Czym jest bakteriomocz?

mgr farm. Jarosław Buczarski

Mocz u zdrowego człowieka jest płynem jałowym. Jeśli zostaną w nim wykryte bakterie, to wówczas mówimy o bakteriomoczu. Towarzyszyć temu mogą objawy takie jak pieczenie podczas mikcji lub częstomocz. O czym może świadczyć bakteriomocz? Kto jest najbardziej narażony na bakteriurię? Co należy zrobić, gdy badanie wykaże obecność bakterii w moczu?

Spis treści:

• Czym jest bakteriomocz?
• Przyczyny bakteriomoczu
• Objawy bakteriomoczu – jak go rozpoznać?
• Kto jest najbardziej narażony na bakteriomocz?
• Diagnostyka bakteriomoczu
• Leczenie bakteriomoczu
• Jak zapobiegać bakteriomoczowi?

Czym jest bakteriomocz?

Czym jest bakteriomocz? Bakteriomocz to inaczej bakteriuria. Jest to stan, gdy podczas badania próbki moczu zostanie w nim stwierdzona obecność bakterii. Kluczowe jest, aby wiedzieć, że mocz w warunkach fizjologicznych jest jałowy, a obecność w nim bakterii świadczy o problemach, w tym o zakażeniu układu moczowego, np. o zapaleniu pęcherza moczowego, zapaleniu cewki moczowej, odmiedniczkowym zapaleniu nerek.

Wyróżnia się dwa rodzaje bakteriomoczu: objawowy i bezobjawowy:

• bakteriomocz objawowy - w jego przypadku pojawiają się różnego rodzaju objawy jak np. pieczenie i ból podczas oddawania moczu, częstomocz, bóle w podbrzuszu. Taki stan wymaga odpowiedniego leczenia.
• bakteriomocz bezobjawowy - mimo obecność bakterii w moczu nie występują żadne objawy. Najczęściej nie wdraża się leczenia, chyba że bakteriuria dotyczy kobiet w ciąży i osób, u których mają być wykonane zabiegi urologiczne.

Wyróżnia się także bakteriomocz znamienny. Mówi się o nim, gdy w moczu wykryto określoną liczbę minimalną żywych bakterii:

• znamienny bakteriomocz u kobiety z objawami infekcji: ≥ 103 (1000) CFU/ml
• znamienny bakteriomocz u mężczyzny i osób bez objawów: ≥ 10⁵ (100000) CFU/ml

Znamienny bakteriomocz bezobjawowy u kobiet stwierdza się, gdy dwie próbki wskażą ≥ 10⁵ (100000) CFU/ml, natomiast u mężczyzn wystarczy jedna próbka.

Przyczyny bakteriomoczu

Skąd się biorą bakterie w moczu? Zazwyczaj dochodzi do tego, gdy patogeny przedostają się do układu moczowego z przewodu pokarmowego. Jakie są inne przyczyny bakteriomoczu? Kto jest najbardziej narażony na wystąpienie bakteriurii?

Najczęstsze bakterie odpowiedzialne za bakteriomocz – E. coli i inne

Bakteriomocz jest najczęściej związany z obecnością w moczu bakterii Escherichia coli (E. coli) – są to bakterie, które naturalnie występują w przewodzie pokarmowym. Rzadziej bakteriuria jest wywoływana przez bakterie m.in. Klebsiella pneumoniae, Proteus mirabilis, Enterobacter, Enterococcus, Staphylococcus saprophyticus.

Jak bakterie dostają się do układu moczowego?

W większości przypadków jako przyczyny bakteriomoczu wskazuje się bakterie, które bytują w jelicie grubym. W jaki sposób dostają się one do moczu? Bakterie mogą trafić do cewki moczowej i następnie do dróg moczowych bezpośrednio z okolic odbytu (tzw. zakażenie drogą wstępującą) – taka sytuacja ma miejsce przede wszystkim u kobiet.

Możliwą przyczyną bakteriurii jest zaleganie moczu. Zbyt rzadkie opróżnianie pęcherza sprzyja namnażaniu się chorobotwórczych drobnoustrojów. Bakterie mogą też wnikać do układu moczowego u osób cewnikowanych.

Należy również wspomnieć, że obecność bakterii w moczu może być skutkiem przedostania się ich do układu moczowego z innych zainfekowanych miejsc w organizmie (np. w przypadku zapalenia wsierdzia, zakażenia gronkowcem złocistym, sepsy). Jest to tzw. droga krwiopochodna.

Czynniki zwiększające ryzyko bakteriomoczu

Do przenoszenia się bakterii do układu moczowego przyczynia się nieprawidłowa higiena i niektóre nawyki, czyli:

• podcieranie się w kierunku od tyłu do przodu
• brak higieny przed i po stosunku płciowym (podczas stosunku bakterie mogą się przemieszczać do cewki moczowej)
• stosowanie krążków dopochwowych
• noszenie bardzo obcisłej bielizny, noszenie stringów
• rzadkie oddawanie moczu lub nawykowe wstrzymywanie moczu

Do czynników zwiększających ryzyko bakteriomoczu zalicza się także:

• cewnikowanie pęcherza moczowego
• niepełne opróżnianie pęcherza wynikające np. z wad anatomicznych, zwężenia cewki moczowej, kamicy nerkowej
• cukrzycę – wysoki poziom cukru sprzyja namnażaniu się bakterii

Znamienny bakteriomocz u mężczyzny bardzo często wynika z nieprawidłowości w obrębie prostaty, np. przerostu gruczołu krokowego lub zakażenia gruczołu krokowego.

Objawy bakteriomoczu – jak go rozpoznać?

Jakie są najczęstsze objawy bakteriomoczu? Głównie są to dolegliwości ze strony układu moczowego, choć w poważniejszych przypadkach mogą pojawić się także dodatkowe objawy.

Pieczenie i ból podczas oddawania moczu

Bardzo charakterystycznym objawem jest pieczenie i ból podczas mikcji. Ból często ma charakter kłujący.

Częste parcie na pęcherz i częstomocz

Uciążliwym objawem jest naglące parcie na pęcherz oraz częstomocz – oznacza to, że podczas infekcji bardzo często pojawia się pilna potrzeba oddania moczu – zwykle w niewielkiej ilości. Może temu towarzyszyć uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza.

Zmiana wyglądu i zapachu moczu

Bakterie w moczu mogą powodować zmianę wyglądu oraz zapachu moczu. Staje się on mętny, ciemniejszy i nieprzyjemnie pachnie – jego zapach określa się jako rybi. Czasem widoczny w moczu jest śluz lub krew.

Ból w podbrzuszu i okolicy lędźwiowej

U niektórych osób pojawia się ból zlokalizowany w podbrzuszu oraz okolicy lędźwiowej. Takie objawy bakteriomoczu mogą oznaczać, że infekcja rozszerzyła się na górne drogi moczowe.

Gorączka i dreszcze – sygnał alarmowy

O zaawansowanym stopniu infekcji świadczy również gorączka i dreszcze, a także ogólne osłabienie oraz nudności i wymioty.

Należy jeszcze powiedzieć, że bakteriomocz u dzieci – zwłaszcza niemowląt i małych dzieci – bardzo często objawia się niespecyficznie. Pojawia się gorączka, rozdrażnienie, wymioty i biegunka. U starszych dzieci objawy są podobne jak u dorosłych, dodatkowo może nawrócić problem moczenia nocnego.

Kto jest najbardziej narażony na bakteriomocz?

Płeć jest jednym z najistotniejszych czynników ryzyka bakteriomoczu. Częściej stwierdza się bakteriomocz u kobiet i dziewcząt. Jest to związane z anatomią – u kobiet cewka moczowa jest krótka, ponadto znajduje się w niewielkiej odległości od odbytu, skąd bakterie mogą łatwo przedostać się do układu moczowego.

U kobiet trzeba też zwrócić uwagę jeszcze na dwie kwestie – menopauzę i ciążę. Z wiekiem ryzyko, że u kobiet pojawią się bakterie w moczu, rośnie, gdyż w okresie przekwitania zmienia się flora bakteryjna pochwy, przez co naturalne mechanizmy obronne są mniej skuteczne.

Natomiast bakteriomocz w ciąży wynika z tego, że zmienia się pH moczu, a wskutek działania hormonów słabnie napięcie mięśniowe dróg moczowych. Dodatkowo rosnący brzuch uciska na pęcherz. Wszystko to sprawia, że bakterie szybciej się namnażają.

Ponadto na bakteriurię bardziej narażone są osoby z założonym cewnikiem w pęcherzu (u osób przewlekle cewnikowanych często pojawia się bakteriomocz bezobjawowy), a także osoby chore na cukrzycę oraz osoby z obniżoną odpornością (np. stosujące leki immunosupresyjne). Charakterystyczny jest także bakteriomocz u seniorów.

Diagnostyka bakteriomoczu

Podstawowymi badaniami w diagnostyce bakteriomoczu są: badanie ogólne moczu oraz posiew z antybiogramem. Badanie ogólne moczu może wykryć w próbce bakterie (np. pojedyncze lub liczne), a także wzrost liczby leukocytów, które świadczą o toczącym się stanie zapalnym. Warto podkreślić, że w sytuacji, gdy podczas takiego badania zostaną wykryte bakterie w moczu, konieczna jest dalsza diagnostyka.

Najważniejszym badaniem jest posiew moczu z antybiogramem. Test ten pozwala dokładnie określić, ile żywych bakterii znajduje się w 1ml moczu, a także to jakie są to bakterie i czy są wrażliwe na leki.

Często zdarza się, że wykrycie bakterii w moczu jest związane z zanieczyszczeniem próbki podczas jej nieprawidłowego pobierania, dlatego kluczowe jest to, aby próbkę zebrać we właściwy sposób! O czym trzeba pamiętać? W aptece należy kupić odpowiedni pojemnik na moczu – do posiewu koniecznie sterylny, do ogólnego badania moczu może być niesterylny.

Przed pobraniem próbki należy umyć ręce oraz okolice narządów płciowych ciepłą wodą z mydłem, następnie należy je osuszyć jednorazowym ręcznikiem papierowym. Najlepszy do badań jest pierwszy poranny mocz. Bardzo ważne jest to, aby próbkę pobrać ze środkowego strumienia moczu. Próbkę należy jak najszybciej dostarczyć do laboratorium.

Leczenie bakteriomoczu

Czy bakteriomocz zawsze wymaga leczenia. Objawowy – zawsze! Bakteriomocz bezobjawowy zwykle nie musi być leczony. Wyjątek stanowią kobiety w ciąży, osoby z obniżoną odpornością oraz osoby przed zabiegami urologicznymi. Infekcję i bakteriomocz w ciąży trzeba leczyć, gdyż istnieje ryzyko rozwoju odmiedniczkowego zapalenia nerek, a także przedwczesnego porodu.

Jak wygląda leczenie bakteriomoczu? Po określeniu, jakie bakterie znajdują się w moczu, lekarz dobiera odpowiednie leki – antybiotyki lub chemioterapeutyki. Zazwyczaj jest to fosfomycyna, piwmecylina, nitroksolina lub furazydyna. Warto dodać, że furazydynę można kupić w aptekach bez recepty, np. Apteo Med Furagina Forte lub neoFuragina Max.

Ważne jest to, aby ściśle przestrzegać zaleceń lekarza i doprowadzić terapię do końca. Nie wolno jej przerywać zaraz po ustąpieniu objawów, gdyż może dojść do nawrotu.

Leczenie bakteriomoczu można wspomagać, aby zwiększyć skuteczność terapii. Przede wszystkim konieczne jest zwiększenie spożycia płynów – należy pić minimum 2-3 litry wody dziennie. Przyspieszy to usuwanie bakterii z układu moczowego. Dodatkowo zaleca się stosować leki i suplementy diety na stan zapalny układu moczowo-płciowego zawierające m.in. żurawinę i D-mannozę.

Jeśli chodzi o leki i suplementy na schorzenia układu moczowo-płciowego, to jako wsparcie dla terapii można też stosować preparaty i napary ziołowe, np. z liści pokrzywy, ziela skrzypu polnego, liści mącznicy lekarskiej, liści borówki brusznicy, korzenia pietruszki i ziela nawłoci.

Jak zapobiegać bakteriomoczowi?

Czy można zapobiegać bakteriomoczowi? Tak, jest na to kilka prostych sposobów. Przeciwdziałają one namnażaniu się bakterii w drogach moczowych oraz zwiększają wypłukiwanie chorobotwórczych drobnoustrojów.

Odpowiednie nawodnienie organizmu

Najważniejszym nawykiem, który trzeba wprowadzić, jest picie odpowiedniej ilości wody. Zwykle wskazane jest picie przynajmniej 2 litrów płynów dziennie. Dzięki właściwemu nawodnieniu mikcje są częstsze i bakterie są w naturalny sposób wypłukiwane.

Higiena intymna jako podstawa profilaktyki

Należy utrzymywać prawidłową higienę intymną. Przede wszystkim trzeba się podcierać i podmywać od przodu do tyłu. Do mycia należy używać łagodne, hipoalergiczne płyny do higieny intymnej, które wspierają fizjologiczne pH i naturalny mikrobiom.

Unikanie wstrzymywania moczu

Trzeba regularnie opróżniać pęcherz, gdyż wstrzymywanie moczu sprzyja nadmiernemu namnażaniu się bakterii.

Dieta i suplementacja wspierająca układ moczowy

Wcześniej wspomniane preparaty z żurawiną i D-mannozą można stosować także profilaktycznie. Działają one tak, że utrudniają bakteriom przyleganie do ścian dróg moczowych. W porozumieniu z lekarzem można także stosować probiotyki, aby zadbać o mikroflorę jelit i okolic intymnych.

W codziennej diecie warto uwzględniać naturalne probiotyki, np. kiszonki i fermentowane produkty mleczne, a także produkty bogate w zdrowe tłuszcze, które działają przeciwzapalnie. Można pić napary o działaniu moczopędnym. Należy ograniczyć spożycie żywności i napojów, które podrażniają pęcherz i nasilają stan zapalny, czyli alkoholu, kofeiny, cukru i słodyczy, ostrych przypraw, żywności wysokoprzetworzonej.

Obecność bakterii w moczu określa się mianem bakteriuria lub bakteriomocz. Najczęściej tymi bakteriami są bakterie E. coli, które naturalnie występują w przewodzie pokarmowym. Czy bakteriomocz jest groźny? W przypadku objawowego przebiegu konieczne jest leczenie, bez odpowiedniej terapii może dojść do poważnych powikłań, np. urosepsy.

Autor wpisu: mgr farm. Jarosław Buczarski Farmaceuta z wykształcenia i zamiłowania, zwolennik rozszerzonej opieki farmaceutycznej. Zainteresowania: medycyna, chemia leków, zdrowie, opieka farmaceutyczna.