Jakie badania wykryją miażdżycę? Lipidogram, USG Doppler i inne badania kontrolne
04.11.2026mgr farm. Aleksander Wojtala
Spis treści:
- Dlaczego miażdżyca przez lata przebiega bezobjawowo i kiedy zacząć badania?
- Badania krwi wykrywające ryzyko miażdżycy
- Badania obrazowe wykrywające zmiany miażdżycowe
- Badania kardiologiczne uzupełniające diagnostykę
- Kto i jak często powinien badać się w kierunku miażdżycy?
- Kiedy z wynikami badań koniecznie do lekarza?
Jakie badania wykryją miażdżycę? Sprawdź, co pokażą lipidogram, USG Doppler, ABI i skor wapniowy oraz kiedy zacząć badania kontrolne.
Nie boli, nie wywołuje gorączki i przez lata nie daje żadnych sygnałów – miażdżyca rozwija się po cichu, a blaszka po blaszce zwęża tętnice, podczas gdy my czujemy się zupełnie zdrowo. Choroby układu sercowo-naczyniowego pozostają główną przyczyną zgonów w Polsce, a u wielu osób pierwszym objawem zmian w naczyniach okazuje się dopiero zawał serca lub udar mózgu. Czy da się wykryć miażdżycę, zanim da o sobie znać w tak dramatyczny sposób?
Odpowiedź brzmi: tak, a kluczem pozostają dobrze zaplanowane badania. Wyjaśniamy, jakie badania wykryją miażdżycę na różnych etapach jej rozwoju: od prostego lipidogramu, przez USG Doppler, po skor wapniowy, co mówią poszczególne wyniki i kto powinien badać się regularnie. Podpowiadamy też, kiedy wynik wymaga pilnej konsultacji z lekarzem.
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej, dlatego interpretację wyników zawsze warto omówić ze specjalistą.

Dlaczego miażdżyca przez lata przebiega bezobjawowo i kiedy zacząć badania?
Miażdżyca może rozwijać się przez kilkadziesiąt lat, nie powodując żadnych wyraźnych dolegliwości. Tętnice mają zdolność kompensowania narastających zmian, dlatego nawet obecność blaszek miażdżycowych nie musi od razu zaburzać przepływu krwi. Objawy często pojawiają się dopiero przy znacznym zwężeniu naczynia lub nagle, gdy blaszka pęknie i powstanie zakrzep. Dlatego badania na miażdżycę warto wykonywać, zanim wystąpią pierwsze niepokojące sygnały.
Co warto wiedzieć o rozwoju choroby i jej wczesnym wykrywaniu?
- Miażdżyca zaczyna się już w młodym wieku. Pierwsze zmiany, tzw. pasma tłuszczowe, mogą występować u nastolatków i młodych dorosłych. Do ich powstawania przyczyniają się m.in. wysoki cholesterol LDL, nadciśnienie, palenie tytoniu i podwyższony poziom glukozy.
- Brak objawów nie oznacza zdrowych tętnic. W ścianach naczyń stopniowo gromadzą się lipidy, komórki zapalne i wapń. Pęknięcie nawet niewielkiej blaszki może doprowadzić do powstania zakrzepu, a w konsekwencji do zawału serca, udaru mózgu lub mikroudaru.
- Dolegliwości zależą od lokalizacji zmian. Zwężenie tętnic wieńcowych może prowadzić do choroby niedokrwiennej serca, natomiast zmiany w tętnicach kończyn dolnych mogą powodować chromanie przestankowe, czyli ból nóg podczas chodzenia.
- Pierwsze badania warto wykonać już w młodej dorosłości. Podstawą jest lipidogram, dostępny m.in. w bezpłatnym programie „Moje Zdrowie” dla osób od 20. roku życia. W rodzinach obciążonych hipercholesterolemią rodzinną lub przedwczesnymi chorobami sercowo-naczyniowymi diagnostykę często rozpoczyna się wcześniej, nawet w dzieciństwie.
- Badania obrazowe dobiera się indywidualnie. USG Doppler, wskaźnik kostka–ramię (ABI) czy tomografię w celu oceny zwapnień tętnic wieńcowych lekarz zaleca w zależności od objawów, wieku i czynników ryzyka. Nie są one rutynowo potrzebne każdej osobie po 40. roku życia.
Wczesne wykrycie czynników ryzyka pozwala ograniczyć postęp zmian miażdżycowych i zmniejszyć prawdopodobieństwo groźnych powikłań. Więcej o samym mechanizmie choroby przeczytasz w artykule miażdżyca – przyczyny, objawy, leczenie i profilaktyka.
Badania krwi wykrywające ryzyko miażdżycy
Badania krwi nie pokazują samych blaszek miażdżycowych, lecz pozwalają ocenić czynniki, które je tworzą i przyspieszają ich wzrost – przede wszystkim zaburzenia lipidowe, przewlekły stan zapalny i zaburzenia gospodarki węglowodanowej. Badanie na miażdżycę z krwi jest proste, stosunkowo tanie i dostępne w każdym laboratorium, dlatego stanowi pierwszy krok diagnostyki.
Jakie badania na serce z krwi warto wykonać? M.in. troponiny czy NT-proBNP, jednak w kontekście miażdżycy kluczowe znaczenie mają cztery grupy oznaczeń opisane poniżej.
Lipidogram – podstawowe badanie przesiewowe
Lipidogram stanowi podstawowe badanie przesiewowe w kierunku ryzyka miażdżycy, ponieważ cholesterol LDL jest głównym budulcem blaszek, a jego stężenie przekłada się bezpośrednio na tempo rozwoju choroby. Standardowy profil lipidowy obejmuje cholesterol całkowity, frakcję LDL, frakcję HDL i triglicerydy, a coraz częściej także cholesterol nie-HDL, odzwierciedlający sumę wszystkich lipoprotein sprzyjających miażdżycy. Zgodnie z polskimi wytycznymi badanie można wykonać bez bycia na czczo, a oznaczenie na czczo zaleca się głównie przy wysokich triglicerydach. Dzień wcześniej warto jednak unikać obfitego, tłustego posiłku i alkoholu.
Orientacyjne wartości prawidłowe u osoby zdrowej z niskim ryzykiem sercowo-naczyniowym wynoszą:
- cholesterol całkowity – poniżej 190 mg/dl;
- cholesterol LDL – poniżej 115 mg/dl;
- cholesterol HDL – powyżej 40 mg/dl u mężczyzn i powyżej 48 mg/dl u kobiet;
- triglicerydy – poniżej 150 mg/dl.
Warto pamiętać, że nie istnieje jedna norma LDL dla wszystkich – docelowe stężenie zależy od indywidualnego ryzyka i u osób z ryzykiem dużym wynosi poniżej 70 mg/dl, a z bardzo dużym, np. po zawale, poniżej 55 mg/dl. Wynik mieszczący się w widełkach podanych przez laboratorium nie zawsze oznacza więc, że wszystko jest w porządku. Szczególnej uwagi wymaga LDL równy lub wyższy niż 190 mg/dl, mogący sugerować hipercholesterolemię rodzinną.
Uzupełnieniem lipidogramu jest lipoproteina(a), czyli Lp(a), której stężenie zależy głównie od genów i niewiele zmienia się w ciągu życia. Wytyczne zalecają oznaczyć ją przynajmniej raz w życiu, a wartości powyżej 50 mg/dl wiążą się ze zwiększonym ryzykiem zawału i udaru, nawet przy prawidłowym LDL.
Gdy wynik jest podwyższony, pierwszym krokiem pozostaje zmiana diety i stylu życia – praktyczne wskazówki znajdziesz w artykułach czego unikać przy wysokim cholesterolu oraz jakie produkty obniżają cholesterol. Jeśli to nie wystarcza lub ryzyko jest wysokie, lekarz może zalecić leki na miażdżycę, przede wszystkim statyny, których nie należy zastępować suplementami ani odstawiać samodzielnie.
Orientacyjną kontrolę cholesterolu w domu umożliwiają testy diagnostyczne z krwi z palca, jednak wynik testu paskowego nie zastąpi laboratoryjnego lipidogramu – przed użyciem przeczytaj instrukcję i w razie wątpliwości zapytaj farmaceutę.
Homocysteina – niedoceniany marker ryzyka miażdżycy
Homocysteina to aminokwas powstający w organizmie podczas przemian metioniny, którego podwyższone stężenie może uszkadzać śródbłonek naczyń i sprzyjać zakrzepicy. Prawidłowy poziom wynosi zwykle ok. 5–15 µmol/l, a wyższe wartości określa się jako hiperhomocysteinemię. Do najczęstszych przyczyn należą niedobory kwasu foliowego oraz witamin B12 i B6, choroby nerek, niedoczynność tarczycy, palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu, niektóre leki, np. metformina czy metotreksat, a także uwarunkowania genetyczne. Krew do badania pobiera się na czczo.
Uczciwie trzeba jednak przyznać, że homocysteina pozostaje markerem kontrowersyjnym. Badania obserwacyjne wiążą jej wysokie stężenie z większym ryzykiem zawału i udaru, jednak obniżanie jej poziomu za pomocą witamin z grupy B w dużych badaniach klinicznych nie przyniosło wyraźnego zmniejszenia liczby incydentów sercowo-naczyniowych. Dlatego aktualne wytyczne kardiologiczne nie zalecają rutynowego oznaczania homocysteiny u wszystkich, a badanie ma sens przede wszystkim przy miażdżycy lub zakrzepicy w młodym wieku, obciążonym wywiadzie rodzinnym i podejrzeniu niedoborów witamin. Badania krwi na miażdżycę warto więc zaczynać od lipidogramu, a homocysteinę traktować jako uzupełnienie, o którego potrzebie zdecyduje lekarz.
CRP i hsCRP – marker stanu zapalnego w naczyniach
Białko C-reaktywne (CRP) produkuje wątroba w odpowiedzi na stan zapalny, a ponieważ miażdżyca jest przewlekłą chorobą zapalną ściany naczyń, nawet niewielkie podwyższenie jego stężenia może świadczyć o większym ryzyku sercowo-naczyniowym. Standardowe CRP służy głównie do wykrywania infekcji i wyraźnych stanów zapalnych, natomiast hsCRP, czyli CRP oznaczane metodą o wysokiej czułości, pozwala zmierzyć bardzo małe stężenia, istotne w ocenie ryzyka miażdżycy. Wyniki hsCRP interpretuje się następująco:
- poniżej 1 mg/l – niskie ryzyko;
- 1–3 mg/l – ryzyko umiarkowane;
- powyżej 3 mg/l – ryzyko podwyższone;
- powyżej 10 mg/l – wynik wskazujący zwykle na ostry stan zapalny, np. infekcję, który nie pozwala ocenić ryzyka naczyniowego.
Na wynik wpływają infekcje, urazy, choroby autoimmunologiczne, otyłość, palenie, a nawet intensywny wysiłek dzień wcześniej, dlatego badanie wykonuje się w okresie pełnego zdrowia, a podwyższony wynik warto powtórzyć po ok. 2 tygodniach. hsCRP nie wskazuje, gdzie toczy się stan zapalny, i nie stanowi samodzielnego narzędzia diagnostycznego – lekarz traktuje je jako dodatkowy element układanki, pomocny szczególnie u osób z pośrednim ryzykiem.
Glukoza i hemoglobina glikowana – cukrzyca a ryzyko miażdżycy
Glukoza i hemoglobina glikowana należą do kluczowych badań krwi na miażdżycę, ponieważ przewlekle podwyższony cukier uszkadza śródbłonek i przyspiesza rozwój blaszek, a cukrzyca zwiększa ryzyko zawału i udaru nawet dwu- lub czterokrotnie. Problem dotyczy również stanu przedcukrzycowego, który przez lata nie daje objawów. Wynik glukozy na czczo interpretuje się następująco:
- 70–99 mg/dl – wynik prawidłowy;
- 100–125 mg/dl – nieprawidłowa glikemia na czczo, wymagająca dalszej diagnostyki, np. doustnego testu obciążenia glukozą;
- 126 mg/dl i więcej w dwóch pomiarach – podstawa do rozpoznania cukrzycy przez lekarza.
Hemoglobina glikowana (HbA1c) odzwierciedla średni poziom cukru z ostatnich 2–3 miesięcy, dlatego nie zależy od jednego posiłku czy stresującego poranka. Wartość 6,5% i więcej może wskazywać na cukrzycę, a wynik w przedziale 5,7–6,4% sugeruje stan przedcukrzycowy.
To, jak przygotować się do pobrania, by wynik był wiarygodny, wyjaśniamy w artykule badanie glukozy – na czym polega i jak się przygotować.
Osoby z cukrzycą lub stanem przedcukrzycowym mogą kontrolować glikemię także w domu za pomocą glukometru, jednak rozpoznanie zawsze stawia lekarz na podstawie badań laboratoryjnych.
Badania obrazowe wykrywające zmiany miażdżycowe
Badania obrazowe pozwalają zobaczyć same blaszki miażdżycowe, ocenić stopień zwężenia tętnic i przepływ krwi, dlatego odpowiadają wprost na pytanie, jak sprawdzić, czy mam miażdżycę. W odróżnieniu od badań krwi, wskazujących jedynie na ryzyko, obrazowanie pokazuje, czy i w jakim stopniu choroba już się rozwinęła. Większość z nich jest nieinwazyjna i bezbolesna, a o wyborze konkretnej metody decyduje lekarz na podstawie objawów i profilu ryzyka.
USG Doppler tętnic szyjnych – kluczowe badanie przesiewowe
USG Doppler tętnic szyjnych należy do najczęściej wykonywanych badań na miażdżycę, ponieważ tętnice szyjne leżą płytko pod skórą, a ich stan dobrze odzwierciedla kondycję naczyń w całym organizmie. Badanie ocenia grubość kompleksu błony wewnętrznej i środkowej (IMT), obecność i budowę blaszek, stopień zwężenia naczynia oraz prędkość przepływu krwi. Trwa zwykle 20–30 minut, jest bezbolesne i nie wymaga specjalnego przygotowania, a w ramach NFZ wykonuje się je na podstawie skierowania.
Grubość IMT poniżej 0,9 mm uznaje się zwykle za prawidłową, a obecność blaszki świadczy o rozwijającej się miażdżycy, nawet jeśli nie zwęża ona istotnie naczynia. Zwężenie tętnicy szyjnej o 50% i więcej wymaga oceny lekarskiej, a znacznie większe – często konsultacji z neurologiem lub chirurgiem naczyniowym, ponieważ wiąże się z wyższym ryzykiem udaru.
Badanie warto omówić z lekarzem szczególnie w przypadku:
- przebytego epizodu przemijających zaburzeń widzenia, mowy lub czucia, który sam w sobie wymaga pilnej konsultacji;
- szmeru nad tętnicą szyjną wykrytego podczas osłuchiwania;
- nakładających się czynników ryzyka, takich jak nadciśnienie, cukrzyca, palenie czy wysoki LDL;
- rozpoznanej miażdżycy w innym obszarze, np. w tętnicach wieńcowych lub kończyn dolnych.
USG Doppler tętnic kończyn dolnych – przy bólu łydek i chromaniu
USG Doppler tętnic kończyn dolnych wykonuje się przede wszystkim przy podejrzeniu miażdżycy tętnic nóg, której typowym objawem jest chromanie przestankowe – ból, skurcz lub uczucie zmęczenia łydek pojawiające się podczas chodzenia i ustępujące po kilku minutach odpoczynku. Wraz z postępem choroby dystans pokonywany bez bólu się skraca, a w zaawansowanym stadium dolegliwości pojawiają się także w spoczynku, zwłaszcza w nocy. Badanie pokazuje lokalizację i stopień zwężeń, przepływ krwi oraz ewentualne niedrożności naczyń, pomagając zaplanować leczenie.
Na niedokrwienie kończyn dolnych mogą wskazywać:
- ból łydek, ud lub pośladków podczas marszu, mijający po zatrzymaniu się;
- chłodne, blade stopy i słabo wyczuwalne tętno na stopach;
- wypadanie włosów na podudziach i zmiany w wyglądzie paznokci;
- trudno gojące się rany i owrzodzenia, zwłaszcza na palcach i piętach;
- zaburzenia erekcji u mężczyzn, mogące wyprzedzać inne objawy miażdżycy.
Choroba tętnic obwodowych rzadko dotyczy wyłącznie nóg – u osób z miażdżycą kończyn dolnych często współistnieją zmiany w tętnicach wieńcowych i szyjnych, dlatego jej wykrycie stanowi sygnał do szerszej oceny układu krążenia. Ból łydek przy chodzeniu łatwo przy tym pomylić z dolegliwościami ortopedycznymi lub żylnymi, dlatego warto skonsultować go z lekarzem, zamiast sięgać wyłącznie po maści czy żele na zmęczone nogi.
ABI – wskaźnik kostkowo-ramienny jako prosty test przesiewowy
Wskaźnik kostkowo-ramienny (ABI, ang. ankle-brachial index) stanowi prosty, tani i nieinwazyjny test przesiewowy w kierunku miażdżycy tętnic kończyn dolnych. Polega na zmierzeniu ciśnienia skurczowego na kostkach i ramionach – najczęściej za pomocą mankietów i ultrasonograficznej sondy dopplerowskiej – a następnie podzieleniu wartości z kostki przez wartość z ramienia. Pomiar wykonuje się w pozycji leżącej, po kilku minutach odpoczynku, a całe badanie trwa ok. 15 minut. Wynik interpretuje się następująco:
- 1,00–1,40 – wynik prawidłowy;
- 0,91–0,99 – wartość graniczna;
- 0,90 i mniej – wynik wskazujący na chorobę tętnic obwodowych;
- powyżej 1,40 – sztywne, zwapniałe tętnice, uniemożliwiające wiarygodną ocenę, częste m.in. w cukrzycy i przewlekłej chorobie nerek.
Obniżony ABI nie tylko sugeruje zwężenia w tętnicach nóg, lecz także świadczy o podwyższonym ryzyku zawału i udaru, dlatego stanowi cenną informację nawet u osób bez dolegliwości. Badanie wykonuje lekarz rodzinny, angiolog lub kardiolog, a jego dostępność zależy od wyposażenia gabinetu.
Tomografia komputerowa ze skorem wapniowym
Tomografia komputerowa ze skorem wapniowym (CAC, ang. coronary artery calcium) pozwala ocenić ilość zwapnień w tętnicach wieńcowych, stanowiących pośredni wskaźnik zaawansowania miażdżycy w sercu. Badanie wykonuje się bez podawania kontrastu, przy niskiej dawce promieniowania, trwa kilka minut i nie wymaga specjalnego przygotowania. Wynik wyraża się w jednostkach Agatstona:
- 0 – brak wykrywalnych zwapnień i bardzo niskie ryzyko incydentów w najbliższych latach;
- 1–99 – niewielkie zmiany miażdżycowe;
- 100–399 – zmiany umiarkowane, istotnie podwyższające ryzyko;
- 400 i więcej – zaawansowana miażdżyca i wysokie ryzyko zawału.
Skor wapniowy przydaje się szczególnie u osób bez objawów z pośrednim ryzykiem, u których lekarz rozważa włączenie leczenia obniżającego cholesterol – wysoki wynik może przemawiać za intensywniejszą terapią. Badanie nie wykrywa jednak miękkich, niezwapniałych blaszek, które również mogą pęknąć, dlatego wynik 0 u palacza czy osoby z cukrzycą nie daje pełnej gwarancji bezpieczeństwa. Od skoru wapniowego należy odróżnić angio-TK tętnic wieńcowych z kontrastem, pokazującą także blaszki niezwapniałe i stopień zwężeń, zlecaną zwykle przy objawach sugerujących chorobę wieńcową. Skor wapniowy wykonuje się najczęściej odpłatnie, a o jego zasadności warto porozmawiać z kardiologiem.
Badania kardiologiczne uzupełniające diagnostykę
Badania kardiologiczne, takie jak EKG, echo serca czy próba wysiłkowa, nie pokazują bezpośrednio blaszek miażdżycowych, lecz oceniają, czy zwężone tętnice wieńcowe zdążyły już wpłynąć na pracę serca. Lekarz zleca je zwykle przy objawach sugerujących chorobę niedokrwienną, takich jak ból lub ucisk w klatce piersiowej przy wysiłku, duszność czy kołatanie serca, a także w ramach kontroli u osób z rozpoznaną miażdżycą. Planując badania kontrolne przy miażdżycy, warto więc pamiętać, że stanowią one uzupełnienie, a nie zamiennik badań krwi i obrazowych.
EKG spoczynkowe i holter EKG
EKG spoczynkowe rejestruje elektryczną aktywność serca przez kilkanaście sekund w pozycji leżącej i należy do najprostszych badań kardiologicznych. Może ujawnić cechy niedokrwienia, ślady przebytego – także niemego – zawału, zaburzenia rytmu i przewodzenia czy przerost mięśnia sercowego. Prawidłowy zapis nie wyklucza jednak miażdżycy tętnic wieńcowych, ponieważ w spoczynku zwężone naczynia często zapewniają sercu wystarczający dopływ krwi.
Holter EKG to przenośny rejestrator noszony zwykle przez 24–48 godzin, a niekiedy dłużej, zapisujący pracę serca podczas codziennych czynności i snu. Badanie pozwala uchwycić epizody, których nie wykaże krótki zapis w gabinecie, np. przemijające niedokrwienie, kołatania czy omdlenia związane z zaburzeniami rytmu. Podczas jego noszenia warto prowadzić dzienniczek aktywności i objawów, ułatwiający lekarzowi interpretację. Uzupełnieniem bywa holter ciśnieniowy, mierzący ciśnienie tętnicze przez całą dobę i pomocny w wykrywaniu nadciśnienia – jednego z głównych czynników przyspieszających miażdżycę.
Echo serca
Echo serca, czyli echokardiografia, to badanie ultrasonograficzne pokazujące budowę i pracę serca w czasie rzeczywistym: wielkość jam, grubość ścian, działanie zastawek oraz siłę skurczu, wyrażaną jako frakcja wyrzutowa. U osób z miażdżycą tętnic wieńcowych echo może ujawnić odcinkowe zaburzenia kurczliwości, czyli fragmenty mięśnia sercowego pracujące słabiej po przebytym zawale lub z powodu przewlekłego niedokrwienia. Pozwala też wykryć zwapnienie i zwężenie zastawki aortalnej, mające wiele wspólnych czynników ryzyka z miażdżycą.
Badanie jest bezbolesne, nie wymaga przygotowania i trwa ok. 20–30 minut. Standardowe echo nie pokazuje jednak samych tętnic wieńcowych, dlatego nie służy do wykrywania blaszek, lecz do oceny skutków choroby dla serca.
Próba wysiłkowa
Próba wysiłkowa polega na rejestrowaniu EKG, ciśnienia i tętna podczas stopniowo zwiększanego wysiłku na bieżni lub cykloergometrze. Wysiłek zwiększa zapotrzebowanie serca na tlen, dlatego zwężenia tętnic wieńcowych, niewidoczne w spoczynku, mogą ujawnić się zmianami w zapisie EKG, bólem w klatce piersiowej, dusznością lub nieprawidłową reakcją ciśnienia. Badanie ocenia również tolerancję wysiłku i pomaga zaplanować bezpieczną aktywność fizyczną.
Klasyczna próba wysiłkowa ma jednak ograniczoną czułość i wykrywa przede wszystkim istotne zwężenia, dlatego coraz częściej lekarze sięgają po metody obrazowe, takie jak echo obciążeniowe, scyntygrafia perfuzyjna czy wspomniana angio-TK tętnic wieńcowych, a w uzasadnionych przypadkach – po inwazyjną koronarografię.
Przed badaniem nie należy jeść obfitego posiłku na 2–3 godziny wcześniej, warto założyć wygodne obuwie i strój sportowy, a o ewentualnym odstawieniu leków decyduje wyłącznie lekarz kierujący. Próby wysiłkowej nie wykonuje się przy świeżym, nasilającym się bólu w klatce piersiowej, ponieważ taki objaw wymaga pilnej pomocy, a nie planowej diagnostyki.
Kto i jak często powinien badać się w kierunku miażdżycy?
Badać się w kierunku miażdżycy powinien każdy dorosły, przy czym częstotliwość i zakres badań zależą od wieku, czynników ryzyka i wyników wcześniejszych oznaczeń. Lekarz ocenia ryzyko za pomocą skal, takich jak SCORE2 dla osób w wieku 40–69 lat i SCORE2-OP dla starszych, uwzględniających wiek, płeć, palenie, ciśnienie tętnicze i cholesterol. Odpowiedź na pytanie, jakie badania wykonać na miażdżycę, wygląda więc inaczej u zdrowego 30-latka, a inaczej u 55-letniego palacza z nadciśnieniem.
Częstszych i szerszych badań wymagają osoby:
- z wysokim cholesterolem, nadciśnieniem tętniczym lub cukrzycą;
- palące papierosy, także w przeszłości;
- z otyłością, zwłaszcza brzuszną, i siedzącym trybem życia;
- z przewlekłą chorobą nerek lub chorobami autoimmunologicznymi, np. reumatoidalnym zapaleniem stawów;
- z przedwczesnym zawałem lub udarem w rodzinie – u mężczyzn przed 55., a u kobiet przed 65. rokiem życia;
- kobiety po menopauzie oraz po przebytym nadciśnieniu lub cukrzycy ciążowej.
Orientacyjny harmonogram badań wygląda następująco:
- lipidogram – u młodych dorosłych z prawidłowym wynikiem i niskim ryzykiem co kilka lat, przy zaburzeniach częściej, a w trakcie leczenia zwykle 6–8 tygodni po jego rozpoczęciu lub zmianie dawki, następnie raz w roku;
- lipoproteina(a) – przynajmniej raz w życiu;
- glukoza na czczo – co najmniej raz na 3 lata po 45. roku życia, a w grupach ryzyka raz w roku, niezależnie od wieku;
- ciśnienie tętnicze – regularnie, a po 40. roku życia co najmniej raz w roku;
- badania obrazowe, np. USG Doppler czy ABI – według zaleceń lekarza, zależnie od objawów i profilu ryzyka.
Wygodną okazją do wykonania podstawowych badań jest bezpłatny program „Moje Zdrowie”, realizowany w przychodniach POZ – osoby w wieku 20–49 lat mogą skorzystać z niego raz na 5 lat, a od 50. roku życia raz na 3 lata. Bilans obejmuje m.in. lipidogram, glukozę i kreatyninę, a ankietę kwalifikacyjną wypełnia się na Internetowym Koncie Pacjenta lub w przychodni. Więcej o tym, jakie badania profilaktyczne warto wykonywać w poszczególnych grupach wiekowych, przeczytasz u nas w osobnym poradniku.
Badania kontrolne przy miażdżycy obejmują także systematyczny pomiar ciśnienia w domu, ponieważ nadciśnienie często przez lata nie daje objawów. Najdokładniejsze wyniki zapewniają ciśnieniomierze naramienne z walidacją kliniczną, a wiarygodność pomiarów zależy od prawidłowej techniki – szczegóły wyjaśniamy w poradniku jak mierzyć ciśnienie ciśnieniomierzem. Wyniki warto notować i zabierać na wizyty u lekarza.
Kiedy z wynikami badań koniecznie do lekarza?
Z wynikami badań koniecznie udaj się do lekarza, gdy odbiegają od wartości referencyjnych, a zwłaszcza gdy kilka parametrów jednocześnie wskazuje na podwyższone ryzyko. Samodzielna interpretacja bywa myląca, ponieważ ten sam poziom LDL może być akceptowalny u zdrowej 30-latki i zdecydowanie za wysoki u osoby z cukrzycą. Konsultacji wymagają m.in.:
- LDL równy lub wyższy niż 190 mg/dl albo cholesterol całkowity znacznie przekraczający normę, zwłaszcza w młodym wieku;
- glukoza na czczo od 100 mg/dl lub HbA1c od 5,7%;
- lipoproteina(a) powyżej 50 mg/dl;
- hsCRP powyżej 3 mg/l w powtórzonym badaniu;
- ABI wynoszący 0,90 lub mniej albo przekraczający 1,40;
- blaszki lub zwężenie tętnic szyjnych w USG Doppler, a także skor wapniowy powyżej zera;
- nieprawidłowości w EKG, echu serca lub próbie wysiłkowej.
Lekarz oceni wyniki w kontekście całego profilu ryzyka, w razie potrzeby zleci dodatkowe badania i dobierze postępowanie – od zmian stylu życia po leki na miażdżycę, stosowane wyłącznie zgodnie z jego zaleceniami. Leków przyjmowanych na stałe, np. statyn czy leków przeciwpłytkowych, nie należy odstawiać samodzielnie, a o ewentualnych suplementach diety warto porozmawiać z farmaceutą i dokładnie przeczytać ulotkę.
Niektóre objawy nie mogą jednak czekać na wynik badania i wymagają natychmiastowego wezwania pomocy pod numerem 112 lub 999:
- ból, ucisk lub pieczenie w klatce piersiowej trwające dłużej niż kilka minut, promieniujące do ramienia, żuchwy lub pleców, z dusznością, potami czy nudnościami;
- nagłe opadnięcie kącika ust oraz osłabienie ręki lub nogi po jednej stronie ciała;
- nagłe zaburzenia mowy, widzenia lub równowagi;
- nagły, bardzo silny ból głowy o nietypowym charakterze.
Objawy, które ustąpiły samoistnie po kilku minutach, również wymagają pilnej oceny lekarskiej, ponieważ mogą zapowiadać pełnoobjawowy udar. Wiedza z zakresu, jaką jest pierwsza pomoc przy zawale oraz pierwsza pomoc przy udarze, może uratować życie, dlatego warto ją poznać, zanim zajdzie potrzeba.
Miażdżyca nie wysyła ostrzeżeń, ale można ją wykryć na długo przed tym, zanim zagrozi sercu czy mózgowi. Wiedząc, jakie badania wykryją miażdżycę, możesz zaplanować profilaktykę z wyprzedzeniem, zamiast czekać, aż pierwszym sygnałem choroby stanie się zawał lub udar. Zacznij od małych kroków: sprawdź na Internetowym Koncie Pacjenta, czy możesz skorzystać z bilansu „Moje Zdrowie”, umów lipidogram i zmierz ciśnienie w spokojny poranek.
Codzienne nawyki chroniące naczynia opisujemy w poradniku jak dbać o zdrowie serca – zadbaj o swoje tętnice już dziś, a serce odwdzięczy Ci się spokojem na długie lata!
*Banach M. i wsp., Wytyczne PTL/KLRwP/PTK/PTDL/PTD/PTNT diagnostyki i leczenia zaburzeń lipidowych w Polsce 2021, Lekarz Rodzinny – suplement 6/2021. Visseren FLJ i wsp., 2021 ESC Guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice, European Heart Journal, 2021;42(34):3227–3337. Zarządzenie Prezesa NFZ w sprawie programu „Moje Zdrowie – bilans zdrowia osoby dorosłej”, 2025.


