Jakie są pierwsze objawy miażdżycy?

mgr farm. Aleksander Wojtala

Miażdżyca jest przewlekłą chorobą zapalną tętnic. [1] W jej przebiegu dochodzi do odkładania się w ścianach naczyń tętniczych cholesterolu i do tworzenia się blaszek miażdżycowych. Jest to schorzenie bardzo groźne, które z czasem może doprowadzić do zawału serca lub udaru niedokrwiennego mózgu. [1] Po czym poznać miażdżycę? Jakie objawy powinny zaniepokoić?

Spis treści:

1. Czy miażdżyca daje wczesne objawy?

2. Jakie są pierwsze objawy miażdżycy?

3. Czy objawy miażdżycy zależą od miejsca zwężenia tętnic?

4. Jak sprawdzić, czy rozwija się miażdżyca?

5. Kto jest szczególnie narażony na rozwój miażdżycy?

6. Kiedy pierwsze objawy miażdżycy wymagają konsultacji z lekarzem?

Czy miażdżyca daje wczesne objawy?

Miażdżyca jest chorobą podstępną! Przez lata może nie dawać żadnych objawów. [1] [3] Blaszki miażdżycowe nie tworzą się w ciągu kilku dni. Proces ten jest długotrwały. [1] [3] Złogi cholesterolowe w tętnicach odkładają się powoli, stopniowo tworząc blaszkę i ograniczając przepływ krwi. Powoduje to, że choroba przez lata może się rozwijać w ukryciu. Trudno więc mówić o wczesnych objawach.

Kiedy zaczynają się pierwsze zmiany miażdżycowe? Ciężko w to uwierzyć, ale proces odkładania się cholesterolu w tętnicach zaczyna się już w dzieciństwie. [2] Niemal każdy nastolatek ma już takie złogi w swoich naczyniach krwionośnych. Nie oznacza to oczywiście, że wszyscy jesteśmy skazani na miażdżycę. Odpowiednie postępowanie profilaktyczne w wielu przypadkach jest w stanie spowolnić lub zatrzymać postęp choroby. Bardziej szczegółowo to poważne schorzenie zostało omówione w artykule: Miażdżyca – przyczyny, objawy, leczenie, profilaktyka.

Jakie są pierwsze objawy miażdżycy?

Pierwsze objawy miażdżycy pojawiają się zazwyczaj dopiero wtedy, gdy stan tętnic jest już znacząco pogorszony. [1] Granicą jest zwężenie światła tętnicy o więcej niż 50%. Zwykle ma to miejsce około 45.-50. roku życia. Oprócz zwężenia światła naczyń krwionośnych blaszka miażdżycowa powoduje zesztywnienie tętnic. Prowadzi to do zwiększenia ciśnienia tętniczego oraz do niedokrwienia tkanek i narządów.

Nie tylko sama obecność blaszki miażdżycowej wywołuje poważne konsekwencje zdrowotne. Niebezpieczne jest także jej pęknięcie. [3] Tworzy się wtedy zakrzep, który całkowicie blokuje przepływ krwi i powoduje ostre niedokrwienie narządów. [3] Może to doprowadzić np. do zawału lub udaru.

Początkowe oznaki miażdżycy pojawiają się późno, ale nie jest to jedyny problem. Najczęściej dolegliwości te są zróżnicowane i niezbyt specyficzne, co może opóźniać diagnozę choroby.

Ból i ucisk w klatce piersiowej

Jakie są pierwsze objawy miażdżycy? Zmiany zachodzące w przebiegu miażdżycy mogą powodować ból i ucisk zlokalizowany w klatce piersiowej. [4] Objawy te opisuje się jako zaciskanie, pieczenie i uczucie ciężaru za mostkiem. Mogą temu towarzyszyć duszności. [4]

Ból łydek podczas chodzenia

Ból łydek podczas chodzenia raczej kojarzy się z przeciążeniem mięśni. Objaw ten może mieć jednak inną przyczynę. Mianowicie są to zaburzenia krążenia związane z miażdżycą. Pojawienie się bólu łydek przy chodzeniu, który ustępuje po krótkim odpoczynku, powinien wzbudzić niepokój. [5]

Drętwienie i uczucie zimna w kończynach

Jeśli blaszki miażdżycowe zmniejszają przepływ krwi w kończynach, może to doprowadzić do występowania nieprzyjemnego drętwienia i uczucia zimna. [5] Przyczyną jest tu niedokrwienie tkanek, nie otrzymują one bowiem wystarczające ilości tlenu i składników odżywczych.

Zawroty głowy i zaburzenia widzenia

Jako wczesne objawy miażdżycy można traktować zaburzenia widzenia, a także zawroty głowy i kłopoty z utrzymaniem równowagi.

Szybsze męczenie się podczas wysiłku

Miażdżyca powoduje objawy, które można pomylić z brakiem kondycji. Ale zadyszka podczas niewielkiego wysiłku, a z czasem też podczas spoczynku, może być skutkiem niedotlenienia serca. [4] Typowe jest szybkie męczenie się. Wyraźnie spada tolerancja wysiłku. [4]

Czy objawy miażdżycy zależą od miejsca zwężenia tętnic?

Zmiany miażdżycowe prowadzą do zmniejszenia światła tętnicy, co z czasem przyczynia się do występowania różnych dolegliwości. I tu bardzo ważna kwestia. Rodzaj objawów jest związany z lokalizacją blaszek miażdżycowych. [1] [6] Zaś ich nasilenie wynika ze stopnia zwężenia naczyń krwionośnych. Jak rozpoznać miażdżycę?

Pierwsze objawy miażdżycy tętnic wieńcowych

Miażdżyca tętnic wieńcowych (miażdżyca serca) początkowo daje łagodne objawy głównie podczas wysiłku fizycznego, a także pod wpływem stresu. [4] Są to sytuacje zwiększonego zapotrzebowania serca na tlen. Im bardziej choroba jest zaawansowana, tym bardziej nasilone są dolegliwości. Zaczynają się też pojawiać nie tylko przy wysiłku, ale i w spoczynku.

Na początku przebieg miażdżycy tętnic wieńcowych objawia się następująco:

• zwykle najpierw pojawia się ból w klatce piersiowej. Rozpieranie, pieczenie, gniecenie i ucisk to objawy dławicy piersiowej. Ból znika po odpoczynku lub po zastosowaniu leków.
• wchodzenie po schodach oraz inne aktywności, które do tej pory nie sprawiały żadnych trudności, powodują szybkie męczenie się i zadyszkę.
• może doskwierać brak energii i osłabienie, co wynika z pogorszonego dotlenienia organizmu.
• pojawia się nieregularny rytm serca i jego kołatanie.

Nieleczona miażdżyca serca może doprowadzić do rozwoju choroby niedokrwiennej serca, arytmii, niewydolności serca lub do zawału.

Pierwsze objawy miażdżycy nóg

Po czym poznać miażdżycę kończyn dolnych? Pierwsze objawy miażdżycy to bóle, skurcze i uczucie ciężkości nóg określane jako chromanie przestankowe. [5] Dolegliwości dotyczą głównie łydek. Pojawiają się podczas chodzenia i mijają po zatrzymaniu. [5] Co jeszcze można zauważyć?

• zimne stopy
• drętwienie i mrowienie stóp
• nocne skurcze nóg

Skóra na nogach i stopach może być bledsza. Przez gorsze ukrwienie i odżywienie skóry włosy na łydkach rosną wolniej. Mogą też pojawiać się przebarwienia na skórze i paznokciach.

Objawy miażdżycy tętnic szyjnych

Jak mogą wyglądać oznaki miażdżycy tętnic szyjnych i mózgowych (miażdżycy mózgu)? O problemach z przepływem krwi do mózgu mogą świadczyć takie objawy jak:

• zawroty głowy
• bóle głowy
• problemy z równowagą
• szumy uszne
• zaburzenia mowy
• zaburzenia widzenia
• jednostronne osłabienie i drętwienie twarzy, ręki i nogi
• zaburzenia czucia
• zaburzenia orientacji
• problemy z koncentracją i pamięcią

Miażdżyca mózgu może być przyczyną przejściowych ataków niedokrwiennych (TIA). [6] [7] Zwane są one mikroudarami. Objawiają się podobnie do normalnego udaru, różnica polega na tym, że trwają zwykle kilka minut (maksymalnie do 24 godzin) i nie powodują trwałych zmian związanych z niedokrwieniem i martwicą tkanek. Są natomiast sygnałem alarmowym. [7] Zwiastują wystąpienie pełnoobjawowego udaru. [7]

Jak sprawdzić, czy rozwija się miażdżyca?

Jeśli zaobserwujemy u siebie niepokojące objawy, które mogą wskazywać na problemy z układem sercowo-naczyniowym, należy zgłosić się do lekarza. Jak najszybciej trzeba przeprowadzić badania diagnostyczne! Co trzeba sprawdzić na początek?

Lipidogram i poziom cholesterolu

Najważniejszym badaniem jest lipidogram. To badanie z krwi, które polega na oznaczeniu poziomu cholesterolu całkowitego, frakcji HDL (tzw. dobry cholesterol), frakcji LDL (tzw. zły cholesterol) oraz trójglicerydów. [8]

Jeśli chodzi o badania laboratoryjne, to wskazana jest także:

• morfologia
• markery stanu zapalnego jak OB i CRP
• glukoza na czczo
• hemoglobina glikowana HbA1c
• homocysteina
• lipoproteina (a)

Lekarz może jeszcze zlecić inne badania. O diagnostyce chorób układu krążenia można poczytać tu: Jakie badania na serce z krwi mogą wskazać problemy z sercem?.

USG Doppler i inne badania naczyń

Koniecznie trzeba skontrolować stan naczyń krwionośnych. Najpierw przeprowadza się USG Doppler. Jest nieinwazyjne i bezbolesne. Pomaga ocenić przepływ krwi. [6] Dzięki badaniu można też wykryć ewentualne blaszki miażdżycowe. [6] Niezwykle pomocna jest angio-TK. Jest to tomografia komputerowa z kontrastem. Daje bardzo dobry ogląd kondycji naczyń krwionośnych. Wskazane jest też echo serca, EKG i próba wysiłkowa.

Kto jest szczególnie narażony na rozwój miażdżycy?

Jak już wcześniej było wspomniane, złogi cholesterolowe mogą powstawać już u dzieci i młodzieży. [2] Ale tak naprawdę dopiero w wieku dorosłym choroba przybiera pełnoobjawową postać. Wymienia się przeróżne czynniki, które zwiększają rozwój tej choroby. Jest to taki miks genów i stylu życia.

Wiele z tych czynników określa się jako czynniki modyfikowalne, czyli takie, na które mamy wpływ. [1] [8] Ich wyeliminowanie może zmniejszyć ryzyko zachorowania lub pogorszenia stanu tętnic. Jest to m.in.:

• nadwaga i otyłość
• siedzący tryb życia
• wysoki poziom cholesterolu LDL i trójglicerydów oraz niski cholesterolu HDL
• wysoki poziom homocysteiny
• niezdrowa dieta (bogata m.in. w tłuszcze nasycone i tłuszcze trans oraz cukry proste)
• niehigieniczny tryb życia
• przewlekły stres
• palenie papierosów
• nadużywanie alkoholu
• stres oksydacyjny
• nadciśnienie
• insulinooporność i cukrzyca

Do czynników niezależnych od nas, czyli niemodyfikowalnych zalicza się:

• wiek
• płeć
• menopauzę u kobiet
• predyspozycje genetyczne do chorób układu sercowo-naczyniowego i do zaburzeń lipidowych

Profilaktyka miażdżycy powinna się skupiać na redukcji nadmiernej masy ciała oraz na prowadzeniu zdrowego stylu życia. Wskazana jest dieta przeciwmiażdżycowa, np. dieta DASH lub dieta śródziemnomorska. [4] [8] Głównym zaleceniem jest m.in. jedzenie dużej ilości warzyw i owoców, zastępowanie tłuszczów nasyconych zdrowymi tłuszczami nienasyconymi, spożywanie produktów pełnoziarnistych, ograniczenie soli i cukru. [4] [8]

Należy do tego dodać regularną aktywność fizyczną oraz dbanie o ograniczenie wpływu stresu. [4] Trzeba też rzucić palenie i ograniczyć alkohol. [4] Ważne w profilaktyce są badania kontrolne. Należy regularnie mierzyć ciśnienie i badać cholesterol. Przy nieprawidłowym lipidogramie trzeba koniecznie rozpocząć leczenie. [8] Więcej informacji o tym, co warto robić, można znaleźć tu: Jakie produkty obniżają cholesterol? oraz Czego unikać przy wysokim cholesterolu?.

Kiedy pierwsze objawy miażdżycy wymagają konsultacji z lekarzem?

Każdy objaw sugerujący miażdżycę powinien być jak najszybciej skonsultowany z lekarzem. Trzeba pamiętać, że dolegliwości pojawiają się z opóźnieniem, gdy choroba jest już zaawansowana. Nie można więc tracić czasu. Trzeba rozpocząć leczenie. Po przeprowadzeniu badań i postawieniu diagnozy lekarz dobierze odpowiednie leki na miażdżycę.

Są też sytuacje, gdy trzeba się pilnie skontaktować ze specjalistą, a czasem nawet wezwać pogotowie. Dotyczy to takich objawów jak np. ostry ból w klatce piersiowej i objawy neurologiczne wskazujące na przemijające ataki niedokrwienne. [4] [7] Mogą one stanowić bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia i życia! [4] [7]

W przebiegu miażdżycy w ścianach tętnic odkładają się złogi cholesterolu, które z czasem przekształcają się w blaszkę miażdżycową. Proces ten jest powolny i zwykle bezobjawowy. [1] [3] Dopiero po latach mogą pojawiać się pierwsze oznaki miażdżycy. Może to być ból w klatce piersiowej przy aktywności, duszności, zmniejszona tolerancja wysiłku i ból łydek podczas chodzenia. [4] [5] Występowanie takich objawów to wskazanie do rozpoczęcia diagnostyki.

FAQ

Czy miażdżyca może rozwijać się bez żadnych objawów?

Tak. Miażdżyca często rozwija się przez wiele lat bez dolegliwości. Objawy zwykle pojawiają się dopiero wtedy, gdy zwężenie tętnicy zaczyna istotnie ograniczać przepływ krwi albo gdy dochodzi do ostrego zdarzenia, np. pęknięcia blaszki i powstania zakrzepu. [1] [3]

Czy miażdżycę można cofnąć?

Nie można zagwarantować całkowitego usunięcia blaszek miażdżycowych, ale intensywne leczenie czynników ryzyka, szczególnie obniżanie LDL, może stabilizować blaszki, hamować ich progresję, a w części badań prowadziło także do niewielkiej regresji objętości blaszek wieńcowych. Najwięcej danych dotyczy intensywnego leczenia hipolipemizującego. [9] [10]

Czy prawidłowy cholesterol wyklucza miażdżycę?

Nie. Stężenie LDL jest jednym z głównych czynników przyczynowych miażdżycy, ale ryzyko sercowo-naczyniowe zależy również od wieku, palenia, ciśnienia tętniczego, cukrzycy, chorób współistniejących i innych czynników. Prawidłowy pojedynczy wynik lipidogramu nie wyklucza obecności blaszek miażdżycowych. [1] [8]

Jakie badanie najlepiej wykrywa miażdżycę?

Nie ma jednego badania najlepszego dla wszystkich tętnic. W chorobie tętnic kończyn i tętnic szyjnych podstawowe znaczenie mają badanie kliniczne, wskaźnik kostka-ramię oraz USG Doppler. W diagnostyce tętnic wieńcowych stosuje się m.in. tomografię komputerową tętnic wieńcowych i badania czynnościowe, zależnie od objawów i prawdopodobieństwa choroby. [4] [5] [6]

Czy ból łydek podczas chodzenia może być pierwszym objawem miażdżycy?

Tak. Typowe chromanie przestankowe to ból, kurcz, dyskomfort lub zmęczenie mięśni kończyny pojawiające się podczas chodzenia i ustępujące po odpoczynku. Jest to jeden z klasycznych objawów choroby tętnic obwodowych. [5]

Czy objawy TIA mogą minąć samoistnie i mimo to wymagać pilnej pomocy?

Tak. Objawy przemijającego ataku niedokrwiennego mogą ustąpić po kilku minutach lub godzinach, ale TIA jest stanem alarmowym i wymaga pilnej oceny medycznej. Przebycie TIA zwiększa ryzyko pełnoobjawowego udaru. [7]

Czy miażdżyca naprawdę zaczyna się już w dzieciństwie?

Wczesne zmiany miażdżycowe, takie jak pasma tłuszczowe, były obserwowane w badaniach pośmiertnych już u dzieci i młodzieży. Nie oznacza to, że dziecko ma objawową chorobę wieńcową, ale potwierdza, że proces miażdżycowy może rozpoczynać się bardzo wcześnie. [2]

Źródła

1. [1] American Heart Association: Vascular Health - Atherosclerosis
2. [2] Atherosclerosis originating from childhood: Specific features. World Journal of Clinical Pediatrics, 2024
3. [3] Bentzon J.F. et al. Inflammation and plaque vulnerability. Journal of the American College of Cardiology / review available in PMC
4. [4] Vrints C. et al. 2024 ESC Guidelines for the management of chronic coronary syndromes. European Heart Journal, 2024
5. [5] 2024 ACC/AHA Guideline for the Management of Lower Extremity Peripheral Artery Disease. Circulation, 2024
6. [6] Mazzolai L. et al. 2024 ESC Guidelines for the management of peripheral arterial and aortic diseases. European Heart Journal, 2024
7. [7] American Stroke Association: Transient Ischemic Attack (TIA)
8. [8] 2025 Focused Update of the 2019 ESC/EAS Guidelines for the management of dyslipidaemias. European Heart Journal, 2025
9. [9] Rivera F.B. et al. Atherosclerotic coronary plaque regression from lipid-lowering therapies: A meta-analysis and meta-regression, 2024
10. [10] Sarraju A., Nissen S.E. Atherosclerotic plaque stabilization and regression: a review of clinical evidence. Nature Reviews Cardiology, 2024

Autor wpisu: mgr farm. Aleksander Wojtala