Domowe sposoby na odleżyny - jak wspierać leczenie i zapobiegać zmianom skórnym?

mgr farm. Aleksander Wojtala

Odleżyny to poważny problem u osób leżących i unieruchomionych. Nie od razu powstają na ciele głębokie rany i owrzodzenia. Pierwsze objawy są subtelne i prawdę mówiąc łatwe do przeoczenia. Tylko na początkowym etapie odleżyny można leczyć domowymi sposobami, później trzeba specjalistycznej pomocy. Warto więc wiedzieć, na co należy zwracać uwagę i jak wygląda leczenie domowe odleżyn? [1] [2]

Spis treści:

1. Jak rozpoznać pierwsze objawy odleżyn w domu?
2. Domowe sposoby zapobiegania odleżynom
3. Rola diety w profilaktyce i wspieraniu gojenia odleżyn
4. Domowa pielęgnacja skóry przy pierwszych objawach odleżyn (stopień 1)
5. Czego nie robić w domowej pielęgnacji odleżyn? Najczęstsze błędy
6. Kiedy domowe sposoby nie wystarczą? Kiedy odleżyna wymaga leczenia specjalistycznego?
7. FAQ
8. Źródła

Jak rozpoznać pierwsze objawy odleżyn w domu?

Odleżynami nazywamy uszkodzenia skóry oraz tkanek głębokich. Długi ucisk i tarcie zwłaszcza w połączeniu z wilgocią to przepis na powstawanie odleżyn. Wskutek ucisku odcięty jest dopływ krwi do tkanek. Nie dociera do nich tlen i składniki odżywcze. Czynnikiem ryzyka odleżyn jest unieruchomienie, wiek, osłabienie, niedożywienie, odwodnienie, cukrzyca i zaburzenia krążenia. [1] [2]

Zaczerwienienie, które nie blednie pod naciskiem – pierwszy sygnał

Po czym poznać, że proces tworzenia odleżyn właśnie się zaczął? Pierwszą oznaką jest trwałe zaczerwienienie skóry. Charakterystyczne jest to, że nie blednie ona po naciśnięciu jej palcem. Taki objaw wskazuje na niedokrwienie tego obszaru. Symptomatyczne jest też to, że skóra w rejonie zaczerwienia jest albo niepokojąco ciepła, albo niepokojąco zimna. Pacjent może też odczuwać ból, pieczenie i swędzenie. Czasem skóra jest obrzęknięta lub ma nieco zmienioną strukturę. [1] [2]

Miejsca na ciele najbardziej narażone na ucisk

Zazwyczaj odleżyny tworzą się w miejscach, gdzie wystające kości w największym stopniu naciskają na skórę i podłoże. Najczęściej spotyka się odleżyny u osoby leżącej, która jest unieruchomiona z powodu choroby, ciężkiego urazu i niepełnosprawności lub przeszła operację. Wówczas na uszkodzenia narażone są tkanki zlokalizowane w okolicy: [1] [2]

• kości krzyżowej i ogonowej

• łopatek

• tyłu głowy

• łokci

• pięt

• kostek

Długotrwałe leżenie w pozycji na boku sprzyja odleżynom w okolicy:

• stawu biodrowego

• stawów kolanowych

• bocznej strony kostki

• barków i ramion

• uszu

Na odleżyny narażone są także osoby poruszające się na wózku inwalidzkim. U nich zmiany pojawiają się zwykle na:

• guzach kulszowych

• kości ogonowej

• łopatkach

• tyłach ud

Kiedy zmiana skórna wymaga już interwencji lekarza, a kiedy wystarczy pielęgnacja domowa?

Zaawansowanie odleżyn dzieli się na cztery stopnie. Wyłącznie odleżyny pierwszego i drugiego stopnia można leczyć samodzielnie w domu: [1]

• stopień I: to początkowe stadium, gdy zaczerwienienie skóry nie blednie pod naciskiem, a skóra jest cała

• stopień II: dochodzi do powierzchownego uszkodzenia naskórka. Pojawia się pęcherz, niewielka ranka i lekki wysięk

Po pomoc medyczną trzeba się zgłosić, gdy zmiany zaczną się nasilać i pogłębiać:

• stopień III: rana jest głęboka, uszkodzeniu ulega cała skóra wraz z tkanką podskórną

• stopień IV: rana jest bardzo głęboka, widoczne są mięśnie i ścięgna. Rana może sięgać nawet do kości

Więcej szczegółowych informacji o odleżynach i stopniach ich zaawansowania można poczytać tu: Odleżyny. Czym są? Jak je leczyć? W jaki sposób im zapobiegać? oraz Martwica skóry – czym jest i jak ją leczyć?.

Domowe sposoby zapobiegania odleżynom

Niewiele osób zdaje sobie sprawę, że odleżyny powstają błyskawicznie! Do pierwszych nieodwracalnych uszkodzeń tkanek może dochodzić już po 2-3 godzinach ciągłego ucisku. Im gorszy stan zdrowia, tym proces ten jest szybszy. Dzieje się tak u osób starszych, osłabionych i niedożywionych.

U osób unieruchomionych i leżących trzeba obowiązkowo wdrażać działania profilaktyczne oraz kontrolować stan skóry. Jakie są najważniejsze zasady? [2] [3]

Regularna zmiana pozycji ciała – jak często i jak to robić?

Profilaktyka przeciwodleżynowa w domu opiera się na prostym zabiegu, jakim jest regularna zmiana pozycji ciała. Trzeba to robić przynajmniej co dwie godziny przez całą dobę. Oznacza to, że jest to konieczne również w nocy. Pozycje trzeba zmieniać naprzemiennie. Z pleców ciało należy obrócić na jeden bok, następnie znowu na plecy, a później na drugi bok. W pozycji bocznej ciało nie ma leżeć równo na boku. Powinno być odchylone pod kątem około 30 stopni.

Prawidłowe ułożenie ciała i odciążanie newralgicznych miejsc

Ciało w pozycji leżącej musi być odpowiednio ułożone i zabezpieczone, a newralgiczne miejsca muszą być we właściwy sposób odciążone. W pozycji na plecach stopy powinny być ułożone pod kątem prosty. Pod pięty należy położyć małą poduszkę. W pozycji siedzącej lub półsiedzącej niezwykle przydatne są specjalne poduszki przeciwodleżynowe. Ułożenie ciała na boku wymaga zaś podparcia pleców dużą poduszką. Poduszkę należy również włożyć między kolana i kostki. [3] [4]

Wybór odpowiedniego materaca i podkładów przeciwodleżynowych

Dobry materac przeciwodleżynowy to ogromna pomoc w profilaktyce tych zmian. Zmniejsza on nacisk na najbardziej narażone miejsca i wspiera prawidłowe krążenie w całym ciele. Na rynku są dostępne materace statyczne i aktywne. Materace statyczne (pasywne) są zrobione z pianki, mają specjalnie profilowaną powierzchnię, która pomaga rozkładać nacisk ciała na podłoże. Są one polecane głównie w profilaktyce i przy niskim ryzyku odleżyn. [1] [2]

Materace aktywne, czyli zmiennociśnieniowe wyposażone są w pompę, która na przemian pompuje i opróżnia poszczególne komory, co umożliwia ciągłą zmianę podparcia ciała. Do wyboru są materace bąbelkowe, które mają małe komory powietrzne. Wykorzystuje się je w profilaktyce, na początkowych etapach leczenia i głównie u pacjentów lżejszych. Materace rurowe są zbudowane z poprzecznych walców komorowych. Zapewniają najwyższy stopień ochrony. Są wskazane przy dużym ryzyku odleżyn, u osób z większą masą ciała oraz przy głębokich odleżynach. [1] [2]

Delikatna higiena skóry – jak myć i osuszać skórę osoby leżącej?

Domowe sposoby na odleżyny obejmują właściwie dopasowaną higienę i pielęgnację skóry. Do mycia należy używać łagodnych preparatów (bez mydła i substancji zapachowych, z pH 5,5) i ciepłej wody. Higienę ułatwiają miękkie, jednorazowe myjki. Skóry nie można mocno pocierać, należy ją przemywać delikatnie. Szczególną uwagę trzeba zwrócić na takie miejsca jak pachy, pachwiny, skóra pod biustem, fałdy skórne. [2] [6]

Bardzo ważnym etapem jest dokładne osuszenie skóry. Tak jak i przy myciu nie można mocno pocierać skóry. Miękki ręcznik należy punktowo przykładać do ciała i delikatnie dociskać, aby wchłonął wodę. Ciało należy myć partiami i od razu osuszać. [2] [6]

Nawilżanie skóry i ochrona przed wilgocią (nietrzymanie moczu, pocenie)

Bez właściwego nawilżania i ochrony skóry profilaktyka przeciwodleżynowa w domu nie jest kompletna. Wskazane są balsamy i kremy, które nawilżają, natłuszczają, poprawiają elastyczność naskórka i wzmacniają jego barierę hydrolipidową. Niezbędne są także preparaty barierowe. Chronią one skórę przed wilgocią przy potliwości oraz nietrzymaniu moczu. [2]

Unikanie tarcia i przesuwania ciała po pościeli

Podczas zmiany pozycji należy zachować ostrożność. Należy unikać tarcia i przesuwania ciała po pościeli. Wskazane jest stosowanie mat i podkładów ślizgowych. [2] [3]

Rola diety w profilaktyce i wspieraniu gojenia odleżyn

Działania zewnętrzne są podstawą profilaktyki i leczenia odleżyn. Jednakże skóra potrzebuje też wsparcia od wewnątrz. Należy jej dostarczać wraz z dietą substancji odżywczych. Zapotrzebowanie na niektóre składniki jest znacząco podwyższone, więc potrzebne będą też suplementy diety i inne preparaty apteczne. [2] [5]

Znaczenie odpowiedniej podaży białka

Białko jest absolutnie najważniejszym składnikiem w procesie regeneracji skóry. Pomaga w odbudowie jej zniszczonych komórek. Jego głównym źródłem w diecie jest chude mięso i ryby, jajka i nabiał. Zaleca się spożywać 1,5g białka na kilogram masy ciała. [5] [7]

Witamina C, cynk i inne składniki wspierające regenerację skóry

Dla płynnego przebiegu procesów regeneracji skóra wymaga większej ilości witamin i minerałów. Szczególnie ważna jest tu witamina C. Odpowiada ona za syntezę kolagenu. Podstawowego białka budulcowego skóry. Cynk i żelazo wpływają na przyspieszenie gojenia ran. Kwasy Omega-3 zapewniają działanie przeciwzapalne, a arginina wspiera odbudowę tkanek. Pomocne są też witaminy A i E oraz krzem. [5] [7]

Nawodnienie organizmu a kondycja skóry

Prawidłowe nawodnienie stanowi ważny punkt w profilaktyce i leczeniu odleżyn. Umożliwia utrzymanie dobrej kondycji skóry. Ma również ogromne znaczenie dla prawidłowego krążenia. [5]

Kiedy warto rozważyć preparaty wspomagające dietę?

W okresie rekonwalescencji organizm często potrzebuje więcej składników, niż można dostarczyć mu z jedzeniem. Suplementacja w skondensowanej formie zapewni mu „materiałów” niezbędnych do regeneracji i odbudowy skóry. Zaleca się wybierać preparaty tworzone z myślą o osobach z trudno gojącymi się ranami i odleżynami, np. RecoMed SKIN na odleżyny i rany x 10 saszetek. [5] [7]

Zwykle też u osób starszych, schorowanych lub po ciężkich urazach i operacjach apetyt jest osłabiony lub pojawiają się problemy z przyjmowaniem normalnych posiłków. Konieczne są wówczas preparaty typu nutridrink, najlepiej w wersji proteinowej.

Domowa pielęgnacja skóry przy pierwszych objawach odleżyn (stopień 1)

Zaobserwowanie pierwszych objawów odleżyn to sygnał alarmowy. Od tego, jakie działania zostaną podjęte, zależy co się stanie w ciągu najbliższych dni i tygodni. To jest moment, gdy wszystko można naprawić, trzeba tylko wiedzieć jak! Czym leczyć odleżyny w domowy sposób? [1] [2]

Preparaty łagodzące i ochronne – kiedy i jak stosować?

Jako najważniejszy domowy sposób na odleżyny wskazuje się wyeliminowanie długotrwałego ucisku poprzez zmiany pozycji ciała. Do tego trzeba właściwie pielęgnować skórę oraz stosować preparaty o działaniu łagodzącym i ochronnym, a także preparaty na rany. Czym przemywać odleżyny? Przy niewielkich otarciach naskórka można stosować preparaty z oktenidyną lub z nanosrebrem, np. Raniseptol spray 125ml. Przy nieco bardziej zaawansowanych pomocny może być Microdacyn 60 Hydrogel 250g oraz specjalistyczne opatrunki. [1] [2] [6]

Co pomaga na odleżyny? Jeśli skóra jest jedynie zaczerwieniona, a naskórek nie jest uszkodzony, to wtedy warto stosować preparaty z tlenkiem cynku, alantoiną lub pantenolem. Sprawdzą się też środki na bazie roślinnych wyciągów, np. z nagietka i rumianku jak Maść na odleżyny 130g. O wiele więcej porad na temat tego, jak leczyć odleżyny w domu można znaleźć w tekstach: Jaką wybrać dobrą maść na gojenie ran? oraz Co na otarcia ud, stóp czy pachwin? Domowe i apteczne sposoby.

Czego unikać przy pielęgnacji zaczerwienionej skóry?

Przeciwwskazane do aplikowania na zaczerwienioną skórę są wszelkiego rodzaju zasypki, preparaty z alkoholem oraz spirytus salicylowy i woda utleniona. Działają one wysuszająco i podrażniająco. W przypadku pojawienia się pęcherzy nie wolno ich przebijać! [1] [6]

Dlaczego nie należy masować zaczerwienionych miejsc?

Zaczerwienienie świadczy o tym, że tkanki są już uszkodzone. Oklepywanie lub masowanie tego miejsca prowadzi do pogłębiania tych uszkodzeń! [2]

Czego nie robić w domowej pielęgnacji odleżyn? Najczęstsze błędy

W wielu przypadkach domowe sposoby na odleżyny na piętach i innych miejscach na ciele są całkowicie wystarczające. Oczywiście są wskazane wyłącznie przy odleżynach pierwszego i lekkiego drugiego stopnia. Pomagają cofnąć zmiany oraz zapobiegają zaostrzaniu objawów. Ich skuteczność jest wysoka, ale tylko wtedy, gdy nie popełnia się błędów. Czego nie należy robić?

Stosowanie kółek i wałków pod uciskane miejsca

Kółka i wałki przeciwodleżynowe służą do odciążania miejsc narażonych na ucisk. Przez lata były one polecane dla osób unieruchomionych. Ostatnio wytyczne zostały zmienione. Odradza się stosowania tzw. kółek z dziurą np. pod pięty lub pośladki. Uważa się, że mogą one pogarszać stan niedokrwienia tkanek. [2] [3]

Zbyt rzadka zmiana pozycji

Niektórym się wydaje, że odleżyny nie zrobią się w ciągu jednej nocy, więc można sobie odpuścić kilka zmian pozycji. Takie myślenie jest jednym z błędów, który ma bardzo poważne konsekwencje. Wystarczą dwie godziny bezruchu, a czasem nawet mniej, żeby tkanki zaczęły ulegać uszkodzeniu.

Ignorowanie wilgotnej lub spoconej skóry

Skóra, która ma kontakt z przepoconą piżamą, przemoczoną bielizną lub pieluchą dużo szybciej ulega podrażnieniu i jest bardziej narażona na otarcia i owrzodzenia. Jakakolwiek wilgoć powinna być jak najszybciej eliminowana. Utrzymywanie skóry w suchości jest bardzo ważne w profilaktyce odleżyn. [2]

Samodzielne leczenie zaawansowanych ran bez konsultacji

Preparaty na rany, które da się kupić w aptece bez recepty, nie są przeznaczone do leczenia zaawansowanych zmian. Ich stosowanie na głębokie rany z odsłoniętymi mięśniami lub martwicą zamiast je leczyć, tylko pogarsza ich stan oraz wiąże się z ryzykiem ogólnoustrojowego zakażenia. [1] [2] [6]

Kiedy domowe sposoby nie wystarczą? Kiedy odleżyna wymaga leczenia specjalistycznego?

Naturalne sposoby na odleżyny są bardzo skuteczne. Ale niestety ich skuteczność ma swoje ograniczenia. Kończy się wraz z powstaniem na skórze głębokich ran. Stąd już krok od infekcji i martwicy skóry. Do objawów, które wymagają pilnej konsultacji lekarskiej, zalicza się m.in.: [1] [2] [6]

• głębokie rany z widoczną tkanką tłuszczową i mięśniami

• ropną wydzielinę o nieprzyjemnym zapachu

• obrzęk, mocne ocieplenie skóry i silne zaczerwienienie

• gorączkę i dreszcze

• ogólne osłabienie

• pojawienie się wewnątrz rany twardej lub mokrej czarnej tkanki

Leczenie domowe odleżyn w takim przypadku tylko pogarsza stan skóry. Tu trzeba specjalistycznej pomocy. Profesjonalnego oczyszczania rany, a nawet zabiegów chirurgicznych. [1] [6]

Odleżyny to bardzo poważny problem. Zaawansowane zmiany wymagają wielomiesięcznego leczenia. W dodatku wiążą się one z poważnymi powikłaniami, w tym z zajęciem sąsiadujących kości i stawów, a nawet z sepsą. Dlatego też tak ważna jest profilaktyka przeciwodleżynowa w domu! [1] [6]

FAQ

Jak wygląda odleżyna pierwszego stopnia?

Odleżyna pierwszego stopnia ma zachowaną ciągłość skóry, ale pojawia się miejscowe zaczerwienienie lub przebarwienie, które nie blednie pod naciskiem. Mogą występować również zmiany temperatury, twardości skóry albo ból. [1] [2]

Czy odleżynę można leczyć w domu?

Wczesne zmiany mogą być pielęgnowane w domu po odpowiednim rozpoznaniu i przy prawidłowym odciążaniu miejsca, pielęgnacji skóry oraz monitorowaniu rany. Otwarta rana, narastająca zmiana, martwica, wysięk lub cechy zakażenia powinny być ocenione przez personel medyczny. [1] [2]

Jak często zmieniać pozycję osoby zagrożonej odleżynami?

Nie ma jednej częstotliwości właściwej dla wszystkich. Aktualne wytyczne zalecają indywidualny plan zmiany pozycji uwzględniający ryzyko, stan skóry, mobilność, tolerancję oraz rodzaj materaca lub innej powierzchni podparcia. [3] [2]

Czy można masować zaczerwienione miejsce zagrożone odleżyną?

Nie. Wytyczne odradzają masaż i pocieranie skóry w profilaktyce odleżyn. Miejsce z nieblednącym zaczerwienieniem powinno przede wszystkim zostać odciążone i obserwowane. [2] [3]

Czy materac przeciwodleżynowy zastępuje zmianę pozycji?

Nie. Odpowiednia powierzchnia przeciwodleżynowa pomaga rozkładać nacisk, ale jest elementem szerszego planu profilaktyki obejmującego ocenę skóry, odciążanie i zmianę pozycji. [2] [1]

Co jeść, żeby wspomóc gojenie odleżyn?

Osoba z odleżyną powinna mieć oceniony stan odżywienia. Kluczowe jest pokrycie zapotrzebowania na energię, białko, płyny oraz mikroelementy. Suplementy odżywcze mają szczególne znaczenie przy niedożywieniu lub zwiększonym zapotrzebowaniu, ale ich skład i dawkę najlepiej dopasować indywidualnie. [5] [7]

Jakie objawy mogą świadczyć o zakażeniu odleżyny?

Niepokojące są m.in. ropna lub nieprzyjemnie pachnąca wydzielina, narastające zaczerwienienie i ocieplenie skóry, obrzęk, pogłębianie się rany oraz objawy ogólne, takie jak gorączka lub osłabienie. Zakażona odleżyna wymaga oceny medycznej. [1] [6]

Źródła

• [1] Zaidi S.R.H. et al. Pressure Injury. StatPearls
• [2] NICE. Pressure ulcers: prevention and management - Recommendations
• [3] National Pressure Injury Advisory Panel, European Pressure Ulcer Advisory Panel, Pan Pacific Pressure Injury Alliance. Repositioning - International Guideline
• [4] National Pressure Injury Advisory Panel, European Pressure Ulcer Advisory Panel, Pan Pacific Pressure Injury Alliance. Preventing Heel Pressure Injuries - International Guideline
• [5] National Pressure Injury Advisory Panel, European Pressure Ulcer Advisory Panel, Pan Pacific Pressure Injury Alliance. Nutrition in Pressure Injury Prevention and Treatment - International Guideline
• [6] Gould L.J. et al. WHS Guidelines for the Treatment of Pressure Ulcers - 2023 update
• [7] Does Nutrition Intervention Prevent and Heal Pressure Injury? A Systematic Review of Randomized Controlled Trials