Kiedy badać tarczycę?

mgr farm. Jarosław Buczarski

Tarczyca to niezwykle ważny gruczoł, który wymaga regularnych kontroli. Niestety wiele osób zaniedbuje badania profilaktyczne tarczycy, pora to zmienić! Kiedy i jak często badać tarczycę? Proste testy z krwi zaleca się wykonywać raz w roku, a jeśli to konieczne, to nawet częściej. Gdy zaś pojawią się jakiekolwiek niepokojące objawy, należy jak najszybciej rozpocząć diagnostykę!

Spis treści:

• Jak często należy badać tarczycę?
• Kiedy wykonać pierwsze badanie tarczycy?
• Objawy wskazujące na konieczność zbadania tarczycy
• Grupy ryzyka wymagające częstszych badań
• Jakie badania tarczycy wykonać?
• Jak przygotować się do badań tarczycy?
• Badania tarczycy w szczególnych sytuacjach

Jak często należy badać tarczycę? 

Tarczyca (gruczoł tarczowy) pełni wiele funkcji, m.in. jest odpowiedzialna za wydzielanie hormonów – trójjodotyroniny (T3), tyroksyny (T4) i kalcytoniny. Uczestniczą one m.in. w procesach metabolicznych, pomagają w utrzymaniu prawidłowej gospodarki energetycznej i temperatury ciała, są ważne dla układu sercowo-naczyniowego, nerwowego, pokarmowego i rozrodczego. 

Z uwagi na to, że właściwe działanie tarczycy jest tak ważne dla zdrowia całego organizmu oraz dla utrzymania dobrego samopoczucia, trzeba o nią dbać oraz regularnie badać jej czynność. Kiedy zrobić badania tarczycy? 

Badania profilaktyczne – raz w roku dla wszystkich 

Badania profilaktyczne tarczycy powinni robić wszyscy – bez wyjątków. Warto wykonywać je co roku (choć według niektórych rekomendacji wystarczy to robić raz na trzy lata). Badania tarczycy raz w roku powinny obejmować przede wszystkim badanie poziomu hormonów – T3 i T4 oraz TSH. 

Zwiększona częstotliwość badań w grupach ryzyka 

O ile osoby zdrowe, nieprzejawiające objawów wskazujących na choroby tarczycy powinny robić badania profilaktyczne raz w roku, tak niektórzy powinni je wykonywać częściej. W następnej części artykułu szerzej omówimy, kto zalicza się do tej grupy, ale chodzi tu m.in. o osoby z predyspozycjami genetycznymi. 

Kontrola podczas leczenia chorób tarczycy 

Kiedy badać tarczycę? Osoby ze zdiagnozowanymi chorobami tarczycy muszą regularnie wykonywać badania hormonalne, aby monitorować postęp schorzenia, jak i kontrolować skuteczność leczenia.

Kiedy wykonać pierwsze badanie tarczycy? 

Kiedy najlepiej zrobić badania na tarczycę? Po raz pierwszy oznaczenie poziomu TSH wykonuje się u noworodków (w 3.-4. dobie życia). W ten prosty sposób można wykryć m.in. wrodzoną niedoczynność tarczycy. Po raz kolejny – o ile nie pojawiają się wcześniej żadne niepokojące objawy lub nie występują inne wskazania – badania tarczycy wykonuje się zazwyczaj u nastolatków lub młodych dorosłych. 

Badania u młodych dorosłych – od kiedy zacząć 

W kwestii, kiedy zrobić badania na tarczycę u młodzieży, to najlepszy czas na nie to okres okołopokwitaniowy. Szczególnie ważne jest to u dziewcząt, gdyż właśnie one są bardziej narażone na rozwój chorób autoimmunologicznych. 

Szczególne wskazania u kobiet 

Schorzenia tarczycy znacznie częściej dotykają kobiet niż mężczyzn, dlatego to one w szczególności powinny pamiętać o regularnych wizytach u endokrynologa i o wykonywaniu badań. Większa częstotliwość występowania tych chorób u kobiet jest związana m.in. z czynnikami genetycznymi, z różnicami w układzie odpornościowymi oraz z hormonami płciowymi. 

Badania przed planowaniem ciąży 

Kobiety, które chcą zacząć starania o dziecko, powinny wykonać badanie TSH, fT3, fT4 oraz anty-TPO i anty-TG. Tarczyca ma ogromny wpływ zarówno na cykl menstruacyjny oraz owulację, jak i na funkcje rozrodcze. Gdy jej praca jest zaburzona, zajście w ciążę może być utrudnione. 

Należy też pamiętać, że hormony tarczycy wpływają m.in. na rozwój układu nerwowego u płodu, warto więc odpowiednio wcześnie zadbać o ich prawidłowy poziom. Ponadto zaburzone funkcjonowanie tarczycy, w tym wysoki poziom przeciwciał przeciwtarczycowych może powodować takie powikłania jak np. poronienie i przedwczesny poród. 

Mimo że o tarczycy mówi się głównie w kontekście kobiet, to mężczyźni w ramach przygotowań do starań o dziecko także powinni zrobić badania. Hormony tarczycy mają znaczenie dla męskiej płodności oraz jakości nasienia. Zwykle wskazane jest badanie TSH, a jeśli będzie nieprawidłowe to również badania fT3, fT4, anty-TG, anty-TPO oraz USG tarczycy.

Objawy wskazujące na konieczność zbadania tarczycy 

Coroczne badania profilaktyczne tarczycy pozwalają wykrywać zaburzenia pracy tego narządu na wczesnym etapie. Jeśli jednak je zaniedbujemy, choroby mogą się rozwijać, a na ich obecność mogą wskazywać dopiero pojawiające się dolegliwości. Jakie objawy problemów z tarczycą wymagają pilnego rozpoczęcia diagnostyki? 

• przewlekłe zmęczenie, osłabienie, senność

• obniżony nastrój

• zwiększenie masy ciała

• zaparcia

• niskie tętno

• utrzymujące się uczucie zimna

• bladość, suchość i łuszczenie się skóry

• wypadanie włosów

• zaburzenia miesiączkowania

• spadek libido 

Powyższe objawy mogą oznaczać niedoczynność tarczycy. Jej przyczyną może być m.in. niedobór jodu lub choroba Hashimoto – autoimmunologiczna choroba tarczycy. 

• niepokój, pobudzenie

• bezsenność

• osłabienie siły mięśniowej

• drżenie rąk

• zmniejszenie masy ciała

• zwiększona potliwość

• uczucie gorąca

• wysokie tętno

• biegunka

• zaburzenia widzenia, wytrzeszcz oczu

• zaburzenia miesiączkowania

• spadek libido 

Wymienione wyżej symptomy mogą natomiast wskazywać na nadczynność tarczycy.

Grupy ryzyka wymagające częstszych badań 

Schorzenia gruczołu tarczowego są stosunkowo częste. Szacuje się, że nawet co czwarty Polak może cierpieć z powodu zaburzenia jego czynności, niestety wiele osób nie zdaje sobie z tego sprawy. Kto jest najbardziej narażony na rozwój chorób tarczycy? Co ile badać tarczycę w przypadku osób z tzw. grup ryzyka? 

Predyspozycje genetyczne i wywiad rodzinny 

Zaburzenia tarczycy w wielu przypadkach mają charakter dziedziczny, co oznacza, że osoby z predyspozycjami genetycznymi i przypadkami problemów z tarczycą w rodzinie – głównie o podłożu autoimmunologicznym, muszą częściej się badać. Ponadto trzeba zaznaczyć, że ryzyko zaburzeń tarczycy jest wyższe u osób z niektórymi mutacjami genetycznymi, np. zespołem Downa i zespołem Turnera. 

Kobiety po 35. roku życia 

Badania tarczycy u kobiet po 35. roku życia są niezwykle ważne. Należy je wykonywać ze zwiększoną częstotliwością z uwagi na większe ryzyko schorzeń tarczycy. Czynnikami ryzyka w tym przypadku jest zarówno wiek powyżej 35. roku życia, jak i płeć żeńska. 

Osoby z chorobami autoimmunologicznymi 

Częste badania są konieczne u osób, które chorują na schorzenia autoimmunologiczne. Są to choroby, w przebiegu których organizm zaczyna atakować własne komórki. Przykładem tych chorób jest m.in. choroba Hashimoto (zapalenie tarczycy prowadzące do jej niedoczynności), cukrzyca typu 1, celiakia, bielactwo.

Jakie badania tarczycy wykonać? 

Wiadomo już, kiedy badać hormony tarczycy, a na czym dokładnie polegają te testy? Jakie badania oprócz oznaczania poziomu hormonów we krwi mogą pomóc w ocenie stanu i czynności tarczycy? 

• Podstawowy pakiet – TSH, FT3, FT4 

Podstawowe badania tarczycy raz w roku to oznaczenie poziomu TSH, fT3 i fT4. Wykonuje się je z niewielkiej próbki krwi żylnej. Czego można się z nich dowiedzieć? 

• TSH – to hormon tyreotropowy wydzielany przez przysadkę mózgową, jest on ściśle powiązany z hormonami tarczycy. Pobudza on tarczycę do produkcji i wydzielania trójjodotyroniny i tyroksyny. Jeśli stężenie hormonów tarczycy jest niskie, przysadka zwiększa wydzielanie TSH, a gdy jest wysokie, to zmniejsza jego wydzielanie 

Badanie TSH zwykle jest pierwszym zlecanym testem. Jest bardzo czułe, umożliwia wczesne wykrywanie większości zaburzeń dotyczących pracy tarczycy. Zmiany poziomu hormonu tyreotropowego można zaobserwować wcześniej niż zmiany w stężeniach hormonów wydzielanych przez tarczycę, czyli nieprawidłowości w wynikach TSH są pierwszym sygnałem wskazującym na zaburzenia pracy tarczycy. 

• Norma TSH: 0,23-4,0mlU/l 

Zbyt wysokie TSH może być objawem np. subklinicznej niedoczynności tarczycy i choroby Hashimoto. Ponadto może świadczyć o gruczolaku przysadki mózgowej. U osób stosujących terapię hormonami zastępczymi podwyższone TSH może oznaczać, że leczenie jest nieskuteczne. 

Zbyt niskie TSH może być związane z takimi chorobami tarczycy jak choroba Gravesa-Basedowa i toksyczne wole guzkowe, jak również z chorobami przysadki mózgowej jak np. guz przysadki mózgowej, zespół Sheehana lub z przedawkowaniem zastępczych hormonów tarczycy u osób w trakcie leczenia. 

• fT3 – jest to wolna trójjodotyronina (aktywna forma hormonu T3). Oznaczenie jej stężenia w próbce krwi pozwala ocenić realne stężenie hormonu trójjodotyroniny. Większa część fT3 powstaje z tyroksyny w tkankach docelowych, w samej tarczycy jest ona wydzielana w mniejszym stopniu 

Badania hormonów tarczycy zawsze obejmują oznaczenie stężenia fT3 i fT4. Zaś interpretuje się je z uwzględnieniem poziomu TSH, a także takich czynników jak wiek, stosowane leki lub inne istniejące choroby. 

• Norma fT3: 4,0-7,8pmol/l 

Zbyt wysokie fT3 może oznaczać nadczynność tarczycy, chorobę Gravesa-Basedowa, wole guzkowe toksyczne, uszkodzenie tarczycy, w wyniku którego doszło do uwolnienia zapasu hormonów, przedawkowanie zastępczych hormonów tarczycy, choroby przysadki mózgowej. Norma może też być przekroczona wskutek przyjmowania np. leków przeciwcukrzycowych i sterydowych. 

Zbyt niskie fT3 wskazuje na idiopatyczną niedoczynność tarczycy, chorobę Hashimoto, atroficzne zapalenie tarczycy lub choroby przysadki mózgowej. 

• fT4 – jest to wolna tyroksyna. Tyroksyna jest wydzielana przez tarczycę, aktywną postacią tego hormonu jest wolna tyroksyna. Jak wcześniej zostało wspomniane, w tkankach docelowych z T4 powstaje trójjodotyronina 

Należy przypomnieć, że wyniki fT4 zawsze interpretuje się w odniesieniu do wyników fT3 i TSH, a także z uwzględnieniem wieku, istniejących chorób i przyjmowanych leków. 

• Norma fT4: 11,8-24,6pmol/l 

Zbyt wysokie fT4 wskazuje na idiopatyczną nadczynność tarczycy, chorobę Gravesa-Basedowa, wole guzkowe toksyczne, podostre zapalenie tarczycy, choroby przysadki mózgowej. Może być też skutkiem zbyt wysokiej dawki zastępczych hormonów tarczycy stosowanych w leczeniu niedoczynności lub działaniem niepożądanym terapii innych chorób. 

Zbyt niskie fT4 natomiast świadczy o idiopatycznej niedoczynności tarczycy, chorobie Hashimoto, atroficznym zapaleniu tarczycy lub chorobach przysadki mózgowej. 

Rozszerzony pakiet z przeciwciałami 

Badania profilaktyczne tarczycy obejmują standardowo badanie TSH, fT3 i fT4. W sytuacji, gdy podejrzewane są autoimmunologiczne choroby tarczycy, konieczny jest rozszerzony pakiet badań. 

• badanie anty-TG – polega na określeniu stężenia przeciwciał przeciwko tyreoglobulinie (anty-TG), czyli tzw. przeciwciał przeciwtarczycowych. Niszczą one komórki tarczycy, stopniowo uszkadzając ten gruczoł. Skutkuje to spadkiem wydzielania hormonów i pojawieniem się objawów niedoczynności 

• Norma anty-TG: <115IU/ml 

Ponadto wykonuje się badanie poziomu tyreoglobuliny (TG), czyli białka wytwarzanego przez komórki tarczycy. Zwykle takie badanie wskazane jest u osób po usunięciu tarczycy lub po terapii radiojodem w celu oceny skuteczności leczenia i skontrolowania, czy nie doszło do nawrotu choroby nowotworowej. 

• badanie anty-TPO – polega na oznaczeniu stężenia przeciwciał przeciwko peroksydazie tarczycowej. Są to przeciwciała przeciwtarczycowe 

• Norma anty-TPO: <34IU/ml 

Podwyższone stężenie anty-TPO jest typowe dla choroby Hashimoto. 

Wraz z badaniem anty-TPO i anty-TG czasem zleca się też badanie TRAb, czyli oznaczenie stężenia przeciwciał przeciw receptorom TSH. 

W niektórych przypadkach lekarz może zlecić dodatkowo wykonanie oznaczenia poziomu witamin z grupy B (głównie witaminy B12), witaminy D, a także minerałów jak cynk, potas i selen. Niedobory tych składników mogą prowadzić do nieprawidłowej pracy tarczycy. 

USG tarczycy – kiedy konieczne

Najpierw warto powiedzieć, że profilaktyczne USG tarczycy powinno się wykonywać regularnie – zwykle co 3 lata, szczególnie ważne jest to w przypadku kobiet po 30. roku życia. Jeśli chodzi o osoby z grupy ryzyka, lekarz może zlecić robienie USG tarczycy częściej, np. co rok. 

Są też sytuacje, gdy badania trzeba wykonać jak najszybciej. Dzieje się tak, gdy pojawiają się objawy wskazujące na choroby tarczycy, np. trudności z przełykaniem, guzki, wole (powiększenie tarczycy), przewlekłe zmęczenie, nagły wzrost lub spadek masy ciała, a także w przypadku nieprawidłowych wyników TSH, fT3 i fT4.

Jak przygotować się do badań tarczycy? 

Jeśli mamy skierowanie na badania profilaktyczne tarczycy, należy sprawdzić, czy wymagane są jakieś przygotowania. Nieprzestrzeganie zaleceń lekarza lub wybranego laboratorium może wpłynąć na wiarygodność wyników. Jak przygotować się do badań tarczycy? 

Przygotowanie przed pobraniem krwi 

Na pobranie krwi należy się zgłosić na czczo – powinno minąć przynajmniej 8-10 godzin od ostatniego posiłku (można jedynie pić wodę), ponadto na 2-3 dni przed badaniem trzeba unikać alkoholu. Dodatkowo zaleca się unikać nadmiernego wysiłku oraz stresu – mogą one wpływać na wyniki badań. 

Leki wpływające na wyniki 

Niektóre leki mogą zaburzać wyniki badań, są to m.in. leki na tarczycę zawierające hormony tarczycy, leki przeciwtarczycowe, a także sterydy i antybiotyki. Lekarz zlecający badania powinien poinformować pacjenta na temat tego, co zrobić w przypadku stosowania tych leków, np. leki z hormonami trzeba odstawić minimum na 24 godzin przed badaniem. 

Nie tylko leki, ale i suplementy diety z witaminami i innymi składnikami mogą zafałszować wyniki. Mowa tu przede wszystkim o preparatach zawierających jod oraz biotynę (stosowanie biotyny należy przerwać przynajmniej 2-3 dni przed badaniem). 

Optymalna pora badania 

Zasadniczo badania hormonalne trzeba wykonywać rano – rytm dobowy ma znaczenie dla poziomu hormonów. Ponadto dla zachowania wiarygodności wyników regularnie wykonywane badania należy robić zawsze o tej samej porze dnia.

Badania tarczycy w szczególnych sytuacjach 

Szczególną uwagę na zdrowie tarczycy powinny zwracać kobiety będące w ciąży oraz matki karmiące. Dodatkowo większa częstotliwość badań wymagana jest w przypadku osób ze zdiagnozowanymi schorzeniami gruczołu tarczycowego oraz osób w podeszłym wieku. 

Badania w ciąży i podczas karmienia 

Jeśli chodzi o badania tarczycy w ciąży, to standardowo na pierwszej wizycie u ginekologa oznacza się poziom TSH i powtarza się badanie w każdym trymestrze. Dotyczy to wszystkich kobiet, przy czym obowiązkowo testy powinny przejść kobiety z chorobami tarczycy i chorobami autoimmunologicznymi. 

Należy pamiętać, że w okresie ciąży normy są niższe i wynoszą: <2,5mIU/l w pierwszym trymestrze, <3,0mIU/l – w kolejnych trymestrach. 

Dodatkowo u ciężarnych wskazane jest badanie fT3 i fT4, a ponadto badanie anty-TPO, aby ocenić m.in. ryzyko rozwoju poporodowego zapalenia tarczycy. Te same badania trzeba również wykonać po porodzie i w okresie laktacji. 

Kontrola podczas leczenia 

Leczenie chorób tarczycy wymaga stałej opieki lekarskiej. Chory musi regularnie zgłaszać się na wizyty u endokrynologa oraz wykonywać badania kontrolne – TSH, fT3 i fT4 oraz USG tarczycy, czasem też anty-TPO i anty-TG. Jak często badać tarczycę w przypadku zdiagnozowanych chorób? Wiele zależy od stanu pacjenta, lekarz zwykle zleca badania co kilka miesięcy. 

Badania u osób starszych 

Wraz z wiekiem rośnie ryzyko chorób tarczycy, oznacza to, że osoby starsze muszą częściej wykonywać podstawowe badania. Zwłaszcza zalecenia te obejmują kobiety po 55. roku życia. Trzeba też zwrócić uwagę na to, że u osób w podeszłym wieku objawy chorób gruczołu tarczowego zwykle nie są specyficzne, co utrudnia rozpoznanie. Może to być np. pogorszenie pamięci, zaburzenia funkcji poznawczych, depresja, dezorientacja, zaburzenia rytmu serca i niewydolność serca. 

Prawidłowe funkcjonowanie tarczycy jest kluczowe dla pracy wielu narządów i układów. Nie zawsze objawy zaburzeń gruczołu tarczowego są charakterystyczne, dlatego bardzo ważne jest, aby regularnie robić badania na tarczycę – głównie TSH, fT3 i fT4.

Autor wpisu: mgr farm. Jarosław Buczarski Farmaceuta z wykształcenia i zamiłowania, zwolennik rozszerzonej opieki farmaceutycznej. Zainteresowania: medycyna, chemia leków, zdrowie, opieka farmaceutyczna.