Jaki cholesterol sprzyja miażdżycy? LDL, HDL i trójglicerydy w praktyce

mgr farm. Aleksander Wojtala

Spis treści:

1. Czym jest cholesterol i dlaczego nie jest jednoznacznie zły?
2. LDL – nazywamy złym cholesterolem
3. HDL – dobry cholesterol, który chroni tętnice
4. Trójglicerydy – często pomijany czynnik ryzyka miażdżycy
5. Jak czytać wynik lipidogramu?
6. Co wpływa na profil lipidowy i co możesz zmienić samodzielnie?

Jaki cholesterol sprzyja miażdżycy? Sprawdź normy LDL, HDL i trójglicerydów, dlaczego zależą od ryzyka sercowego i jak czytać lipidogram.

Wynik lipidogramu w ręku, przy jednej z rubryk strzałka w górę, a w głowie pytanie: czy to już powód do niepokoju? Zaburzenia lipidowe dotyczą ponad połowy dorosłych Polaków, a jednocześnie niewiele osób wie, że ta sama wartość LDL może być w porządku u jednej osoby i zdecydowanie za wysoka u drugiej.

Wyjaśniamy, jaki cholesterol sprzyja miażdżycy, czym naprawdę różni się dobry i zły cholesterol, jakie znaczenie mają trójglicerydy i jak krok po kroku czytać wynik.

Artykuł ma charakter edukacyjny – nieprawidłowy lipidogram zawsze warto omówić z lekarzem.

Czym jest cholesterol i dlaczego nie jest jednoznacznie zły?

Cholesterol nie jest jednoznacznie zły, ponieważ stanowi niezbędny składnik błon komórkowych, a organizm wykorzystuje go do produkcji hormonów, witaminy D i kwasów żółciowych. Większość cholesterolu, ok. 70–80%, wytwarza wątroba, a pozostała część pochodzi z pożywienia. Cholesterol nie rozpuszcza się we krwi, dlatego krąży w lipoproteinach – i to właśnie rodzaj tego nośnika decyduje, czy trafi on do ściany tętnicy, czy zostanie z niej usunięty. Potoczny podział na dobry i zły cholesterol dotyczy więc tej samej cząsteczki przewożonej w różnych lipoproteinach.

Zagadnienie LDL, HDL i trójglicerydy a miażdżyca najłatwiej zrozumieć, przyglądając się każdej frakcji osobno. Szerzej o samej chorobie piszemy w artykule miażdżyca – przyczyny, objawy, leczenie i profilaktyka.

LDL – nazywamy złym cholesterolem

LDL nazywamy złym cholesterolem, ponieważ lipoproteiny niskiej gęstości przenoszą cholesterol z wątroby do tkanek, a ich nadmiar odkłada się w ścianach tętnic. Zgodnie z wytycznymi Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC) LDL stanowi przyczynowy czynnik miażdżycy – im wyższe jego stężenie i im dłużej się utrzymuje, tym większe ryzyko zawału i udaru.

Jak LDL buduje blaszkę miażdżycową?

Cząsteczki LDL przenikają do ściany naczynia, zwłaszcza gdy śródbłonek jest uszkodzony przez nadciśnienie, dym tytoniowy czy wysoki poziom glukozy. Tam ulegają utlenieniu i zostają pochłonięte przez makrofagi, przekształcające się w tzw. komórki piankowate. Ich nagromadzenie, stan zapalny i odkładający się wapń tworzą blaszkę, która z czasem zwęża tętnicę albo pęka, prowadząc do powstania zakrzepu. Skutkiem bywa choroba niedokrwienna serca, zawał, udar lub mikroudar.

Mechanizm działa jednak także w drugą stronę – obniżenie LDL o ok. 40 mg/dl (1 mmol/l) zmniejsza ryzyko poważnych incydentów sercowo-naczyniowych o ok. 20%.

Jakie normy LDL obowiązują i dlaczego zależą od ryzyka sercowego?

Normy cholesterolu LDL zależą od ogólnego ryzyka sercowo-naczyniowego, ponieważ ta sama wartość oznacza zupełnie inne zagrożenie u zdrowego 30-latka i u osoby po zawale. Lekarz ocenia ryzyko na podstawie wieku, płci, palenia, ciśnienia, chorób współistniejących i skali SCORE2, a następnie wyznacza cel leczenia. Docelowe stężenia LDL według wytycznych ESC wynoszą:

• ryzyko niskie – poniżej 116 mg/dl (3,0 mmol/l);
• ryzyko umiarkowane – poniżej 100 mg/dl (2,6 mmol/l);
• ryzyko duże, np. cukrzyca bez powikłań trwająca ponad 10 lat lub LDL powyżej 190 mg/dl – poniżej 70 mg/dl (1,8 mmol/l) oraz redukcja o co najmniej 50%;
• ryzyko bardzo duże, np. po zawale, udarze, przy chorobie tętnic obwodowych lub cukrzycy z powikłaniami – poniżej 55 mg/dl (1,4 mmol/l) oraz redukcja o co najmniej 50%;
• drugi incydent sercowo-naczyniowy w ciągu 2 lat mimo leczenia – można rozważyć cel poniżej 40 mg/dl (1,0 mmol/l).

Właśnie dlatego zakres referencyjny wydrukowany przez laboratorium bywa mylący, ponieważ zwykle odpowiada osobie z niskim ryzykiem. Za wysoki cholesterol LDL to pojęcie względne – LDL 110 mg/dl jest akceptowalny u zdrowej 35-latki, ale u osoby po zawale stanowi wynik dwukrotnie wyższy od celu. Wartością alarmującą u każdego jest natomiast LDL od 190 mg/dl, mogący wskazywać m.in. na hipercholesterolemię rodzinną.

Małe gęste LDL – bardziej niebezpieczna frakcja

Cząsteczki LDL różnią się wielkością, a frakcja małych, gęstych LDL (sdLDL) uchodzi za szczególnie niebezpieczną: łatwiej przenika do ściany naczynia, szybciej się utlenia i dłużej krąży we krwi. Pojawia się zwykle w tzw. dyslipidemii aterogennej, czyli połączeniu wysokich trójglicerydów i niskiego HDL, typowym dla otyłości brzusznej, insulinooporności i cukrzycy typu 2.

W takiej sytuacji pozornie prawidłowy LDL może maskować podwyższone ryzyko. Małych gęstych LDL nie oznacza się rutynowo – lepiej sprawdzają się cholesterol nie-HDL oraz apolipoproteina B (apoB), odzwierciedlająca liczbę cząsteczek sprzyjających miażdżycy, o której oznaczeniu decyduje lekarz.

HDL – dobry cholesterol, który chroni tętnice

HDL nazywa się dobrym cholesterolem, ponieważ lipoproteiny wysokiej gęstości zabierają nadmiar cholesterolu z tkanek, także ze ściany tętnic, i transportują go do wątroby. Zależność ta okazuje się jednak mniej prosta, niż sugeruje popularne określenie.

Jak HDL usuwa cholesterol z tętnic?

HDL uczestniczy w tzw. zwrotnym transporcie cholesterolu: pobiera go z makrofagów w ścianie naczynia i przekazuje do wątroby, gdzie zostaje wydalony z żółcią lub przetworzony w kwasy żółciowe. Działa ponadto przeciwzapalnie i chroni LDL przed utlenieniem. Liczy się przy tym nie tylko ilość, lecz także sprawność cząsteczek – u osób z cukrzycą czy przewlekłym stanem zapalnym HDL bywa mniej funkcjonalny.

Kiedy niski HDL jest sygnałem ostrzegawczym?

Za obniżony uznaje się HDL poniżej 40 mg/dl u mężczyzn i poniżej 45–48 mg/dl u kobiet. Niski HDL rzadko występuje w izolacji – zwykle towarzyszą mu otyłość brzuszna, insulinooporność, wysokie trójglicerydy, palenie i brak ruchu, dlatego stanowi sygnał, by przyjrzeć się całemu metabolizmowi. Wytyczne nie wyznaczają docelowej wartości HDL, a leki podnoszące jego stężenie nie zmniejszały ryzyka zawału, dlatego priorytetem pozostają LDL i styl życia.

Czy wysoki HDL zawsze chroni?

Wysoki HDL nie zawsze chroni. Badania obserwacyjne wskazują, że bardzo wysokie stężenie, powyżej ok. 80–90 mg/dl, nie daje dodatkowej ochrony, a u części osób wiąże się nawet z wyższą śmiertelnością. Bywa skutkiem uwarunkowań genetycznych, nadużywania alkoholu lub niektórych leków. Co ważne, wysoki HDL nie równoważy wysokiego LDL – osoba z HDL 75 mg/dl i LDL 180 mg/dl nadal ma podwyższone ryzyko.

Trójglicerydy – często pomijany czynnik ryzyka miażdżycy

Trójglicerydy stanowią główną formę magazynowania tłuszczu w organizmie, a ich podwyższone stężenie sprzyja miażdżycy, ponieważ bogate w nie lipoproteiny i ich pozostałości przenikają do ściany tętnic podobnie jak LDL. Wysokie trójglicerydy często idą w parze z niskim HDL i małymi gęstymi LDL, tworząc opisaną wyżej dyslipidemię aterogenną.

Skąd biorą się wysokie trójglicerydy?

Wysokie trójglicerydy wynikają najczęściej ze stylu życia i chorób metabolicznych, a do głównych przyczyn należą:

• nadmiar cukrów prostych, słodkich napojów i rafinowanych węglowodanów;
• alkohol, nawet w umiarkowanych ilościach;
• nadwaga, otyłość brzuszna i siedzący tryb życia;
• źle kontrolowana cukrzyca i insulinooporność;
• niedoczynność tarczycy oraz choroby nerek i wątroby;
• niektóre leki, np. glikokortykosteroidy, estrogeny doustne czy retinoidy;
• predyspozycje genetyczne.

Sprawdzone metody opisujemy w artykule jak obniżyć trójglicerydy.

Normy trójglicerydów i co oznacza ich przekroczenie

Wyniki trójglicerydów interpretuje się następująco:

• poniżej 150 mg/dl (1,7 mmol/l) – wynik prawidłowy;
• 150–880 mg/dl – hipertriglicerydemia, wymagająca zmiany stylu życia i oceny lekarskiej;
• powyżej 880 mg/dl (10 mmol/l) – ciężka hipertriglicerydemia ze zwiększonym ryzykiem ostrego zapalenia trzustki, wymagająca pilnej konsultacji.

Stężenie trójglicerydów silnie zależy od ostatniego posiłku i alkoholu wypitego dzień wcześniej. Przy wartościach powyżej 400 mg/dl LDL wyliczany wzorem przestaje być wiarygodny, dlatego lekarz może zlecić bezpośrednie oznaczenie LDL lub powtórzenie badania na czczo.

Jak czytać wynik lipidogramu?

Wynik lipidogramu czyta się zawsze w kontekście własnego ryzyka sercowo-naczyniowego, a nie wyłącznie przez porównanie z zakresem podanym przez laboratorium. Pomocna okazuje się następująca kolejność:

• LDL – porównaj go z celem dla swojej grupy ryzyka, a nie z normą z wydruku;
• cholesterol nie-HDL (cholesterol całkowity minus HDL) – cel to poniżej 130, 100 i 85 mg/dl odpowiednio przy ryzyku umiarkowanym, dużym i bardzo dużym, szczególnie przydatny przy wysokich trójglicerydach;
• trójglicerydy – prawidłowo poniżej 150 mg/dl;
• HDL – wartość poniżej 40 mg/dl u mężczyzn i 45–48 mg/dl u kobiet to sygnał do oceny metabolizmu;
• cholesterol całkowity – orientacyjnie poniżej 190 mg/dl, choć sam w sobie mówi najmniej.

Jaki poziom cholesterolu jest niebezpieczny? Pilnej konsultacji wymagają LDL od 190 mg/dl, cholesterol całkowity od 310 mg/dl, trójglicerydy powyżej 880 mg/dl, a także każdy wynik powyżej celu u osoby po zawale, udarze lub z cukrzycą. Lipidogram nie wymaga bycia na czczo, a przynajmniej raz w życiu warto oznaczyć także lipoproteinę(a) – wartości powyżej 50 mg/dl wiążą się z wyższym ryzykiem. Kontrolę cholesterolu w domu umożliwiają testy diagnostyczne, jednak ich wynik ma charakter orientacyjny i nie zastąpi badania laboratoryjnego.

Jakie badania profilaktyczne wykonywać regularnie i jakie badania na serce z krwi warto rozważyć, wyjaśniamy w osobnych poradnikach.

Co wpływa na profil lipidowy i co możesz zmienić samodzielnie?

Na profil lipidowy wpływają geny, wiek, płeć – u kobiet LDL rośnie po menopauzie – choroby i przyjmowane leki, jednak dużą część wyniku kształtuje styl życia. Samodzielnie możesz:

• ograniczyć tłuszcze nasycone z tłustego mięsa, masła i tłustych serów oraz unikać tłuszczów trans – szczegóły znajdziesz w artykule czego unikać przy wysokim cholesterolu;
• jeść więcej błonnika rozpuszczalnego z owsa, jęczmienia i roślin strączkowych – listę znajdziesz w artykule jakie produkty obniżają cholesterol;
• ograniczyć cukier i alkohol, najsilniej podnoszące trójglicerydy;
• ruszać się co najmniej 150 minut tygodniowo w umiarkowanym tempie, co podnosi HDL i obniża trójglicerydy;
• rzucić palenie, obniżające HDL i uszkadzające śródbłonek;
• zredukować masę ciała – utrata 5–10% poprawia cały profil lipidowy.

Proste nawyki opisujemy w poradniku jak zbić wysoki cholesterol. Przy dużym ryzyku lub hipercholesterolemii rodzinnej zmiany stylu życia zwykle jednak nie wystarczają – lekarz może wtedy zalecić leki na miażdżycę, przede wszystkim statyny, a ich skuteczność ocenia kolejnym lipidogramem, zwykle po 6–8 tygodniach. Leków przepisanych przez lekarza nie należy odstawiać samodzielnie ani zastępować suplementami, a o ewentualnych preparatach bez recepty warto porozmawiać z farmaceutą i dokładnie przeczytać ulotkę.

Dobry i zły cholesterol to uproszczenie, ale wiedząc, jaki cholesterol sprzyja miażdżycy i jak odczytać własny wynik, możesz rozmawiać z lekarzem o konkretach, zamiast polegać na gwiazdkach z wydruku. Sprawdź datę swojego ostatniego lipidogramu, a codzienne nawyki chroniące naczynia znajdziesz w poradniku jak dbać o zdrowie serca – zadbaj o swoje tętnice już dziś!

*Mach F i wsp., 2019 ESC/EAS Guidelines for the management of dyslipidaemias, European Heart Journal, 2020;41(1):111–188. Visseren FLJ i wsp., 2021 ESC Guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice, European Heart Journal, 2021;42(34):3227–3337.

Autor wpisu: mgr farm. Aleksander Wojtala