Potas w diecie - objawy niedoboru, nadmiaru i zasady dawkowania

mgr farm. Jarosław Buczarski

Potas w diecie to banany, to pomidory i ziemniaki, a także orzechy i soja. Te produkty należy jeść codziennie. W ten sposób bez problemu można zapewnić organizmowi niezbędną porcję potasu. A przecież jest on jednym z najważniejszych składników w naszej diecie. To elektrolit, który odpowiada m.in. za prawidłowe ciśnienie i za to, że układ nerwowy dobrze działa. Co zrobić, gdy mamy niedobór potasu? Jak bezpiecznie go suplementować? [1] [2]

Spis treści:

1. Czym jest potas i dlaczego jest niezbędny dla organizmu?
2. Ile potasu potrzebujemy dziennie? Normy i zapotrzebowanie
3. Niedobór potasu (hipokaliemia) – przyczyny
4. Objawy niedoboru potasu, czyli jak rozpoznać hipokaliemię?
5. Nadmiar potasu (hiperkaliemia) – przyczyny
6. Objawy nadmiaru potasu, czyli jak rozpoznać hiperkaliemię?
7. Diagnostyka – jak sprawdzić poziom potasu w organizmie?
8. Naturalne źródła potasu w diecie
9. Suplementacja potasu – zasady dawkowania
10. Kiedy zaburzenia poziomu potasu wymagają pilnej pomocy lekarskiej?
11. FAQ
12. Źródła

Czym jest potas i dlaczego jest niezbędny dla organizmu?

Potas jest jednym z elektrolitów, czyli substancji niezbędnych dla prawidłowego funkcjonowania organizmu. Uczestniczy m.in. w metabolizmie węglowodanów i białek, co wspomaga produkcję energii. Jest jednym z filarów odpowiedzialnych za transport składników odżywczych do komórek, wspiera też usuwanie zbędnych produktów przemiany materii. Ma on znaczenie dla wydolności i regeneracji organizmu. Co jeszcze robi potas? [1]

Rola potasu w gospodarce wodno-elektrolitowej

Wraz z magnezem, sodem i wapniem pomaga w utrzymaniu równowagi wodno-elektrolitowej oraz równowagi kwasowo-zasadowej. Reguluje objętość płynów, pomaga utrzymać prawidłowe ciśnienie osmotyczne i równoważy działanie sodu. [1] [2]

Potas a praca serca i mięśni

Do prawidłowego funkcjonowania mięśni potrzebny jest potas. Jeśli chodzi o wpływ potasu na skurcze mięśni, to zapewnia on przesyłanie sygnałów z mózgu do włókien mięśniowych. Odpowiada za ich naprzemienne kurczenie się i rozluźnianie. Wpływ potasu na pracę serca jest ogromny. Jako że serce to mięsień, potas kontroluje jego skurcze. Przewodzi impulsy elektryczne w sercu. Umożliwia utrzymanie jego właściwego rytmu. [1] [2]

Oczywiście trzeba też omówić wpływ potasu na ciśnienie krwi. Powoduje on usuwanie nadmiaru sodu, co przekłada się na obniżenie ciśnienia. W procesie utrzymywania prawidłowego ciśnienia ważne jest też to, że potas działa rozluźniająco na ściany naczyń krwionośnych. [2] [6]

Potas a układ nerwowy

Potas reguluje przewodnictwo nerwowe, przez co wpływa na pracę układu nerwowego. [1] [2]

Ile potasu potrzebujemy dziennie? Normy i zapotrzebowanie

Zapotrzebowanie na potas w porównaniu z innymi składnikami jest dość wysokie. Nie jest ono takie samo przez całe życia. Zmienia się wraz z wiekiem. Organizm może też potrzebować więcej potasu w określonych sytuacjach jak np. przy dużym wysiłku fizycznym lub podczas zatrucia pokarmowego.

Zapotrzebowanie na potas u dorosłych

Ile potasu dziennie potrzebuje dorosły człowiek? 3500mg potasu na dobę powinno wystarczyć, aby utrzymać prawidłowe ciśnienie krwi, funkcjonowanie mięśni i układu nerwowego. Choć można się spotkać z rekomendacjami, że dzienne spożycie potasu powinno wynosić około 4700mg. [2] [6]

Zapotrzebowanie na potas u dzieci i młodzieży

U dzieci i młodzieży zapotrzebowanie na potas jest różne: [2]

• niemowlęta od 6. do 12. miesiąca życia: 750mg

• dzieci od 1. do 3. roku życia: 800mg

• dzieci od 4. do 6. roku życia: 1100mg

• dzieci od 7. do 9. roku życia:1800mg

• dzieci od 10. do 12. roku życia: 2400mg

• młodzież od 13. do 18. roku życia: 3000-3500mg

Zwiększone zapotrzebowanie na potas w ciąży i w czasie karmienia piersią

Zasadniczo w okresie ciąży zapotrzebowanie na potas się nie zmienia. Jest takie samo jak w ogólnej populacji osób dorosłych. Nieco wyższe jest w okresie laktacji i wynosi 4000mg (według niektórych wskazań nawet powyżej 5000mg). [2]

Zwiększone zapotrzebowanie u sportowców i osób aktywnych fizycznie

Podczas wysiłku fizycznego, zwłaszcza podczas intensywnych treningów ciało traci z potem mnóstwo wody i elektrolitów. Należy wówczas uzupełnić te niedobory. Można jeść więcej produktów bogatych w potas lub rozpocząć suplementację.

Niedobór potasu (hipokaliemia) – przyczyny

Niedobór potasu określany jest jako hipokaliemia. To stan, gdy stężenie potasu we krwi spada poniżej 3,5mmol/l. Do niedoboru może dochodzić z różnych przyczyn. [3] [5]

Diety ubogie w potas i niedożywienie

Osoby, które nie dbają o zróżnicowaną i zbilansowaną dietę, są narażone na niedobór. Problemem jest głównie zbyt niska podaż świeżych owoców i warzyw oraz dieta bogata w żywność wysokoprzetworzoną i sód. Czynnikiem ryzyka jest nadużywanie alkoholu. U osób niedożywionych hipokaliemia jest bardzo częstym następstwem. [1] [3] [5]

Biegunki i wymioty jako częsta przyczyna utraty potasu

Elektrolity „uciekają” z organizmu w zastraszającym tempie, gdy dopadnie nas silna biegunka lub wymioty. Na szczęście ich szybkie uzupełnienie pozwala uniknąć problemów zdrowotnych. [3] [5]

Leki moczopędne i inne leki obniżające poziom potasu

Wiele leków może zmniejszać poziom potasu w organizmie. Hipokaliemia jest częsta u osób, które przyjmują leki moczopędne (diuretyki pętlowe i tiazydowe), gdyż wypłukują one potas z organizmu. Niedobór potasu jest skutkiem ubocznym nadużywania preparatów przeczyszczających i leków wspierających odchudzanie. Niekorzystnie na stężenie potasu wpływają leki hormonalne i leki rozszerzające oskrzela (beta-2-mimetyki). [3] [5]

Nadmierny wysiłek fizyczny i nadmierna potliwość

Wszystkie sytuacje prowokujące nadmierną potliwość nasilają utratę potasu przez skórę. Sprzyja temu obfite pocenie się w upale dni lub w trakcie wysiłku fizycznego. [1]

Choroby nerek i zaburzenia hormonalne a niedobór potasu

Omawiając przyczyny hipokaliemii, trzeba wspomnieć o zależności potas a choroby nerek. Choroby nerek częściej wywołują nadmiar potasu. Jest jednak kilka, w przebiegu których wydalanie potasu wraz z moczem jest zwiększone. Mowa o zespole Barttera i zespole Gitelmana. [3] [5]

Częściej niedobór potasu wynika z chorób nadnerczy jak zespół Conna (pierwotny hiperaldosteronizm) i zespół Cushinga. W zespole Conna przez wysoki poziom aldosteronu nerki zatrzymują sód i wydalają potas. U chorych na zespół Cushinga spadek potasu we krwi jest efektem nadmiaru kortyzolu. [3] [5]

Objawy niedoboru potasu, czyli jak rozpoznać hipokaliemię?

Jak wygląda kwestia niedobór potasu objawy? Przy niewielkim spadku poziomu potasu organizm wcale nie musi dawać żadnych oznak. Im bardziej dotkliwy jest niedobór potasu, tym dolegliwości stają się bardziej odczuwalne. Zazwyczaj obejmują one nieprawidłowości w obrębie serca i układu nerwowego oraz ze strony mięśni. [3] [5]

Skurcze i osłabienie mięśni

Dość częstym i typowym objawem są drżenia i bolesne skurcze mięśni, głównie dotyczą one łydek. Siła mięśniowa słabnie. Przy niedoborach potasu człowiek szybko się męczy. Duży niedobór wywołuje porażenie mięśni. W niektórych przypadkach mogą występować problemy z oddychaniem i duszności. [3] [5]

Zaburzenia rytmu serca i kołatanie serca

Serce „cierpi” z powodu niedoboru potasu. Pojawia się arytmia. Bicie serca jest niemiarowe. Często występuje wrażenie kołatania serca. Niepokojące jest uczucie chwilowego zatrzymywania akcji serca oraz przeskakiwania serca. [3] [5]

Zmęczenie, senność i problemy z koncentracją

Charakterystyczne są objawy ogólne. Niedobór potasu może powodować przewlekłe zmęczenie i spadek energii oraz apatię i senność. Zazwyczaj pojawiają się również problemy z koncentracją. [3]

Drętwienie i mrowienie kończyn

Pojawiają się parestezje, czyli mrowienie i drętwienie kończyn. Są one konsekwencją zaburzenia impulsów nerwowo-mięśniowych. [3]

Zaparcia i inne objawy ze strony układu pokarmowego

Przez niedobór potasu „szwankuje” układ pokarmowy. Perystaltyka jelit zwalnia. Problemem są wzdęcia i zaparcia. [3]

Nadmiar potasu (hiperkaliemia) – przyczyny

Niedobór potasu jest poważnym stanem wywołującym wiele dokuczliwych dolegliwości. Rozwiązaniem w takiej sytuacji jest zwiększona podaż tego składnika w diecie oraz preparaty potasu. Nie można jednak „ładować” w siebie nieograniczonej ilości potasu. Jego nadmiar również jest groźny, a nawet groźniejszy. Hiperkaliemia może też mieć inne przyczyny, np. choroby i stosowanie niektórych leków. Mówi się o niej, gdy poziom potasu we krwi przekracza 5,5mmol/l. [4] [5]

Niewydolność nerek jako główna przyczyna hiperkaliemii

Problemy z nerkami mogą być przyczyną zarówno niedoboru, jak i nadmiaru potasu. Hiperkaliemia może być konsekwencją ostrej i przewlekłej choroby nerek. Wskutek niewydolności nerek zaburzona jest ich funkcja filtracji. Potas nie jest prawidłowo usuwany wraz z moczem i gromadzi się w organizmie. [1] [4] [5]

Nadmierna, niekontrolowana suplementacja potasu

Nieprawidłowa suplementacja potasu zbyt wysokimi dawkami może doprowadzić do groźnego nadmiaru. Nie powinno się jednocześnie stosować suplementów i leków z potasem oraz znacząco zwiększać jego podaży w diecie bez jakiejkolwiek kontroli. [1] [4]

Leki zwiększające poziom potasu we krwi

Różne leki mogą powodować wzrost stężenia potasu we krwi. Są to głównie leki na nadciśnienie, które ograniczają wydalanie potasu, czyli sartany i inhibitory ACE. Choć wyżej była mowa o kwestii potas a leki moczopędne, to trzeba do niej wrócić. Niektóre diuretyki zwiększają wydalanie potasu, inne go oszczędzają. Tym samym takie substancje jak eplerenon, amiloryd, spironolakton mogą wywoływać hiperkaliemię. Zagrożeniem są również niesteroidowe leki przeciwzapalne. [1] [4] [5]

Choroby endokrynologiczne a nadmiar potasu

Zaburzenia pracy nadnerczy mogą wpływać na gromadzenie się potasu. Największe znaczenie ma tu niedobór aldosteronu. Bez niego nerki zatrzymują potas, mimo że powinny go wydalać. Hipoaldosteronizm może być wrodzony lub nabyty. Do niedoboru tego hormonu dochodzi w chorobie Addisona (przewlekła niedoczynność kory nadnerczy). [4]

Objawy nadmiaru potasu, czyli jak rozpoznać hiperkaliemię?

Podobnie jak przy niedoborze niewielki nadmiar nie musi wcale wywoływać dolegliwości? Gdy dochodzi do szybkiego wzrostu jego poziomu, oznak hiperkaliemii nie da się przeoczyć. Co można powiedzieć w temacie nadmiar potasu objawy? [4]

Osłabienie mięśni i mrowienie – podobieństwo do objawów niedoboru

Czasem hiperkaliemia objawia się podobnie do hipokaliemii. Może to utrudniać rozpoznanie. Pojawia się słabość mięśni, która może przejawiać się np. trudnościami ze wstawaniem. Występuje również drętwienie i mrowienie kończyn dolnych i górnych. Znaczący nadmiar potasu może powodować porażenie mięśni (nawet mięśni oddechowych). [4]

Zaburzenia rytmu serca i ryzyko zatrzymania akcji serca

Przy za wysokim poziomie potasu we krwi może dojść do zaburzenia pracy układu krążenia. Do objawów hiperkaliemii zalicza się kołatanie serca, jego niemiarowy rytm oraz bradykardię (wolne bicie serca). Może dochodzić do migotania komór, a nawet do zatrzymania akcji serca. [4] [5]

Nudności i inne objawy towarzyszące

Mogą pojawić się bóle brzucha i nudności oraz senność i ogólne zmęczenie, a także problemy z oddychaniem. [4]

Dlaczego nadmiar potasu bywa groźniejszy niż niedobór?

Niedobór potasu jest groźny, ale jego nadmiar jest groźniejszy. W przypadku niedoboru objawy dolegliwości rozwijają się powoli. Za wysoki poziom potasu we krwi sprawia, że następuje gwałtowne zaburzenie przewodzenia impulsów elektrycznych w sercu. Może to spowodować zatrzymanie akcji serca i zgon. [4] [5] [7]

Diagnostyka – jak sprawdzić poziom potasu w organizmie?

Do sprawdzania poziomu potasu we krwi wykorzystuje się proste badanie próbki krwi. Wystarczy zgłosić się na czczo do laboratorium. Test można wykonać prywatnie (odpłatnie) lub ze skierowania lekarza. Norma wynosi: 3,5-5mmol/l. Zamiast badania tylko poziomu potasu można wykonać jonogram. To badanie stężenia elektrolitów we krwi (potas, wapń, magnez, sód, chlorki). [5]

Naturalne źródła potasu w diecie

Potas w diecie można uzupełniać, jedząc głównie produkty roślinne. Zawierają one więcej tego składniki niż produkty odzwierzęce. Chociaż oczywiście im bardziej zróżnicowana dieta, tym lepiej. [1] [2]

Warzywa bogate w potas – ziemniaki, pomidory, szpinak, brokuły

Dieta roślinna jest doskonałym sposobem na zapewnienie organizmowi prawidłowej ilości potasu. Potas w warzywach i owocach jest dobrze przyswajalny. Najlepsze źródła to: [1] [2]

• ziemniaki (gotowane i pieczone w mundurkach)

• bataty

• pomidory i przygotowane z nich przetwory

• zielone warzywa liściaste, w tym szpinak i boćwina

• brokuły

• buraki

Owoce bogate w potas – banany, awokado, suszone morele

Codzienna dieta musi też zawierać określone owoce. Głównie świeże, ale i suszone: [1]

• banany

• kiwi

• pomarańcze

• awokado

• suszone śliwki, morele, figi, rodzynki

Rośliny strączkowe, kasze i orzechy jako źródło potasu

Jako produkty bogate w potas wymienia się rośliny strączkowe, nasiona i orzechy jak: [1]

• soja

• fasola (biała, czerwone)

• soczewica

• ciecierzyca

• migdały, pistacje

• pestki dyni

• nasiona słonecznika

Potas znajdziemy też w gorzkiej czekoladzie i kakao.

Ryby i mięso a zawartość potasu

Choć produkty odzwierzęce są uznawane za uboższe w potas, nie powinno ich zabraknąć w diecie. Źródłem potasu jest m.in.: [1]

• mięso (np. wołowina, wieprzowina, drób)

• ryby (np. wędzona makrela, łosoś)

• owoce morza (np. małże)

• mleko krowie

• jogurt naturalny, maślanka, twaróg

Suplementacja potasu – zasady dawkowania

Jak powinna wyglądać suplementacja potasu? Co zrobić, aby była skuteczna i bezpieczna? Ze względu na duże ryzyko powikłań związanych z nadmiarem potasu nie należy na własną rękę stosować preparatów o wysokiej zawartości potasu. Zalecane jest, aby chęć suplementacji skonsultować z lekarzem. U osób zdrowych zazwyczaj całkowicie wystarczająca jest dobrze zbilansowana dieta. [1] [4] [5]

Kiedy warto rozważyć suplementy z potasem?

Zasadniczo preparaty potasu są wskazane do stosowania w przypadku niedoboru potwierdzonego badaniami. Suplementacja potasu jest uzasadniona zawsze wtedy, gdy doszło do utraty elektrolitów podczas biegunek i wymiotów. Profilaktycznie jest zalecana u osób ze zwiększonym zapotrzebowaniem, czyli głównie u sportowców i osób aktywnych fizycznie. [3] [5]

Formy potasu w suplementach – chlorek, cytrynian, glukonian

Nie każda forma potasu jest równie wartościowa. Jak wybrać najlepszy potas? Najlepsze, ponieważ najlepiej przyswajalne, są postaci organiczne jak np. cytrynian i glukonian. Cytrynian ma bardzo dobrą biodostępność. Ogromną zaletą glukonianu jest to, że jest łagodny dla żołądka. Bardzo często w preparatach można spotkać chlorek potasu. Jest to postać nieorganiczna, zazwyczaj jest wykorzystywana w tabletkach o przedłużonym uwalnianiu.

Jak dawkować potas w tabletkach i kapsułkach?

Dawkowanie potasu powinno być dostosowane do indywidualnych potrzeb. Najlepiej wykonać badania na poziom elektrolitów we krwi. Jeśli chcemy po prostu profilaktycznie stosować preparaty potasu, np. przy nasilonym poceniu, trzeba je przyjmować zgodnie z zaleceniami producenta. Suplementy diety w postaci kapsułek i tabletek należy przyjmować podczas posiłku lub bezpośrednio po jego zakończeniu. Należy je popić dużą ilością wody. [3] [5]

Potas w połączeniu z magnezem i witaminą B6

Trio potas, magnez i witamina B6 często jest wykorzystywane w preparatach dla osób, które chcą wspomóc układ mięśniowy i nerwowy. Witamina B6 poprawia wchłanianie magnezu i potasu. Magnez jest potrzebny do utrzymania potasu wewnątrz komórek. [3]

Potas można też łączyć z innymi witaminami i minerałami. W aptekach można kupić multiwitaminy, które zawierają potas oraz kompleks witamin jak witaminy z grupy B, witamina C, witamina D. Potas można też znaleźć w kombinacji z pozostałymi elektrolitami jak magnez, sód i wapń.

Środki ostrożności i przeciwwskazania przy suplementacji potasu

Przeciwwskazaniem do suplementacji potasu jest hiperkaliemia, a także niewydolność nerek oraz niewydolność kory nadnerczy. Szczególną ostrożność trzeba zachować u osób, które przyjmują leki (zwłaszcza leki moczopędne oszczędzające potas, leki na nadciśnienie), osób z wrzodami żołądka oraz osób z zaburzeniami rytmu serca (więcej o arytmii można znaleźć tu: Czego unikać przy arytmii serca). W powyższych sytuacjach trzeba bezwzględnie skonsultować się z lekarzem. [1] [4] [5]

Jeśli nie ma ku temu wskazań, niepotrzebna jest suplementacja potasu. Wystarczy zadbać o jego właściwą podaż w diecie. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości lub występowania niepokojących objawów należy się zgłosić do lekarza i wykonać badanie poziomu potasu we krwi. [1] [2]

Kiedy zaburzenia poziomu potasu wymagają pilnej pomocy lekarskiej?

Skrajne wyniki badań poziomu potasu wymagają pilnej interwencji. Niebezpieczny jest poziom poniżej 2,5mmol/l lub powyżej 6,5mmol/l. Na numer alarmowy trzeba zadzwonić, gdy pojawią się silne kołatania serca lub zaburzenia rytmu serca, duszność, ból w klatce piersiowej, omdlenia, nagły spadek siły mięśniowej, zaburzenia świadomości. [3] [5] [7]

Wpływ potasu na ciśnienie krwi, pracę serca i na mięśnie jest ogromny. Od tego, czy będziemy go dostarczać do organizmu we właściwej ilości, wiele zależy. Suplementacja potasu nie jest potrzebna każdemu. Wystarczy w codziennej diecie zawrzeć produkty bogate w potas i bez problemu można zrealizować dzienne zapotrzebowanie na ten składnik. [1] [2] [6]

FAQ

Ile potasu dziennie potrzebuje dorosły człowiek?

EFSA przyjmuje dla osób dorosłych odpowiednie spożycie potasu na poziomie 3500mg dziennie. Taka sama wartość dotyczy kobiet w ciąży, natomiast dla kobiet karmiących EFSA wskazuje 4000mg dziennie. [2]

Jakie są najczęstsze objawy niedoboru potasu?

Łagodna hipokaliemia może nie powodować objawów. Przy większym niedoborze mogą pojawić się osłabienie i skurcze mięśni, zmęczenie, zaparcia oraz kołatanie serca. Ciężka hipokaliemia może prowadzić do groźnych zaburzeń rytmu serca i osłabienia mięśni oddechowych. [3] [5]

Czy można brać potas codziennie?

U zdrowych osób z prawidłową funkcją nerek zapotrzebowanie zwykle najlepiej pokrywać dietą. Codzienna suplementacja nie powinna być rozpoczynana bez potrzeby, szczególnie przy chorobach nerek lub lekach zwiększających stężenie potasu, ponieważ może dojść do hiperkaliemii. [1] [4]

Czy potas można łączyć z magnezem?

Niedobór magnezu może utrudniać wyrównanie hipokaliemii, dlatego przy stwierdzonym niedoborze potasu lekarz może zalecić także ocenę poziomu magnezu. Samodzielne stosowanie większych dawek elektrolitów nie zastępuje badań i ustalenia przyczyny zaburzeń. [3]

Kto powinien szczególnie uważać na suplementy potasu?

Szczególną ostrożność powinny zachować osoby z przewlekłą chorobą nerek, niewydolnością nadnerczy oraz pacjenci przyjmujący leki zwiększające poziom potasu, m.in. inhibitory ACE, sartany i diuretyki oszczędzające potas. [1] [4]

Jaki poziom potasu może wymagać pilnej pomocy?

Ciężka hipokaliemia około 2,5mmol/l lub niższa wymaga pilnej oceny, szczególnie przy objawach nerwowo-mięśniowych lub zmianach w EKG. UK Kidney Association klasyfikuje hiperkaliemię od 6,5mmol/l jako ciężką i wymagającą pilnej oceny szpitalnej. [5] [7]

Jakie produkty są dobrym źródłem potasu?

Dobrymi źródłami potasu są m.in. ziemniaki, warzywa liściaste, pomidory, banany, suszone owoce, soczewica, fasola, soja, orzechy, mleko, jogurt, mięso i ryby. [1]

Źródła

1. [1] NIH Office of Dietary Supplements: Potassium - Health Professional Fact Sheet
2. [2] EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies. Dietary reference values for potassium
3. [3] Castro D., Sharma S. Hypokalemia. StatPearls
4. [4] Simon L.V., Rout P. Hyperkalemia. StatPearls
5. [5] Kim M.J., Valerio C., Knobloch G.K. Potassium Disorders: Hypokalemia and Hyperkalemia. American Family Physician
6. [6] World Health Organization: Increasing potassium intake to reduce blood pressure and risk of cardiovascular diseases in adults
7. [7] UK Kidney Association: Treatment of Acute Hyperkalaemia in Adults - Clinical Practice Guideline