napojów. [7] Zazwyczaj czynnikiem inicjującym kichanie jest np.:

• pieprz
• chili, pieprz kajeński
• imbir
• chrzan
• wasabi
• ocet
• ostra musztarda
• czosnek, cebula, por

Kichanie po jedzeniu często pojawia się u osób z nietolerancją histaminy po zjedzeniu np. długo dojrzewających serów lub wypiciu wina. Ciekawym zjawiskiem jest też snatiation. [9] To uwarunkowany genetycznie objaw polegający na wielokrotnym kichnięciu po spożyciu obfitego posiłku. [9]

Czy można powstrzymać kichnięcie i czy warto to robić?

Podczas odruchu kichania dochodzi do ogromnego wzrostu ciśnienia w klatce piersiowej i drogach oddechowych. Musi ono znaleźć ujście. W innym przypadku cała siła, z jaką normalnie wyrzucane jest powietrze, zostaje zatrzymana w środku i może zrobić sporo szkód. Z tego powodu nie można wstrzymywać kichnięcia. Jeśli zbliża się kichnięcie, nie zatykamy nosa i ust, po prostu kichamy!

Wydaje się to mało prawdopodobne, ale wstrzymanie kichnięcia może uszkodzić słuch. Może dojść do pęknięcia błony bębenkowej. Do tego istnieje ryzyko, że zainfekowany śluz przedostanie się do ucha środkowego. Wskutek działania tak dużej siły mogą też popękać naczynka krwionośne w nosie i w oczach. Może nawet dojść do urazu tkanek gardła, uszkodzenia tchawicy, a nawet nadwerężenia mięśni klatki piersiowej oraz pęknięcia mikroskopijnych pęcherzyków płucnych. [10]

Jak prawidłowo kichać? Zasady higieny podczas kichania

Najważniejszą zasadą, jakiej trzeba przestrzegać, jest to, aby nie wstrzymywać kichania! Oprócz tego należy pamiętać o kwestiach higieny. Cząsteczki śluzu wraz z patogenami są rozsiewane z dużą prędkością na kilka metrów. Aby uniknąć rozprzestrzeniania się drobnoustrojów, należy osłaniać nos i usta. [11] Osłaniać, ale nie zatykać!

Zaleca się w tym celu użyć jednorazową chusteczkę higieniczną. [11] „Złapie” ona wylatujący śluz i wydzielinę. Po tym należy ją od razu wyrzucić do kosza. Nie zawsze chusteczka jest pod ręką, więc „na szybko” można kichnąć w zgięcie łokcia. [11] Nie powinno się osłaniać nosa i ust dłonią. Zawsze po kichaniu i otarciu nosa należy umyć ręce wodą i mydłem. [11] Ewentualnie można je zdezynfekować żelem antybakteryjnym.

Jeśli kichanie ma podłoże alergiczne, należy unikać ekspozycji na alergeny. U osób uczulonych na roztocza świetnie sprawdzają się do tego neutralizatory alergenów kurzu domowego. Polecana jest też woda morska do nosa lub sól fizjologiczna. [12] Pomogą one oczyszczać nos z alergenów, a także drobnoustrojów i zanieczyszczeń.

W aptece należy się zaopatrzyć w leki bez recepty na alergiczny katar. Przydatne będą zarówno tabletki na alergię, jak i krople do nosa na alergię. [13] [14] Od razu trzeba powiedzieć, że leki na alergię nie są skuteczne, jeśli kichanie i katar mają przyczynę infekcyjną. [5] [6] W takiej sytuacji potrzebne są leki na przeziębienie i grypę oraz leki na zatoki. Na temat łagodzenia kataru można poczytać tu: Jak szybko odblokować zatkany nos? oraz Pseudoefedryna w leczeniu przeziębienia i grypy.

Kichanie po jedzeniu lub kichanie na słońce to indywidualne cechy. Nie każdy tego doświadcza. Co innego kichanie podczas przeziębienia. Infekcje przydarzają się właściwie wszystkim. Dotyczą dzieci i dorosłych. Niezależnie od przyczyny kichania nie można wstrzymywać. Może to spowodować np. pęknięcie błony bębenkowej lub pęknięcie naczynka w nosie.

FAQ

Dlaczego czasem kichamy kilka razy pod rząd?

Odruch kichania uruchamia się, gdy receptory czuciowe w nosie są nadal pobudzane przez drażniący bodziec, alergen lub stan zapalny. Jeżeli jeden odruch nie usuwa lub nie wygasza bodźca, może pojawić się seria kichnięć. Napadowe kichanie jest szczególnie typowe dla alergicznego nieżytu nosa. [1] [6]

Dlaczego niektórzy kichają po wyjściu na słońce?

Jest to tzw. fotyczny odruch kichania, nazywany też zespołem ACHOO. Występuje po nagłej ekspozycji na jasne światło i ma komponent genetyczny. Mechanizm nie został całkowicie wyjaśniony, ale badania genetyczne potwierdzają dziedziczne predyspozycje u części osób. [8]

Jak odróżnić kichanie alergiczne od kichania przy przeziębieniu?

W alergicznym nieżycie nosa typowe są napadowe kichanie, wodnista wydzielina, świąd nosa i często objawy związane z kontaktem z konkretnym alergenem. Przeziębieniu mogą natomiast towarzyszyć m.in. ból gardła, kaszel, złe samopoczucie, zatkanie nosa i czasem gorączka. Samo kichanie nie wystarcza do pewnego rozpoznania przyczyny. [5] [6]

Czy wstrzymywanie kichnięcia jest niebezpieczne?

Najczęściej nie dochodzi do poważnego urazu, ale w literaturze opisano rzadkie przypadki uszkodzeń tkanek po gwałtownym tłumieniu kichnięcia przy jednoczesnym zatkaniu nosa i ust. Jednym z opisanych powikłań była perforacja gardła z odmą podskórną i śródpiersiową. [10]

Czy kichanie rzeczywiście rozprzestrzenia drobnoustroje?

Tak. Kichanie może rozpraszać wydzielinę i aerozol zawierający drobnoustroje. CDC zaleca zasłanianie nosa i ust chusteczką, wyrzucenie jej po użyciu, a jeśli chusteczki nie ma - kichanie w zgięcie łokcia zamiast w dłonie oraz późniejsze umycie rąk. [11]

Czy płukanie nosa solą może pomóc przy alergicznym katarze i kichaniu?

Może być pomocne jako metoda wspomagająca. Przegląd Cochrane wykazał, że irygacja nosa solą może zmniejszać nasilenie objawów alergicznego nieżytu nosa, choć jakość części dostępnych dowodów była ograniczona. [12]

Dlaczego niektórzy kichają po obfitym posiłku?

Opisano rzadki, rodzinny odruch określany jako snatiation, w którym uczucie pełności po dużym posiłku wywołuje serię kichnięć. W literaturze medycznej opisywano jego autosomalnie dominujące występowanie w niektórych rodzinach. [9]

Źródła

1. [1] Özlügedik S. et al. The sneezing reflex: neurophysiology, neuroimmune pathways and clinical disorders, 2026
2. [2] Songu M., Cingi C. Sneeze reflex: facts and fiction. Therapeutic Advances in Respiratory Disease, 2009
3. [3] Zhao K.Q. et al. Molecular modulation of airway epithelial ciliary response to sneezing. The FASEB Journal, 2012
4. [4] Tang J.W. et al. Experimental measurements of airflow features and velocity distribution exhaled from sneeze and speech using particle image velocimetry, 2021
5. [5] Upper Respiratory Tract Infections With Focus on The Common Cold. StatPearls/NCBI
6. [6] Dykewicz M.S. et al. Rhinitis 2020: A practice parameter update. Journal of Allergy and Clinical Immunology, 2020
7. [7] Kaliner M.A. et al. Consensus Review and Definition of Nonallergic Rhinitis With a Focus on Vasomotor Rhinitis
8. [8] Wang M. et al. A genome-wide association study on photic sneeze reflex in the Chinese population. Scientific Reports, 2019
9. [9] Teebi A.S., al-Saleh Q.A. Autosomal dominant sneezing disorder provoked by fullness of stomach. Journal of Medical Genetics, 1989
10. [10] Yang W. et al. Snap, crackle and pop: when sneezing leads to crackling in the neck. BMJ Case Reports, 2018
11. [11] Centers for Disease Control and Prevention (CDC): Healthy Habits - Coughing and Sneezing
12. [12] Head K. et al. Saline irrigation for allergic rhinitis. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2018
13. [13] Bousquet J. et al. ARIA-EAACI Guidelines 2024-2025 Revision: Part I - Guidelines on Intranasal Treatments
14. [14] Bousquet J. et al. ARIA-EAACI Guidelines 2024-2025 Revision: Part II - Guidelines on Oral and Ocular Treatments

Autor wpisu: mgr farm. Aleksander Wojtala